Кіріспе

Америка Құрама Штаттарының Азамат соғысына дейін АҚШ Конституциясына құлдықты мәңгілікке бекітуге жасалған сәтсіз ұсыныс – Критенден келісімі. Бұл құлдықты АҚШ Конституциясына тұрақты түрде енгізуге бағытталған сәтсіз әрекет болды, соның арқасында болашақ Конгрестердің құлдықты жоюы конституцияға қайшы болар еді. Оны 1860 жылдың 18 желтоқсанында АҚШ сенаторы Джон Дж. Критенден (Кентукки штатының Конституциялық одақтасы) ұсынды. Критенден келісімінің мақсаты – 1860-1861 жылдардағы үзіліс дағдарысын шешу болды, бұл дағдарыс ақырында Америка Азамат соғысына әкелді. Ол оңтүстік штаттарының құлдық жақтастарының қорқыныштары мен наразылықтарын басуға, сондай-ақ құлдыққа қарсы қозғалысты тоқтатуға бағытталған. Критенден келісімін Критенден қаулысымен шатастырмау керек, онда Одақ құлдыққа қарсы ешқандай шара қолданбайтыны айтылған.

Өмірбаян

Компромисстік шешімде алты конституциялық түзету және төрт конгресс қаулысы ұсынылды. Критиден бұл пакетті 18 желтоқсанда ұсынды. Ол 31 желтоқсанда талқылауға алынды. Ол құл мемлекеттерінде құлдықтың мәңгілікке дейін сақталуына кепілдік берді және Колумбия округінде қашқан құлдар мен құлдыққа қатысты оңтүстік талаптарын қарастырды. Бұл Миссури келісімін (Канзас-Небраска заңымен 1854 жылы іс жүзінде күшін жойған және 1857 жылы Дред Скотт ісімен толығымен жойылған) қайта жаңартуды және келісім шегін батысқа қарай кеңейтуді ұсынды, құлдық 36° 30′ параллельдің солтүстігінде тыйым салынды және оңтүстігінде кепілдендірілді. Компромиске оны күшін жоюға немесе өзгертуге болмайтын ереже енгізілді. Компромис Сенаттың оңтүстік өкілдері арасында қолдау тапты, бірақ республикашылар үшін қабылданбады, олар құлдықты құлдары бар штаттардан тыс жерлерге, аумақтарға таратуға қарсы болды. Партияның жетекшісі, сайланған президент Авраам Линкольннің қарсылығы шешуші болды. Республикашылар бұл келісімнің "мұнда және Тьерра-дель-Фуэго арасында бір фут жерге иелік ететін әрбір халыққа, тайпаға және мемлекетке қарсы мәңгілік соғыс шартымен теңесетінін" айтты. Сызықтан оңтүстікке қарай орналасқан жалғыз аумақтар – Нью-Мексико және Үндістан аумағының бір бөлігі болды. Екі тараптың да Нью-Мексикода құлдықтың дамымайтыны туралы пікірде келісушілік болды. Оңтүстік, 29 желтоқсанда комитет мақұлдаған, Конгресс палатасының республикашылдарының Нью-Мексиконы бірден штат ретінде қабылдау туралы ұсынысын қабылдамады. Дегенмен, Критенден келісіміне қарсы шыққандардың барлығы АҚШ-тың аумақтық кеңеюіне қарсы болған жоқ. "Нью-Йорк Таймс" газеті "Республиканың болашақ өсімі" және "АҚШ-қа тиесілі бола алатын барлық территория – Мексика мен Орталық Американың барлығы" туралы жазды.

Конституцияға өзгерістер енгізу

Құлдыққа 36 градус 30 минут ендігінен солтүстікке қарай жатқан, "қазіргіде немесе кейіннен алынған" АҚШ-тың кез келген аумағында тыйым салынады. Осы ендік сызығынан оңтүстікке қарай орналасқан аумақтарда африкалықтардың құлдығы "осымен мойындалады" және Конгресс оған араласуға құқығы жоқ. Бұдан әрі, африкалық құлдарға меншік құқығы "аумақтық үкіметтің барлық бөлімдерімен қорғалады". Штаттар өздерінің конституцияларында белгіленгендей, құлдықпен немесе құлдықсыз кез келген аумақтан Одаққа қабылданады. Конгресске құл мемлекетінің ішіндегі әскери бекеттер сияқты өзінің қарауындағы жерлерде құлдықты жоюға тыйым салынды. Конгресс Вирджиния және Мэриленд штаттарында құлдық болғанда және округ тұрғындарының келісімінсіз Колумбия округінде құлдықты жоюға құқығы жоқ. Жоюға келісім бермеген иелеріне өтемақы төленеді. Конгресс штараралық құл саудасын тоқтатуға немесе оған кедергі келтіруге құқығы жоқ. Конгресс қашқан құлдарды құтқарып алғандарға толық өтемақы төлейді. Конгресс қашқан құлдар заңдарына кедергі келтірген округке төленген шығынды өндіріп алу үшін сотқа шақыруға құқылы; округ өз кезегінде қашқан құлдың қайтарылуына кедергі келтірген "қылмыскерлерді немесе құтқарушыларды" сотқа шақыра алады. Конституцияға болашақта енгізілетін түзетулер осы түзетулерді өзгерте алмайды және Конгресске кез келген құл мемлекетінің ішінде құлдыққа араласуға рұқсат немесе өкілеттік бере алмайды.

Конгресс қарарлары

Бұл қашқан құлдар туралы заңдар конституциялық болып табылады және адал сақталып, орындалуы керек. "Жеке бостандық заңдары" деп аталатын қашқан құлдар туралы заңдардың іс-қимылына кедергі келтіретін барлық штаттық заңдар конституцияға қайшы және жойылуы тиіс. 1850 жылғы қашқан құлдар туралы заңға түзетулер енгізілуі керек (және солтүстік үшін азырақ наразылық тудыруы үшін), бұл қашқан деп саналатын адамдарды қайтару немесе босату үшін төленетін сыйақы мөлшерін теңестіру және маршалдардың оларды ұстауға көмектесу үшін азаматтарды шақыру өкілеттіктерін шектеу арқылы жасалуы керек. Африкалық құл саудасын тоқтату туралы заңдар тиімді және толық орындалуы керек. Өкілдер палатасы да, Сенат та Криттенденнің ұсынысын қабылдамады. Бұл Линкольн әкімшілігі билікке келер алдындағы Конгрестің соңғы сессиясында оңтүстік штаттарына бөлінуге қарсы жеткілікті кепілдік беруге жасалған соңғы әрекеттердің бірі болды. Криттенденнің ұсыныстары 1861 жылғы 8-27 ақпан аралығында Вашингтонда өткен, елдің 100-ден астам жетекші саясаткерлерін біріктірген 1861 жылғы Бейбітшілік конференциясында да талқыланды. Бұрынғы президент Джон Тайлер басқарған конференция штаттардың соғыстың басталуын болдырмауға жасаған соңғы ресми әрекеті болды. Бұл жерде де келісім ұсыныстары сәтсіз аяқталды, өйткені барлық Батыс аумақтарында және болашақ қосымшаларда құл иелігіне кепілдік беру туралы ереже тағы да қанағаттандырмайтын болып шықты. 1861 жылғы ақпан айындағы "Чарльстон курьері" (Чарльстон, Миссури) газетіндегі мақала Криттенденнің ұсыныстары жеңіліске ұшыраған кезде оңтүстікке бейім шекаралық округтердегі көңіл-күйді былай қорытындылады: "Вашингтондағылар бейбітшілікке ешқандай мүмкіндік жоқ деп ойлайды, және шындығында біз көп нәрсені көре алмаймыз, бәрі де күңгірт көрінеді. Криттенденнің қаулылары қайта-қайта қабылданбады. Оңтүстік қабылдай алатын басқа ұсыныс бар ма? Егер жоқ болса, соғыс басталады, және біздің жеріміздің әйелдері мен қыздарына қасірет болады; сұлулық қылмысқа итермелейді, ал тонау Джон Браунның шабуылдарына төленген ақы болады. Біздің азаматтарымыз ең жаман жағдайға дайын болсын, себебі солай болуы мүмкін". Бұл мәлімдеме редактор Джордж Уиткомбтың АҚШ өкілі Джон Уильям Ноэллдің округінде Чарльстон қаласы болған "бірліксіздікті" айыптаған "редакторға хатқа" жауап ретінде келді.

Танымал мәдениетте

Бен Винтерстің 2016 жылғы Underground Airlines романы президент сайланған Авраам Линкольн қаза болғаннан кейін Криттенден келісімінің қабылданған балама тарих оқиғасында өрбуде.