Кіріспе

Марксизмдегі және саяси теориядағы кәсіби одақтар терминіндегі еңбек аристократиясы немесе еңбек аристократиясы (сондай-ақ еңбек аристократиясы) кем дегенде төрт мағынаға ие: (1) марксистік теориялық негіздерге ие термин ретінде; (2) кәсіподақтардың нақты бір түрі ретінде; (3) революциялық өндірістік одақтар (мысалы, Әлемдік өнеркәсіптік жұмысшылар сияқты) қолөнерге негізделген кәсіби одақтардың бюрократиясын қысқаша сипаттау ретінде; және (4) 19-шы және 20-шы ғасырлардың басында жұмысшы табының жағдайы жақсырақ болған мүшелерін анықтау үшін қолданылған тіркес болды (мысалы, Джек Лондонның «Абыстың халқы» кітабында қолданылғандай).

Марксизмдегі қолданысы

Марксистік теорияда дамыған елдердің жұмысшылары (пролетариат) дамушы елдердің жұмысшыларынан алынған артық пайдадан пайда көреді, осылайша "еңбек аристократиясын" құрайды. Лениннің сөзіне сәйкес, дамыған елдердегі компаниялар жалақысы төмен дамушы елдердің жұмысшыларын пайдаланады. Артық пайда компанияларға өз қызметкерлеріне "өзге жерде" (яғни дамыған елдерде) жоғары жалақы төлеуге мүмкіндік береді, осылайша тұрмыс деңгейіне қанағаттанған және пролетариаттық революцияға құштар емес жұмысшы табын жасайды. Бұл кедейлікті экспорттаудың бір түрі, төменгі әлеуметтік топтың "эксклавын" құру. Ленин империализмнің дамыған елдердегі таптық поляризацияның күшеюіне тосқауыл қойғанын айтты. Еңбек аристократиясы тұжырымы марксистер арасында пікір-таласты тудырады. Теорияны Ленинмен сәйкес келетін ағымдардың көпшілігі, соның ішінде Коммунистік Интернационал, ресми түрде қабылдаса да, азаматтық ұйымдардың санаты теорияны өз жұмысының басты бағытына қоймайды. Бұл термин АҚШ-та кеңінен таралған, онда Юджин В. Дебстің Америка Социалистік партиясы және Әлемдік Өнеркәсіптік Жұмысшылар ұйымы Бірінші дүниежүзілік соғысқа дейінгі он жылдықтарда оны танымал етті. Ұлыбританияда осы теорияны қолдайтындардың қатарында Ұлыбритания Коммунистік партиясы (Марксистік-Лениншіл) және Революциялық Коммунистік тобы бар. Леон Троцкийдің өзі және Төртінші Интернационалдың алғашқы құрылтайлары көптеген троцкистер, соның ішінде еңбек аристократиясы тұжырымын қабылдады, ал Эрнест Мандель және Тони Клифф сияқты басқалары теорияны қателіктерге толы немесе "үшінші дүниелік" көзқарастарға ұқсас деп санады. Албандық көшбасшы және марксист Энвер Ходжа Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін еңбек аристократиясының қалыптасуын былай түсіндірді: Соғыстан кейін Батыс Еуропаның экономикасының дамуы коммунистік партиялардың ішінде оппортунистік және ревизионистік идеялардың таралуына да зор әсер етті. Шындығында, Батыс Еуропа соғыстан қирады, бірақ оның қалпына келуі салыстырмалы түрде жылдам болды. "Маршалл жоспары" арқылы Еуропаға құйылған американдық капитал зауыттарды, кәсіпорындарды, көлікті және ауыл шаруашылығын қайта жаңартуға мүмкіндік берді, осылайша олардың өндірісі тез өсті. Бұл көптеген жаңа жұмыс орындарын ашты және ұзақ уақыт бойы барлық бос жұмыс күшін жұмысқа сіңіріп қана қоймай, тіпті жұмыс күшінің тапшылығын тудырды. Бұл жағдай буржуазияға үлкен артық пайда әкелді, олар осы арқада ақшаны аздап босатып, еңбек дауларын белгілі бір деңгейде жұмсарта алды. Әлеуметтік салада, әлеуметтік сақтандыру, денсаулық сақтау, білім беру, еңбек заңнамасы және т.б. сияқты мәселелерде жұмысшы табының күресімен қол жеткізген шаралар қабылданды. Соғыс кезеңімен және тіпті соғысқа дейінгі кезеңмен салыстырғанда жұмысшы халықтың тұрмыс деңгейінің айқын жақсаруы, өнеркәсіп пен ауыл шаруашылығын қайта құрудың нәтижесінде өндірістің қарқынды өсуі және техникалық-ғылыми революцияның басталуы, сондай-ақ жұмыс күшін толық жұмыспен қамту, таптық қақтығыстарсыз капитализмнің дамуы, оның дағдарыстардан аулақ болу қабілеті, жұмыссыздық құбылысын жою және т.б. туралы көзқарастардың гүлденуіне жол ашты. Марксизм-ленинизмнің басты қағидасы, капитализмнің бейбіт даму кезеңдері оппортунизмнің таралуына көз жеткізеді, бұл тағы да расталды. Осы кезеңде едәуір өскен еңбек аристократиясының жаңа тобы реформаторлық және оппортунистік көзқарастар мен идеяларды енгізу арқылы партиялар мен олардың басшылығына үнемі теріс әсер ете бастады. Осы жағдайлардың ықпалымен осы коммунистік партиялардың бағдарламалары демократиялық және реформаторлық ең төмен бағдарламаларға дейін қысқартылды, ал революция мен социализм идеясы одан әрі алыстады. Қоғамды революциялық түрде өзгертудің басты стратегиясы қазіргі күннің мәселелері туралы екінші дәрежелі стратегияға жол берді, ол абсолютизацияланып, жалпы саяси және идеологиялық бағытқа айналды.

Кәсіпкерлер мен жұмысшылар одағының сын-пікірлері

Бұл термин алғаш рет 1872 жылы Михаил Бакунин ұйымдасқан жұмысшылардың ең радикалды деген пікірді сынағанда қолданылды. Бакунин былай деп жазды: "Мен үшін пролетариаттың гүлі – марксистер сияқты жоғары қабат, еңбек аристократиясы емес, ең мәдениетті, басқа жұмысшылардан көбірек табыс табатын және жайлырақ өмір сүретіндер емес. Егер марксистердің ниеті орындалса, жұмысшылардың осы жартылай буржуазиялық тобы олардың төртінші үкіметтік классын құрар еді. Бұл, егер пролетариаттың көпшілігі оған қарсы тұрмаса, мүмкін. Өздерінің салыстырмалы жайлылығы мен жартылай буржуазиялық жағдайының арқасында, жұмысшылардың бұл жоғарғы қабаты өкінішке орай, барлық саяси және әлеуметтік көзқарастарға, буржуазияның тар мүдделері мен талаптарына тым терең сіңген. Пролетариаттың барлық топтарының ішіндегі ең аз әлеуметтік және ең жекеге бауыр басқан осы жоғарғы қабат." АҚШ пен Ұлыбританияда "еңбек аристократиясы" термині жоғары жалақылы жұмысшыларды ұйымдастырған, бірақ орта және төмен табысты қызметкерлерді кәсіподаққа біріктіруге мүдделі емес кәсіподақтарды сынау үшін қолданылады, тіпті ұйымдастырылмағандарды ұйымдастыру қатысатын кәсіподақтарды күшейтетін жағдайларда да. Осы кәсіподақтар "еңбек аристократиясы" болып қалуға дайын. Мысалы, кәсіби спортшылардың кәсіподақтары, олар жоғары жалақы алатын жұмысшылардың белгілі бір тобының табысын көтергенімен, басқа жұмысшыларды, тіпті олармен бірге жұмыс істейтін команданың басқа қызметкерлерін ұйымдастырудан бас тартады. Әуе жолы пилоттары қауымдастығы, актерлер гильдиясы және AFL–CIO-ның бірнеше кәсіподағы осы еңбек аристократиясы үлгісіне сәйкес келеді деп айтылады. ХХ ғасырдың басында АҚШ-та "Америка Еңбек Федерациясының (АЭФ) көптеген кәсіподақтары біліктілігі жоқ, конвейерлік өндірісте жұмыс істейтін жұмысшыларды қабылдамады". Селиг Перлман 1923 жылы қолөнер кәсіподақтарына біріккен білікті жұмысшылар еңбек ынтымақтастығынан гөрі саудалық бөлінуге көбірек қызығушылық танытқан деп жазды. Қолөнершілер өздерінің біліктілігінің арқасында жұмыс берушілерінен көбірек талап етуге қабілетті болды және біліктілігі жоқ немесе жартылай білікті жұмысшылардан бөлек күресуді жөн көрді. 1905 жылы көптеген кәсіподақтар расистік және иммиграцияға қарсы саясатты белсенді түрде қолдады, осы мақсатта жаман атқа ие Азиялықтарды шығару лигасы құрылды. Сол жылы Чикагода "Әлемдік өндірістік жұмысшылар" (АӨЖ) деп аталатын жаңа кәсіподақ құрылды. АӨЖ, сонымен қатар Wobblies деп те аталады, АЭФ-тен маңызды жағынан ерекшеленді: АӨЖ жынысына, біліктілігіне, нәсіліне, дініне немесе ұлттық тегіне қарамастан ұйымдастырылды. АЭФ қолөнерге негізделген, ал АӨЖ Еңбекшілердің рыцарлары, Америка теміржол одағы және Батыс кеншілер федерациясы (БКФ) бастаған өндірістік кәсіподақшылдық дәстүрін мұра етті. АӨЖ барлық жұмысшыларды бір үлкен кәсіподақта біріктіру идеясын жақтады. АЭФ-тің қолөнер кәсіподақтарының бір-бірінің пикет желісін кесіп өтетінін ескере отырып, АӨЖ БКФ-тің АЭФ-ті "Америкалық еңбек бөлінісі" деп сипаттауын қабылдады. АӨЖ кәсіподақтар ұйымдастыруға тырысатын салаларды нақты картаға түсіретін құрылыммен жұмыс қозғалысын құру керек деп сенді. 1899-1903 жылдар аралығында корпорацияларды біріктірудің үлкен толқыны болды және еңбек радикалдары "жаңа трестердің пайда болуымен бейнеленген капиталдың бірігуіне бүкіл жұмысшы сыныбының бірдей біріктірілген ұйымымен қарсы тұру керек" деп сенді. 1905 жылы құрылғаннан бастап АӨЖ жұмысшыларды "еңбек аристократиясын" құру үшін жұмысшы кәсіподақтарын сынады. Юджин В. Дебс "тәжірибелі кәсіподақшылар" жұмысшы адамдардың олардың бар кәсіподақ қозғалысымен жеңе алмайтынын көре алды деп жазды. Дебс АЭФ-тің бір кәсіподақтың екіншісіне "ұйымдастырылған сыбайлас жемқорлық" жасағанын, юрисдикциялық дау-дамайға қатысқанын, автократиялық басшылықтың үстемдік еткенін және Ұлттық азаматтық федерациядағы кәсіподақ басшылары мен миллионерлердің арасындағы қарым-қатынас тым тығыз болды деп сенді. АӨЖ басшылары АЭФ-те бірлік пен "тегіс" еңбек білімінің жетіспейтініне сенді. Осы жағдайлар жетістікке жетуге болатын мүмкіндіктерді бағалай алмауға және оны жеңіп алуға жеткіліксіз ерік-жігерге әкелді. Капитализмді қоғамды екі топқа бөліп отырған экономикалық жүйе ретінде қарастыратын сыныптық философиямен жанданған АӨЖ: жұмысшы және жұмыс беруші сыныптардың ортақ ештеңесі жоқ деп жариялады. Бұл екі тап арасында күрес барлық еңбекшілер өз еңбектерімен өндірген өнімдерін жұмысшы сыныбының экономикалық ұйымы арқылы алып, ұстап алғанға дейін жалғасуы керек. Ал АЭФ: "Бізде түпкі мақсат жоқ. Біз тек бір күннен екінші күнге ғана өмір сүреміз. Біз тек бірнеше жылда іске асырылатын жекелеген мақсаттар үшін күресеміз... біз конституциямызда теориялықтарға қарсы екендігімізді айтамыз... біздің барлығымыз тәжірибелі адамдармыз." Еңбек тарихшысы Мелвин Дубофски былай деп жазды: 1896 жылға қарай Гомперс және АЭФ капитализм пен американдық жүйемен келісімге келуге ұмтылып жатты. АЭФ бір кезде сыныптық қақтығыстың қажеттілігі мен "жалақылық құлдықты" жою туралы уағыздаған болса, ол баяу және бірте-бірте сыныптық ынтымақ пен мейірімді капитализм мүмкіндіктерін жариялай бастады. Сондықтан АЭФ "таза және қарапайым" кәсіподақшылдықты уағыздады. АЭФ Селиг Перлманның еңбек теориясы бойынша "таза жалақылық сананың" философиясымен айналысты, ол қолөнер ұйымдастыруын иммигранттар толқындарының енуіне қарсы тұру құралы ретінде қарастырды. Жұмысқа қол жеткізуді бақылауды қолөнер дағдыларына негізделген ұйымдастыру қамтамасыз етті. Қолөнер кәсіподақтары мүшелікке берілген артықшылықтарды қорғауға жақсы кемектессе де, мерзімді келісімдер мен басқа жұмысшылармен ынтымақтастықта ереуіл жасамауға берілген уәделер сияқты конвенциялар қоғамда өзгерістер жасауға қолөнер кәсіподақтарының мүмкіндігін шектеді, тек бизнес доминантты элиталық қоғам берген тиімсіз құралдарды қалдырды, яғни сайлау саясаты, конгреске лобби жасау және енді әлсіреген экономикалық қару, сотқа шағымдану ереуілді шектеді. Алайда АЭФ осы "кәсіпкерлік" және "прагматикалық" көзқарасты қабылдады, "адал еңбек үшін адал жалақы" деген ұранды қабылдады. АЭФ өзінің негізгі преамбуласының сыныптық санасын басып өтті, бірақ АӨЖ жалақылық құлдықты жою мақсатын қабылдады. 1908 жылы АӨЖ АЭФ-тің сыныптық ынтымақтастыққа ұмтылысына жауап ретінде АӨЖ преамбуласында жаңа сөздерді қолданды: "Адал еңбек үшін адал жалақы" консервативті ұранының орнына, біз "жалақылық жүйені жою" революциялық сөзін туымызға жазуымыз керек." Өндіріс армиясы капиталистермен күнделікті күреске ғана емес, капитализм құлатылғаннан кейін өндірісті жалғастыру үшін де ұйымдастырылуы керек. АӨЖ АЭФ-тің консерватизміне жауап ретінде өзін қарастырды. АӨЖ "ескі әлем қабығының ішінде жаңа әлем құруға" тырысып, түрлі креативті тактикаларды жасады. АЭФ осы мақсатта одақтас болмағандықтан, Wobblies барлық қатардағы жұмысшылармен ынтымақтастыққа ұмтылып, АЭФ кәсіподақ басшылығын сынады немесе пароди жасады. АЭФ кәсіподақ "басшылары" (әлі де солай) Wobblies-термен "piecards" деп аталады. АӨЖ үшін АЭФ-тің барлық бюрократиясы шамалы "еңбек аристократиясы" ретінде жұмыс істеді. Осы тұрғыдан алғанда, АӨЖ-тің көзқарасы жылдар бойында көп өзгерген жоқ. Басты кәсіподақтар өркендеді, өндірістік кәсіподақшылдықтың кейбір принциптерін қабылдады және (көп жағдайда) жұмысшы табының кең ауқымын қабылдады. Алайда, бизнес кәсіподақшылдығының күдік тудыратын көптеген аспектілері бар - бизнес ретінде жұмыс істеуге бейімділік, "кәсіподақ принциптеріне" сәйкес емес; басқарудың элиталық иерархиясын құру, оны қайта құру қиын...