Кіріспе
Америкалық романист (1909–1984)
Честер Бомар Хаймс (29 шілде 1909 – 12 қараша 1984) – американдық жазушы. Оның кейбір шығармалары фильмге түсірілген, соның ішінде 1945 жылы жарық көрген «If He Hollers Let Him Go» романы және ол ең көп танылған «Гарлем детективі» романдары сериясы бар. Бұл серия 1950-ші және 1960-шы жылдардың басында Гарлемде өтеді, ал басты кейіпкерлері – Грейв Диггер Джонс және Коффин Эд Джонсон атымен белгілі екі қара полицей. 1958 жылы Хаймс Францияның «Grand Prix de Littérature Policière» әдеби сыйлығына ие болды.
Ерте өмір
Честер Хаймс 1909 жылғы 29 шілдеде Миссури штатының Джефферсон-Сити қаласында Джозеф Сэнди Хаймс пен Эстель Бомар Хаймс отбасында дүниеге келді. Оның әкесі қара нәсілділер колледжінде өнеркәсіптік саяхаттар бойынша профессор болған, ал анасы үйленбес бұрын Скотия семинариясында мұғалім болып жұмыс істеген. Честер Хаймс Миссури штатындағы орта тапқа жататын отбасында өсті. Ол шамамен 12 жасқа келгенде, әкесі Арканзас дельтасындағы Бранч Нормал колледжінде (қазіргі Пайн-Блаффтағы Арканзас университеті) оқытушылық қызметке орналасты. Бірақ көп ұзамай, Хаймстің нәсілдік қатынастарға деген көзқарасын түбегейлі өзгертетін қайғылы оқиға орын алды. Ол тәртіпсіз мінез көрсеткендіктен, анасы мектептегі жиналыста ағасы Жозеф кішімен бірге өткізуі керек болған ұңғын көрсетілімінен оны шеттетіп қойды. Жозеф жеке жұмыс істеп, химиялық заттарды араластырды; олар оның бетіне тиіп, жарылыс болды. Шамалы уақыттың ішінде жақын ауруханаға жеткізілген, көзі көрмей қалған балаға Джим Кроу заңдарына сәйкес емдеуден бас тартты. "Менің өмірімдегі сол бір сәт, қалғандарынан да көп ауыртты", - деп жазды Хаймс "Ауырсыну сапасы" атты кітабында. Мен ағамды жақсы көретінмін. Мен одан ешқашан айырылмаған едім, сол сәт қорқынышты, ойран салатын және қорқытушы болды. Біз ақ нәсілділер ауруханасының шұғыл жәрдем бөліміне кірдік. Ақ халат киген дәрігерлер мен медбикелер пайда болды. Мен артқы орындықта Жомен отырып, көліктің жарық шамдарында ойнатылып жатқан пантомиманы қадағалап отырғанымды есімде. Ақ нәсілді адам бас тартты, әкем жалбарынып өтінді. Әкем көңілі құсып, нәрестедей жылады. Анам сөмкесінде бір нәрсе іздеді, мен оның тапанша екенін үміттendim. Кейін отбасы Огайо штатының Кливленд қаласына қоныстанды. Оның ата-анасының некесі бақытсыз болды және ақырында олар ажырасып кетті.
Түрме және әдеби бастамалары
1925 жылы Хаймс отбасымен Пайн-Блафф қаласынан Кливлендке (Огайо штаты) көшіп келді, онда ол Ист Хай Скулде оқыды. Кейін Огайо штатының Колумбус қаласындағы Огайо мемлекеттік университетіне түсті, онда ол Alpha Phi Alpha студенттік братствосының мүшесі болды, бірақ әдепсіз әрекет жасағаны үшін университеттен шығарылды. 1928 жылдың соңында ол қарулы тонау қылмысы үшін тұтқындалып, 20-25 жылға түрмеге кесілді және қатаң еңбекке жіберілді, ол Огайо федералдық түрмесінде жазасын өтеді. Түрмеде ол әңгімелер жазып, оларды ұлттық журналдарда жариялады. Оның айтуынша, түрмеде жазу және жариялану – күзетшілер мен басқа тұтқындардың құрметін алудың және зорлық-зомбылықтан сақтанудың бір жолы болған. Оның алғашқы әңгімелері 1931 жылы The Bronzeman журналында, ал 1934 жылдан бастап Esquire журналында жарық көрді. Оның "Қызыл тозаққа" (1934 жылы Esquire журналында жарияланған) әңгімесі, сондай-ақ "Бірінші тасты лақтыр" романы – кейін толыққанды нұсқасы "Кеше сені жылатады" (1998) деген атпен қайта басылды – 1930 жылы Огайо федералдық түрмесінде болған өрт туралы айтады. 1934 жылы Хаймс Лондон түрме фермасына ауыстырылды және 1936 жылдың сәуір айында анасының қадағалауымен шартты түрде босатылды. Босатылғаннан кейін ол жазуын жалғастыра отырып, жарты күндік жұмыстар істеді. Осы кезеңде ол Лэнгстон Хьюзбен танысты, ол Хаймстің әдебиет және баспа саласына енуіне көмектесті. 1937 жылы Хаймс Жан Джонсонға үйленді.
Алғашқы кітаптары
1940 жылдары Хаймс Лос-Анджелесте уақыт өткізді, сценарий жазушы болып жұмыс істеді, сонымен қатар екі роман жазды: «Егер ол айғайласа, жіберсін» (1945) және «Жалғыз жорық» (1947). Бұл романдар қаланың қорғаныс өнеркәсібіне тартылған Ұлы көші-қонның тәжірибесін, сондай-ақ олардың белгілі афроамерикалық қауымдастықпен, әріптестерімен, кәсіподақтармен және басшылықпен қарым-қатынасын көрсетеді. Ол NAACP журналы «The Crisis» үшін Zoot Suit көтерілісіне талдау дайындады. Майк Дэвис «Кварц қаласы: Лос-Анджелестің болашағын зерттеу» кітабында 1940 және 50 жылдардағы Голливудтағы нәсілшіліктің кең таралғанын айтады және Хаймстің Warner Brothers студиясындағы сценарийші ретіндегі қысқа мансабын мысалға келтіреді. Оның мансабы Джек Л. Уорнер оның жайлы естігеннен кейін тоқтатылды, ол: «Мен осындай қаралардың бірін де көргім жоқ» деді. Кейінірек Хаймс өзінің өмірбаянында былай жазды:
Отыз бір жасқа дейін мен эмоционалды, рухани және физикалық жарақаттарды осы жасқа дейін көтере алатындай көп алдым. Мен Оңтүстікте өмір сүрдім, лифт шахтасынан құладым, колледжден қуылдым, жеті жарым жыл түрмеде отырдым, Кливлендтегі соңғы бес жылдық Ұлы депрессиядан аман қалдым, бірақ мен әлі де толық, аяқталған, жұмыс істей алатын едім; ойым өткір, реакциям жақсы, мен ашулы емес едім. Бірақ Лос-Анджелестегі нәсілдік дискриминацияның салдарынан ашулы болып, жек көру сезіміне толып қалдым. Шығыс жағалауға оралғанда Хаймс Яддо суретшілер қауымдастығынан стипендия алды, онда ол 1948 жылдың мамыр және маусым айларында Патриция Хайсмит тұрған бөлмеге қарасты бөлмеде тұрып жұмыс істеді.
Францияға көшіп келу
Хаймс 1952 жылы әйелі Жаннан ажырасып, келесі жылы Францияға кемемен сапар шегуді бастады. 1950-жылдары ол әдеби ортада танымал болғандықтан Францияда тұрақты қоныстануға шешім қабылдады. Парижде Хаймс өзінің замандастарымен – саяси карикатурашы Оливер Харрингтонмен және эмигрант жазушылар Ричард Райт, Джеймс Болдуин және Уильям Гарднер Смитпен достық қарым-қатынас жасады. 1950-жылдардың соңында Честер екінші әйелі Лесли Хаймспен (туған тегі Пэккард) танысты. Ол Herald Tribune газетінде журналист болып жұмыс істеп, "Моника" атты сәндік мақалалар жазды. Ол оны "көк сұр көзді, өте әдемі ирланд-американдық" деп сипаттады, сондай-ақ оның батылдығы мен қайтпас мінезін бағалады. Честер Леслиге: "Мен өмірімде сендей түс соқыр адамды кездестірген емеспін" деді. 1959 жылы инсульт болғаннан кейін Лесли жұмысынан кетіп, оны қайта денсаулыққа келтірді. Ол өмірінің соңына дейін оның күтімін жасады, сонымен қатар бейресми редактор, корректор, сенімді досы болды және режиссер Мелвин Ван Пиблс оны "оны бақылайтын адам" деп атады. Ұзақ никеден кейін олар 1978 жылы үйленді.
Лесли мен Честер аралас нәсілді жұп ретінде қиындықтарға тап болды, бірақ олар жеңіске жетті. Исмаил Рид: "[Хаймс] маған қара детектив пен Шерлок Холмс арасындағы айырмашылықты үйретті" дейді, ал одан кейін 30 жылдан астам уақыт өткен соң ғана тағы бір қара сыршы жазушысы Уолтер Мосли және оның Easy Rawlins және Mouse сериясы осындай әсерге ие болды. The New York Times газетінің С.А. Косби де оны Чендлер мен Хамметке теңеп, "қаралардың өмірі" туралы жазғанын және американ арманына күмәнмен қарағанын атап өтті. Ол сондай-ақ Хаймстің туындылары болашақ жазушыларға әсер еткенін және оның Харлем циклын өзінің сүйікті туындыларының бірі деп атады. 1996 жылы оның жесірі Лесли Хаймс Эд Марголистермен бірлесіп Хаймстің өміріне арналған алғашқы биографиялық еңбектің жұмысын жүргізу үшін Нью-Йоркке барды. Бұл еңбек – Эдвард Марголистер мен Мишель Фабрдың "Честер Хаймстің бірнеше өмірі" атты еңбегі, ол 1997 жылы Миссисипи университетінің баспасында жарық көрді. Кейін, романдар жазушысы және Хаймс зерттеушісі Джеймс Саллис Хаймске арналған тереңірек өмірбаянды жариялады – "Честер Хаймс: Өмір" (2000). Хаймстің жазбалары мен оның өмірі туралы жазбалардың толық зерттеуін Мишель Фабр, Роберт Э. Скиннер және Лестер Салливан құрастырған "Честер Хаймс: Аннотацияланған негізгі және қосымша библиографиясында" (Greenwood Press, 1992) табуға болады. 2017 жылы Лоуренс П. Джексон Хаймстің 600-дан астам беттік өмірбаянын – "Честер Б. Хаймс: Өмірбаян" деп атады. Johns Hopkins Magazine журналы үшін бұл өмірбаянды қарап шыққан Брет Маккейб: "[Хаймстің] дебюті, "Егер ол айғайласа, жіберсін" (1945) бүгінде өз уақытында болғандай құрметке ие [ ] ал оның жалғасы, "Жалғыз крестовый поход" (1947) назардан тыс қалды және бағаланбайды, оны Хаймстің кейінгі мансабы мен туындыларын түсінудегі маңызды мәтін ретінде қарастырады" деп жазды.
Шығармалары
Хаймс романдары көптеген жанрларды қамтиды, оның ішінде қылмыстық роман/детектив және саяси poleмика, АҚШ-тағы расизмді зерттейді. Честер Хаймс афроамерикандықтар туралы жалпы түрде жазды, әсіресе еңбек қатынастары және афроамерикандық жұмыс орындаларындағы мәселелерге қатысты екі кітабында. If He Hollers Let Him Go – көптеген автобиографиялық элементтерді қамтиды – Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде Лос-Анджелесте расизмге қарсы күрескен қара нәсілді кеме жасаушы жұмысшы және оның расизмге қатысты зорлық-зомбылық реакциялары туралы. Lonely Crusade – бұл мәселелерді зерттейтін ұзын еңбек. Cast the First Stone (1952) – Хаймстың түрмедегі тәжірибесіне негізделген. Бұл Хаймстың алғашқы романы, бірақ ол жазылғаннан кейін шамамен он жыл өткен соң ғана жарияланды. Мүмкін, себебі Хаймс сол кездегілер үшін гомосексуалды қатынас туралы ерекше ашық айтқандығы болса керек. Алғашқыда үшінші тұлғада жазылған, кейін бірінші тұлғада, "қатаң стильде" қайта жазылды. Yesterday Will Make You Cry (1993), Хаймс қайтыс болғаннан кейін жарияланған, түпнұсқа қолжазбаны қалпына келтірді. 1998 жылғы қайта басылымда 1997 жылғы кинорежиссер және жазушы Мелвин Ван Пиблстің кіріспесі бар. Хаймс сонымен қатар Гарлемдегі Нью-Йорк полициясының детективтері Коффин Эд Джонсон мен Грейдигер Джонс туралы детективтер сериясын жазды. Романдарда өткір эмоционалдық мәнер және көшедегі жағдайларға фаталистік көзқарас басым. Жерлеу үйлері жиі оқиғаның бір бөлігі болып табылады, ал жерлеу директоры Х. Экзодус Клей осы кітаптарда қайта-қайта пайда болатын кейіпкер. Серияның атауларына A Rage in Harlem, The Real Cool Killers, The Crazy Kill, All Shot Up, The Big Gold Dream, The Heat's On, Cotton Comes to Harlem және Blind Man with a Pistol кіреді; барлығы 1957 және 1969 жылдар аралығында жазылған. Серияның соңғы туындысы 1983 жылы, автор қайтыс болғаннан кейін жарияланған Plan B болды. Cotton Comes to Harlem 1970 жылы фильмге көшірілді, ол түпнұсқа кітаптағы ертерек кезеңге емес, сол заманға орналастырылды. 1972 жылы The Heat's On негізінде Come Back, Charleston Blue атты жалғасы шықты. For Love of Imabelle 1991 жылы A Rage in Harlem деген атаумен фильмге айналды. 1980 жылдары британдық Allison and Busby баспасы Гарлем детектив романдарының бірнешеуін Эдвард Бурраның суреттерімен безендірілген мұқабаларында қайта басып шығарды. 2011 жылдың мамырында және 2020 жылы Лондондағы Penguin Modern Classics Хаймстың Гарлем циклінен бес детектив романын қайта жариялады. Әдеби мұраны Честер мен Леслидің "жүбайлас сіңлісі" Сара Пирозек (Леслидің ең жақсы және ең көне досының қызы) қадағалайды.
Роман және әңгіме
"Примитивтің соңы" кітабын қараңыз, 1990 жылғы басылым. Балама атаулары: "Гарлемдегі ашу" (1985, Vintage Books, Нью-Йорк), "Бес бұрышты алаң". CIP деректерінен: Автордың ниет еткен түрінде еңбекті қалпына келтіреді және бұрын жарияланбаған автордың кіріспесін қамтиды. Келвин Хернтонның кіріспесімен. Хаймстің алғашқы автобиографиялық романының толық және цензураланбаған мәтіні, алғаш рет "Бірінші тасты лақтыр" (1953) деген атпен жарияланды.
Өмірбаян
Екі томдық автобиографияға пайдалы қосымша – Мишель Фабр мен Роберт Э. Скиннер құрастырған «Честер Хаймспен әңгімелер», 1995 жылы Миссисипи университеті баспасынан жарық көрген.
Романның желісі бойынша түсірілген фильмдер
Честер Хаймстың төрт романы көркем фильмге айналдырылды: «Егер ол айқайласа, жіберсін!» (1968) [авторлық құқығы көрсетілмеген], режиссері Чарльз Мартин; «Cotton Comes to Harlem», режиссері Осси Дэвис 1970 жылы; «Come Back, Charleston Blue» («The Heat's On») (1972), режиссері Марк Уоррен, және «A Rage in Harlem» (Грегори Хайнс пен Дэнни Гловердің қатысуымен), режиссері Билл Дьюк 1991 жылы. Хаймстың «The Assassin of Saint Nicholas Avenue» және «Tang» атты екі қысқа әңгімесі де қысқаметражды фильмдер түрінде бейнеленді, соңғысы 1994 жылғы «Cosmic Slop» антологиялық телефильмінің бір бөлігі ретінде қосылды.
Жеке өмір
Хаймс католик болды, бірақ өзін "жақсы адам емес" деп айтты. Ол Морайрада қайтыс болған кезде, 1959 жылдан бері Лесли Хаймс (қыз фамилиясы Паккард) -қа үйленген, ол оның серіктесі, жақын досы және ресми емес редакторы болған.