Кіріспе
Аллан Блумның 1987 жылғы кітабы "Америкалық сананың тұйықталуы: Жоғары білім демократияны қалай сәтсіздікке ұшыратты және бүгінгі студенттердің рухани әлемін кедейлендірді" – философ Аллан Блумның 1987 жылғы кітабы. Кітапта автор академиялық орта және қоғамдағы релятивизмнің ашықтығын сынап, оның нәтижесінде кітап аталымындағы "тұйықталу" пайда болатынын көрсетеді. Блум пікірінше, ашықтық сыни ойлау қабілетін әлсіретеді және мәдениеттерді ерекшелейтін тұжырымдаманы жояды. Бұл кітап күтпеген бестселлерге айналып, қатты мұқабалы басылымдары жарты миллионнан астам данада сатылды.
The Closing of the American Mind: How Higher Education Has Failed Democracy and Impoverished the Souls of Today's Students is a 1987 book by the philosopher Allan Bloom, in which the author criticizes the openness of relativism, in academia and society in general, as leading paradoxically to the great closing referenced in the book's title. In Bloom's view, openness undermines critical thinking and eliminates the point of view that defines cultures. The book became an unexpected best seller, eventually selling close to half a million copies in hardback.
Қорытынды
Блум АҚШ-тағы қазіргі заманғы жоғары білімді сынап, оның студенттерге қанағаттандырмай жатқанын, сондай-ақ философия мен гуманитарлық ғылымдардағы қазіргі ағымдарды қатаң сынайды. Кітап бойына ол американдық университеттерде орныққан моральдық релятивизмді, шындық, сыни ойлау және нағыз білім ұғымдарына тосқауыл қойғаны үшін сынап жатады. Блум 1980 жылдардағы студенттердің алдымен кез келген пікірді кемсітушілік деп қарап, оны жоюға басымдық бергенін айтады, нәтижесінде, кітап аталымында көрсетілгендей, олар дұрыс сұрақтар қоюға қарсы жабық мінез танытты. Осылайша, кез келген кемсітушілік логика мен сыни ойлау арқылы, негізсіз сезімге емес, жойылуы керек. Блум: «Кемсітушілік, мықты көзқарастар – нәрсенің қалай екендігі туралы түсініктер. Қателік – әрине, біздің жауымыз, бірақ ол ғана шындыққа жол көрсетеді, сондықтан оған құрметпен қарауымыз керек. Бастапқыда ешқандай көзқарасы жоқ сана – бос сана».
"Студенттер"
Бірінші бөлімде Блум "Студенттер" деп аталып, американдық жастардың ой-өрісі, кітаптар, музыка, қарым-қатынастар және американдық танымал мәдениеттің басқа да аспектілері бүгінгі американдық университеттердегі жайсыз, жалқау сананы қалай құдайшылдыққа айналдыратынын баяндайды. Блум студенттердің университеттерге "таза тақтамен" келуі оларды философия мен логиканы шын ниетпен зерттеуге бейімдегенін айтады. Бірақ көп ұзамай, "орта таптың білімі артуы отбасының билігін әлсіреткендіктен", Блум өзінің оқытушылық тәжірибесінде кездескен студенттерде "ескі саяси және діни эхолардың біртіндеп тоқтауы" байқалды. Ол американдық колледж тәжірибесінің тарылуын және тегістелуін осы құбылыстармен байланыстырады. Содан кейін Блум өзінің пікірінше, үлкен кітаптардың мәселесіне тоқталады. Оның ойынша, батыс ой-өрісінің классикалық туындылары даналықтың көзі ретінде құнсызданып қалған, бірақ одан да маңыздысы, "біздің студенттер оқуға деген құштарлықты жоғалтқан". Осы себепті студенттер өз сенімдерін нақты деректерден, негізгі мәтіндерден немесе жазбаша көздерден алуға шамалары келмейді. Блум Платонның "Мемлекеті" немесе Никколо Макиавеллидің "Билеуші" сияқты маңызды ескі туындыларды түсінбесе, қазіргі студенттерде ағымдағы оқиғалар туралы сыни түрде ойлауға немесе оларға жауап беруге қажетті анықтамалық нүкте болмайды. Студенттер "жақсылық" және "жамандық" туралы тұманды және абстрактілі идеялармен қалады. Блум қазіргі студенттерде байқаған "музыкаға құмарлық" бұрынғыдан да күшті, және ғасырлар бойы солай болып келгенін атап өтеді. Бірақ ол тіпті бұл жастардың америкалық санасын жабуға ықпал етеді дейді. Ол классикалық музыканы түсіну деңгейінің төмендегенін, ал "рок музыкасы студенттердің тыныс алуы сияқты сұрақсыз және мәселессіз" екенін айтады. Оның пікірінше, поп музыка жастарды қызықтыру және олардың көңілді бүлікшілдігі нағыз саясат екеніне сендіру үшін жыныстық бейнелер мен тілді пайдаланады, ал шындығында оларды табысты орындаушылар, мысалы Мик Джаггер тыныш қызмет ететін ақша менеджерлері басқарады. Ол 1980-ші жылдардағы рок музыкасындағы шамадан тыс жыныстық мазмұнның кең таралуын және жас сананың бұзылуына себеп болатын нәрсені "ата-аналардың балалардың моральдық тәрбиесіне ешкімнің шын мәнінде көңіл бөлмейтін уақытта бақылауын жоғалту" белгісі ретінде қарастырады. Блумның музыканың білім беруге тигізетін әсері туралы қорытындысы – 20-шы ғасырдың соңындағы оның тым сексуалды болуы "студенттерге либералды білім берудің мәні болып табылатын өнер мен ой-пікірге құштарлықпен қарым-қатынас жасауды өте қиын етеді, себебі ол шындықты табу сияқты ең үлкен іс-әрекеттерді аяқтаумен байланысты өрлеуді жасанды түрде тудырады". Студенттер енді білім алудан ләззат алмайды. Блум "Студенттер" еңбегінде студенттердің танымал мәдениетпен, отбасыларымен және достарымен қарым-қатынастарының нәтижесінде олар енді университетке сұрақтар қоюға, нұсқау іздеуге немесе қиялға келмейтінін қорытындылайды.
"Америкалық стильдегі нигилизм"
Блум кітаптың екінші бөлігін «Нигилизм, американдық стиль» деп атады. Ол бұрын тек кіріспеде айтылған «құндылықтардың салыстырмалылығы» тұжырымын толыққанды ашады. Оның сөзіне қарағанда, құндылықтарға қатысты салыстырмалылық элиталық жоғары білім ошақтарының көпшілігіне зиян келтіреді. Блум үшін бұл нигилизмге ұласты. Ол студенттердің құндылықтарды қалыптастыруда ең оңай жолға түсетінін байқады. Оның пікірінше, студенттер үшін «құндылықтарды ақыл-оймен анықтау мүмкін емес, оларды іздеу, шындықты немесе жақсы өмірді табу бекергі амал». Қызығы, ақыл-естен шеттенген осындай жолмен қадам басқан студенттер де «қатаң ұстанымдар мен фанатикалық шешімдерге» бейім. Блум сондай-ақ әріптес философия профессорларын, әсіресе күнделікті тілдік талдау немесе логикалық позитивизммен айналысатындарын, маңызды «адамгершілік» этикалық және саяси мәселелерді назардан тыс қалдырғаны үшін және студенттердің қызығушылығын оятпағаны үшін сынады. Деконструкционизммен айналысатын әдебиет профессорлары иррационализмді және шындық өлшемдеріне күмән тудыруды қанағаттандырады, соның салдарынан шынайы философия арқылы берілетін және осы императивтермен айналысатындардың санасын жетілдіретін моральдық императивтерді жояды. Блумнің сын-ескертпесі университет қабырғаларынан тысқары, американдық қоғамдағы жалпы дағдарыс деп сипаттайтын мәселеге де қатысты. Ол АҚШ пен Веймар республикасы арасындағы параллельдіктерді көрсетеді. Оның айтуынша, қазіргі либералдық философия, Джон Локктың ағартушылық ойларында бекітілген – әділ қоғам тек жеке мүддеге ғана негізделуі мүмкін деген идея, сонымен қатар американдық ой-санадағы салыстырмалылықтың пайда болуы осы дағдарысқа әкеп соқты. Блум Фридрих Ницшенің «қазіргі адам нигилизмнің құзына еркін түсіп бара жатқанын» айтқан сөздерін келтіреді және Ницшенің заманауи демократиядағы нигилизм құндылықтардың салыстырмалылығынан туындайды деген тұжырымын қолдайды. Блум үшін бұл американдықтардың жанындағы бос кеңістікті құрды, оған 1960-шы жылдардағы студенттік лидерлер сияқты популист радикалдар еніп кетуге мүмкіндік берді. (Блум бұл салыстырманы нацистік партияның қоңыр көйлектерімен жасады, олар бір кезде Веймар республикасы Германия қоғамындағы олқылықты толтырған еді.) Екінші жағдайда, ол философияның және ой еркіндігі ретінде түсінілетін ақыл-остың псевдофилософия немесе идеологиялық ой-санамен жаңылғанын дәлелдеді. Салыстырмалылық – қазіргі американдық либералдық философияның бір ерекшелігі, ол Платондық-Сократтық ілімді құлатты.
"Жоғары оқу орны"
Блум қазіргі либералды білім берудің жетіспеушілігі қазіргі студенттердің әлеуметтік және жыныстық қарым-қатынастарын, сондай-ақ табыс деп есептелетін мүмкіндіктерден өзге өмірді құруға бейімсіздіктерін тудырады деп санайды. Блум коммерциялық мүдделердің сүйіспеншіліктен, философиялық шындықты іздеуден, немесе абырой мен даңққа ұмтылудан жоғары қойыла бастағанын айтады. "Университет" еңбегінде ол элиталық оқу орындарының ортасы шындықты іздеуден гөрі тек амбицияны қалай дамытқанын талқылайды. Оның пікірінше, университеттің құндылығын тек акыл-ойымен байланыстыру жеткіліксіз, себебі мұндай мәлімдеме ғана үлкен шындыққа адал болуды білдірмейді. Ол "ақыл-ойының үстемдігін жариялау ғана рационалдықтың толыққанды қолданылуы үшін жағдай жасамайды" деп мәлімдейді. Университеттер жалпы қоғам мен демократияның айнасы болып табылады. Сондықтан олар қоғамдық пікірмен қалыптасады (Алексис де Токвильдің сөзімен). Қоғамдық пікір университеттің сыншыл ойлауды дамытуға бағытталған кез келген бастаманың соңғы бақылаушысы және жазалаушысы болып табылады. Блум сонымен қатар "университет рухы" мен университеттің арасындағы қарама-қайшылықты түсіндіреді. "Философиялық өмір – университет емес". Ол ежелгі философтарға, Сократтан бастап (оның пікірінше, "университет концепциясының" мәні) XIX ғасырға дейінгі философтарға сілтеме жасайды, олардың ешқайсысы мұндай оқу орындарын пайдаланбағанын айтады. Блум, мүмкін, еркін ойлау мен үлкен шындыққа адал болу университеттің төрт қабырғасының ішінде болуы міндетті емес деп санайды. Оның айтуынша, "адамның ерекшелігі" – "философиялық тәжірибе". Блум студенттердің университеттерде еркін ойлау құнын төмендету тенденциясын байқады. Ол Корнелл университетінің студенттері туралы былай деп жазады: "Бұл студенттер өз ұстаздарының ой еркіндігі міндетті түрде жақсы және пайдалы нәрсе екеніне сенбейтінін, олардың бұлдың бәрі біздің "жүйеміздің" әділетсіздіктерін қорғайтын идеология деп күдіктенгенін түсінді". Блумдың сөзіне қарағанда, 1960 жылдары американдық профессорлар "олар енді нені сенбейтінін білмейтін" және бұл еркін ойлауға қатысты кез келген прогреске қауіп төндірді. Блум университеттерден "үлкен ашықтық", "кем қатаңдық" және "авторитеттен бостандық" сияқты мәнсіз құндылықтарды талап ету сәнді ғана екенін және мазмұны жоқ екенін айтады. Азаматтық құқықтардағы қақтығыстардың күшеюіне байланысты университеттердің міндеті "американдық сананы ашу" жұмысын белсенді түрде жүргізу болып табылады. Блумның пікірінше, университеттердің "қиындықтардан қашуға тырысуы" жеткіліксіз. Университеттер үшін кампустағы наразылықтарға қарамастан, тек беделді сақтау және формальды түрде ғана ой еркіндігі мен шындықты жақтау жеткіліксіз. Бұл "құрылық пен морализмнің бақытсыз қоспасы" университет рухын құлатады. Блум оқырмандарға даналық пен шындыққа деген сүйіспеншілікті университеттерде, әсіресе қазіргі тарихи сәтте сақтап қалу қажеттігін еске салып аяқтайды.
Жарияланым
"Америкалық сананың тұйықталуы" 1987 жылғы наурыз айында жарық көрді, бұл Блум студенттердің қажеттіліктерін қанағаттандыруда университеттердің жетіспеушілігі туралы "Ұлттық шолу" журналында мақала жариялағаннан кейін бес жыл өткен соң болды. Чикаго университетіндегі әріптесі Саул Беллоудың ынталандыруымен, ол өз ойларын "Мен басып өткен өмір" атты кітапқа және синдикатталған консервативті сарапшы Джордж Уиллдің "Тәуелсіздерге арналған нұсқаулық" деген мақаласына дамытты. Кітап күтпеген бестселлерге айналып, қатты мұқабалы нұсқасы жарты миллионға жуық дана сатылып, "The New York Times" баспасының көркем емес бестселлер тізімінде төрт ай бойы бірінші орында тұрды.
Қабылдау
"Америкалық сананың жабылуы" ғалымдар мен жалпы халықтан аралас пікірлер алды.
Оң
Көркемөнер сыншысы Роджер Кимболл "Нью-Йорк таймс" газетінде "Америкалық сананың жабылуы" еңбегін "қазіргі интеллектуалдық және моральдық ахуылда студент болудің мәнін толыққанды пайымдайтын, теңдесі жоқ ой-толғам" деп атады. Кимболл Блумның еңбегін оптимистік болмағандықтан жұрт алдында кемсітуге болмайды дейді. Оның орнына, ол былай деп жазады: "'Америкалық сананың жабылуы' – осы қоғамдағы гуманитарлық білімнің жай-күйіне алаңдаған әркім үшін міндетті оқу. Оның қайғысы, білімі және терең түсінігі оны бүгінгі интеллектуалдық және моральдық ахуылда студент болудің мәнін зерттеудегі теңдесі жоқ шолуға айналдырады". Блумның осы кезеңдегі саяси әсеріне қатысты Фини, тұтынушылардың Блумның еңбегін қабылдауын қайта қарастыруды ұсынады. Фини былай деп жазады: "Блумның жеңіл, шұғыл стильде жазуы, осы тараудың тереңдігіне, ауқымына және маңыздылығына, сондай-ақ гуманитарлық білімді қорғаудағы батылдығына ұмытуға мүмкіндік береді. Блумның тізе бүгіп қарсыластары көбінесе солшылдар, бірақ бұл адамдар – гуманитарлық білімге деген заманауи терең сенімсіздіктің белгісі ғана. Сондықтан Блумның жобасын қайта қарастырған жөн: құпия құштарлықпен білім іздеуден, өмірлік маңызы бар, конформизмге қарсы күреске; әлемнің барлық нәрсені теңестіріп, оны барлығына түсінікті және пайдалы етуге тырысатын әлемдегі нағыз ерекшелікке". Блумның еңбегін ірі консервативті қозғалыс та қолдады. 2005 жылы Джим Слипер "Нью-Йорк таймс" газетінде "[консерваторлардың] қозғалысын, академиялық және баспа әлемін [кітаптың] күтпеген табысына ештеңе дайындамағанын" жазды. Консерваторлар Блумды сол кезде қолдады және оны әлі де қолдауда. 1989 жылғы мақаласында Энн Кларк Фен кітаптың сыншылар тарапынан қалай қабылданғанын талқылап, сол жылы жоғары білім туралы басқа еңбектерді (Эрнест Л. Бойердің "Колледж" және Э.Д. Хирштің "Мәдени сауаттылық") басып озғанын атап өтті. Сондай-ақ, ол "Publishers Weekly" журналының Блумның кітабын "сындардың арқасында бестселлерге айналған" деп сипаттағанын келтірді. Ақын Фредерик Тернер "Америкалық сананың жабылуы" еңбегін "ұлттың мәдени ауруының ең ойлы консервативті талдауы" деп сипаттады. Сыншы Камиль Паглиа "Америкалық сананың жабылуы" романын "мәдени соғыстың бастауы" деп атап, Блум туралы "ол ұзақ мерзімде ақталарына және оның сыншыларының ұмытылатынына сенімді" деп жазды.
quote|Bloom's light, urgent prose makes it easy to forget how audacious this chapter is in its depth, breadth, and seriousness, and how defiant it is in its defense of liberal education. Bloom's knee jerk opponents tend to be leftists, but these people are merely symptoms of a deeper modern distrust of liberal learning. It might be better, then, to reframe Bloom's project, from a secretly erotic quest for sublime knowledge to an existentially urgent battle for nonconformity; real weirdness in a world that wants to co opt everything, make everything productive for and comprehensible to everyone. Bloom's work was also supported by a larger conservative movement. In 2005, Jim Sleeper wrote for The New York Times that "nothing prepared [conservatives'] movement, or the academic and publishing worlds, for the wildfire success of [the book]. Conservatives championed Bloom then, of course, and they invoke him still." In a 1989 article, Ann Clark Fehn discussed the critical reception of the book, noting that it had eclipsed other titles that year dealing with higher education (College by Ernest L. Boyer and Cultural Literacy by E. D. Hirsch), and quoting Publishers Weekly, which had described Bloom's book as a "bestseller made by reviews". The poet Frederick Turner described The Closing of the American Mind as, "The most thoughtful conservative analysis of the nation's cultural sickness." The critic Camille Paglia called The Closing of the American Mind "the first shot in the culture wars", writing of Bloom that she was "confident that in the long run he will be vindicated and his critics swallowed in obscurity".
Теріс
Өзінің шолуында Марта Нуссбаум Блумнің философ деп есептелуге лайық емесіне күмәндік білдірді. Кітапқа сын-пікірлер Бенджамин Барбердің Harper журналындағы құлшыныспен жазылған рецензияларымен жалғасты; Грейдердің сөзіне қарағанда, Блумның табысының екінші себебі – уақыт. Ол: «Кітаптың жарыққа шығуы дәстүрлі білімнің жоғалуына байланысты ұлттық алаңдаушылықтың күшеюімен бірге болды. Е.Д. Хирш-младшийдің тағы бір бестселлері, «Мәдени сауаттылық» да осы алаңдаушылықты қозғайды». Бірақ бастапқыда саяси консерваторлар Блумның теорияларын қолдағанмен, либералдар олардан бас тартты, бірақ жағдай өзгергендей көрінді. Ротштейннің мәліметінше, он жыл өткен соң, 1997 жылы, қолдаушылар мен қарсыластар арасындағы шекара бұрынғыдай анық болмады. Ол: «Көптеген консерваторлар қатаңдықпен бірге келген әртүрлілікті қабылдауда еш қиындық көрмейді; көптеген либералдар әртүрлілікпен бірге келген қатаңдыққа қарсы емес. Ал қазіргі мәдениетте бірдеңе дұрыс емес деген пікір кеңінен таралуда» деді. Снайдердің айтуынша, 1980-ші жылдардағы Блум сияқты кітаптардың нәтижесінде туған мәдени соғыстардың қоздырған пікірталастары «Американың жаны» – тереңсіз құдық. Жақсы немесе жаман болсын, ол ешқашан құрғамайды.