Кіріспе

Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде болған шайқас. "Қара операциясы" (Fall Schwarz), Югославия тарихнамасында "Бесінші жау шабуылы" деп те аталады және көбінесе оның соңғы кезеңі – Сутжеска шайқасымен ( ) байланыстырылады. Бұл 15 мамырдан 16 маусымға дейін Остік державалардың бірлескен шабуылы болды, мақсаты Боснияның оңтүстік-шығысындағы Сутжеска өзені маңында Югославия партизандарының негізгі күштерін жою еді. Шабуылдың сәтсіз аяқталуы Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде Югославия үшін шешуші кезең болды. Бұл партизандарға қарсы неміс-итальян бірлескен соңғы ірі операциясы да болды. Бұл операция "Ақ операциясынан" кейін жүргізілді, ол да осы мақсаттарға – партизан құрылымдарын жоюға және олардың басшысы Иосип Броз Титоны қолға түсіруге жетпеді.

Өмірбаян

Алдыңғы «Вейс» операциясы кезінде четниктер итальяндық қолбасшылықпен партизандарға қарсы күресті. Алайда, операция барысында да неміс және итальян басшылары арасында четниктерді қарусыздандыру мәселесі бойынша келіссөздер жүргізілді. Неміс Вермахты Солтүстік Африкадағы жеңістен кейін одақтастар Балқандарға шабуыл жасайды деп сенді. «Вейс I» және «Вейс II» операцияларында Вермахт югославиялық партизандарды жою және аймаққа бақылау орнату мақсатына жете алмады, сондықтан жаңа операцияға дайындық басталды. «Шварц» операциясымен Вермахт Адриатика теңізінің жағалауын тазартайын деп ниеттенді, Герцеговина мен Черногорияда берік орналасқан четник және партизан қозғалыстарын жою арқылы. Гитлер Балқандарға британдықтардың басып кіруі жағдайында итальяндықтартың қамқорлығындағы четниктер жақты ауыстырып, одақтастарға қосылатынын болжады. Алайда, алғашқы кезеңде бұл мәселе бойынша неміс және итальян армиялары арасында керішілік пен түсініспеушіліктер туды. Югославиядағы итальяндық қолбасшылар четниктерді қарусыздандыруға қарсы болғандықтан, Гитлер Муссолини үкіметі және Италияның Жоғарғы Бас Қолбасшылығы арқылы олардың келісімін алды. Генерал Марио Роботти, кем дегенде партизандар жойылғанша, четниктерді қарусыздандыруға қарсы болды. Бұл пікірді Италия армиясының штаб бастығы генерал Витторио Амброзио де бөлісті, бірақ ол Муссолини Гитлерге берген уәдесін орындауға мәжбүр болды. 1943 жылдың наурыз айының басында генерал Амброзио Роботти мен Алессандро Пирцио Биролиді Римге шақырып, четниктерді қарусыздандыру және партизандарға қарсы операциялар туралы әңгімелесті.

Партизандардың Оқпанның шабуылға дейінгі қызметі

Осьтік күштер Шварц операциясына дайындалып жатқанда, Герцеговина мен Черногория аумағында қаһарлы шайқастар болды. Вейс операциясынан кейін, партизандық дивизиялардың жедел тобы бар күшімен Герцеговина арқылы Черногорияға жол ашып, жолындағы четниктер мен итальяндық бөлімшелерін жойып, аймақты бақылауға алды. Осы аймақта шаршаған жауынгерлер демалып, жаралыларға ем жасалып, содан кейін Косово және Оңтүстік Сербияға қарай жылжыды. Партизандар мен итальяндық-четник күштері арасындағы қаһарлы шайқастар Фоча-Калиновик-Гачко-Шавник секторында өтті. Невесинье сегіз рет қолдан-қолға ауысты. 6 сәуірде партизандық күштер Дринаны кешіп өтіп, Ифсар маңында Тауринен дивизиясының бөлімдерін және четниктерді жеңіп, Чайничени басып алып, итальяндық батальон мен шамамен 1000 четникке қоршау салды. Четниктерді Черногорияның тереңіне қуғаннан кейін, Жоғарғы Бас Штаб Дурмитор тауына көшті. Пивка-Яворкада итальяндықтарға ауыр жеңіліс тигеннен кейін, 1 мамырда Бірінші және Екінші Пролетар дивизиялары Колашиндегі итальяндық-четник гарнизонын жою мақсатымен кең ауқымды шабуылға шықты. Колашинды қоршаудың аясында, батальондардан құралған шабуыл тобы (Төртінші Черногория бригадасының екі батальоны және Бесінші Черногория бригадасының бір батальоны) 15 мамырда Биоч маңында итальяндық полкті жеңді. Шварц операциясы басталған кезде, Югославия Ұлттық Азаттық Армиясында 16 бригадада 22 148 сарбаз болды. Оның ішінде Хорватиядан 8925 партизан (оның 5195-і Далмациядан), Босния мен Герцеговинадан 8293, Сербиядан 1492 (Воеводина мен Косовоны қоса алғанда) және Черногориядан 3337 адам болды. Ұлттық құрамы бойынша 11 851 серб, 5 220 хорват, 3 295 черногорец және 866 мұсылман болды. Партизандық бөлімдер шамамен 3000 жаралысы бар орталық аурухананы алып жүрді. Бұған қоса, YNLA әскерлері азық-түлік пен медициналық жабдықтардың қатты жетіспеушілігінен зардап шекті, ал көптегені қызбадан ауырды.

Осі үшін дайындамалар

Вермахт күштері Солтүстік және Шығыс жақтан Черногорияға қарай жылжып келе жатты. Партизандық күштер 15 сәуірден бастап итальяндық Альпілік дивизияның "Тауриненсе" бөлімдерінің бір бөлігін және шамамен 1100 четникті Фочада қоршауға алды. Мамыр айының басында неміс 369-шы легионерлік дивизиясының бөлімдері Фочаға жетіп, Алтыншы Шығыс Босниялық және Он бесінші Маевица бригадаларын талқандап, итальяндық "Тауриненсе" дивизиясының Аоста батальонын және шамамен 1000 четникті азат етті. Бұл четниктер 23 күн бойы партизандық күштердің қоршауында болған еді. Четниктер қарусыздандырылып, босатылды. 369-шы легионерлік дивизияның сол қанаты Прибой бағытынан Плеевляға қарай жылжып, ешқандай қарсылыққа ұшырамастан "Тауриненсе" дивизиясының бас бөлігімен бірікті.

Четниктерді қарусыздастыру

7-ші СС таулы дивизиясы мен 118-ші Ягер дивизиясының Герцеговинаның шығысы арқылы жылжуы барысында неміс әскері итальяндықтар тарапынан белгілі бір дәрежеде кедергіге және четниктермен қақтығыстарға тап болды. Жүздеген четниктер қарусыздандырылды. Мамыр айының басында Павле Джуришич 1-ші тау дивизиясының және 4-ші Бранденбург полкінің бөлімдерімен байланыс орнатты. Немістер өз ниеттерін жасыруды шешкендіктен, қарусыздандырылған четниктердің бірінші тобын үйлеріне жіберді. Четниктермен байланыс орнату арқылы 1943 жылдың мамыр айының ортасына қарай олар Дюришичтің басшылығымен Колашин қаласы маңына көптеген четниктерді шоғырландыра алды, онда неміс әскери бөлімдері орналасқан еді. 14 мамыр күні таңертеңгі шабуылда, итальяндық 14-ші корпустың қолбасшысы, генерал Эрколе Ронкальяның бұрынғы байланыстары мен қарсылығына қарамастан, немістер четниктерді ұйықтағанда тұтқынға алып, қаруын тартып алды. Неміс әскерлері жоғары командаға четниктерді тұтқынға алу туралы шешімді қайта қарауды сұрады, өйткені олар партизандарға қарсы сенімді одақтастар екенін көрсетті, бірақ неміс командасы бастапқы идеясынан бас тартпады. Тұтқынға алынған четниктердің бір бөлігі, соның ішінде Джуришич, Грекия мен Польшадағы тұтқын лагерьлеріне жіберілді, ал қалғаны партизандарға қарсы болашақ күресте еңбек батальондарына жіберілді. Осы уақытта Михайлович Горне Липово ауылынан Сербияға бет бұрды. Колашин маңында қарамонталық четниктердің көп бөлігі тұтқынға алынғаннан кейін, немістер Шварц операциясын жалғастырды.

І кезең: Алғашқы шайқастар (15-20 мамыр)

Бірнеше уақыт бойы әскерлерді шоғырландырғаннан кейін шабуыл 1943 жылдың 15 мамырында басталды. Осі күштері артықшылықты бастапқы позицияларын пайдаланып, Черногорияның солтүстігіндегі таулы аймақта, Тара және Пива өзендері арасында орналасқан Дурмитор таулы аймағындағы партизандарды қоршап, оқшаулады және оларды бір ай бойы қызу шайқасқа мәжбүр етті, бұл шайқас тиімсіз аумақта болды. "Шварц" операциясы басталғаннан кейінгі алғашқы қақтығыстар солтүстікте, Чайниче мен Фоча арасында 369-шы легионерлік дивизияның бөлімдерімен, ал шығыста, Бродарево және Мойковац тұсында 1-ші тау дивизиясымен өтті.

ІІ кезең: Шығыс Боснияға қарсы аттану әрекеті (21-27 мамыр)

Шығыс жақтан ірі неміс күштерінің шабуылына тап болған Жоғарғы Бас Штаб, Фочаны басып алып, шығыс Босниямен байланыс орнату арқылы сақинаның жабылуын болдырмауға шешім қабылдады. Шабуыл 21-25 мамыр аралығында күшті 1-ші пролетар дивизиясымен неміс 118-ші жауынгер дивизиясының көп бөлігіне және Тәуелсіз Хорватия Мемлекетінің 4-ші үй күзетші жауынгер бригадасына қарсы жүргізілді. Белгілі бір тактикалық жетістіктерге қарамастан (21 мамырда 7-ші тау полкінің, ал 24 мамырда 13-ші тау полкінің таратылуы), 25 мамырда Градц маңында 369-шы дивизияның бөлімдерінің қарсы шабуылынан кейін бұл шабуыл сәтсіз аяқталды. Содан кейін, 27 мамырда Жоғарғы Бас Штаб барлық күштерді Тараның сол жағалауына көшіруге бұйрық берді. 118-ші жауынгер дивизиясының міндеті – батыстан Пиваға ілініп, оны блокадалау болды. 22 мамырда оның 738-ші полкі, партизандық бөлімшелермен байланыссыз, Пиваның батысындағы Вучево үстіртіндегі аймаққа шабуыл жасады. Алайда, олар осы кең және қиын өтетін аймақта байланыс пен жабдықтауды ұйымдастыра алмады, сондықтан полк командирі, подполковник Анакер, 7-ші СС дивизиясымен байланыс орнату үшін бір батальонды оңтүстікке, ал дивизия штабымен байланыс орнату үшін бір батальонды батысқа жіберді. Қалған 2-ші батальон 29 мамырдағы шайқаста 2-ші пролетар бригадасының екі батальонынан жоғары биліктерден ығыстырылды. Дивизияның солтүстіктен Дрина арқылы жасаған араласуы 1-ші пролетар дивизиясының күштерімен тоқтатылды, олар Тара арқылы жылжыды. Осылайша, партизандық күштер Вучевоны нығайтып алды және немістердің Пивадағы сақинаны жабуына кедергі келтірді. 118-ші дивизияның мұндай әрекетті орындай алатын келесі табиғи кедергісі – Сутьеска өзенінің аңғары болды. 18 мамырда 7-ші СС дивизиясы және итальяндық Феррара дивизиясы оңтүстіктен Шавник, Жабляк және Мратинге қарай көтеріле бастады. Бірінші далматин және Бесінші черногориялық бригадалардың 7-ші СС дивизиясының және итальяндықтардың оң қанатын тоқтату арқылы жасаған табысты қорғанысы, 7-ші СС дивизиясының сол қанатына шабуыл ұйымдастыруға мүмкіндік берді.

ІІІ кезең: Ұлыбритания миссиясының келуі (27 мамыр - 3 маусым)

1943 жылғы 20 мамырда британдық әскери миссияның келгені туралы хабарланған Жоғарғы штаб Дюрджевич Тарадан шығып, Дюрмитор тауының етегіндегі Қара көлге жақын орманда орналасты. 27-28 мамыр түнінде британдық байланыс бөлімі жетіп келді. Бұл миссияны серб-хорват тілінде сөйлейтін, соғысқа дейін Загребтегі британдық консулдығында қызмет еткен капитан Уильям Ф. Стюарт және Оксфорд университетінің тарих профессоры Уильям Дикин басқарды. Олардың өзінен басқа, миссия құрамында тағы 4 адам болды. Ертесі күні Тито британдықтарды қабылдады. Ол әскери көмек беруді және британдық әуе күштерінің неміс концлагерлерін бомбалауын талап етті. 31 мамырдан 5 маусымға дейін 4-ші Черногория, 7-ші Кражина және 10-шы Герцеговина бригадалары Биоч тауының тік беткейлерінде және Пива өзенінің жоғарғы ағысында немістермен қатал және тұңғыш реттей шайқастар жүргізді. Немістердің резервтеріне қарағанда, қол жеткізген табыстар жеткіліксіз болды.

IV кезең: Қоршауға алынған Жоғарғы штаб (4 маусым - 9 маусым)

Фуча арқылы майданды бұзу әрекеті сәтсіз аяқталғандықтан, Жоғарғы штаб бастапқы орналасқан жеріне қайта оралуға мәжбүр болды, осы мүмкіндікті немістер одан да күшті қоршау жасау үшін пайдаланды. Күнделікті шайқастармен қатар, Сутьеска шатқалына ұшақтар күн сайын өте төменнен ұшып бомба тастады. 3 маусымда Тито Жоғарғы штабпен бірге Мратинье маңында Пива өзенінен өтті. Осылайша, маусымның алғашқы күндерінде Жоғарғы штабтың барлық бөлімдері, сондай-ақ Сутьеска шатқалындағы орталық аурухана қоршауға түсті. Сол күні Жоғарғы штабтың мәжілісінде партизандық топтардың және аурухананың орналасқан жері талқыланды, жағдайдың қиын екені анықталды. Жоғарғы штабтың пікірінше, негізгі операциялық топ батысқа қарай, Сутьеска шатқалы арқылы ғана шыға алады, себебі сол жерде неміс күштері нашарлау болған. Бірақ немістер мұны болжай білгендіктен, Сутьеска шатқалының барлық бөлігін нығайтуға асықты. Сутьесканың бастапқы бөлігі мен Гатачко Поле аймағының тығыз қоршалғандығын анықтағаннан кейін, Жоғарғы штаб партизандық күштерді екіге бөлуге шешім қабылдады. Бірінші топқа Пивадан өткен 1-ші және 2-ші дивизиялар, Жоғарғы штаб кірді, ал екінші топқа 3-ші дивизия (құрамы шамалы өзгертілген), 7-ші дивизия, Орталық аурухана және АВНОЖ кеңесшілерінің бір бөлігі, Пиваның шығысында орналасқан. Екінші топты Жоғарғы штабтың өкілі Милован Джилас және 3-ші дивизияның командирі болып тағайындалған Сава Ковачевич басқарды. Екі топтың да неміс күштерін бөліп алу үшін қарама-қарсы бағыттарда шабуыл жасауы керек еді. Бірінші топ Сутьескадан солтүстік-батысқа қарай, ал екінші топ Тара өзенінің оң жағалауына, Санджақ аймағына қайтуға міндеттелді. Бірінші пролетариат дивизиясы Пива және Вучево арқылы Сутьеска шатқалына шабуыл жасауға жіберілді. Басымдыққа ие болу үшін Вучево төбесін басып алу қажет болды, бұл Сутьеска арқылы Зеленгора және одан әрі Боснияға қарай еркін өтуге мүмкіндік берер еді. Неміс қолбасшылығы да мұндай мүмкіндікті болжағандықтан, Вучевоны басып алу үшін алдын ала күш жіберді. Қырғын соғысында 1-пролетариат дивизиясының күштері немістерді жеңіп, осы басымдыққа ие болды. Содан кейін немістер Центиштеден Челебич маңындағы Дринаға дейін Сутьеска шатқалының барлық бөлігін басып ала бастады. 7-ші СС дивизиясы «Принц Евгений» сол бағытқа еніп, күштердің көп бөлігі мен орталық аурухананы қоршады. Сутьеска және Суха шатқалының маңындағы биіктіктер үшін қатыгез шайқастар басталды, олар екі жаққа да кезекпен тиді. Көптеген күштердің өтуі үшін 5-6 шақырымдық дәліз жасалды. Жарақат алғандар да сол жерге жеткізілуі керек еді. Бірінші пролетариат дивизиясы Милинкладе арқылы өтіп, 1943 жылдың 8 маусымында Зеленгораға жетті. Екінші пролетариат дивизиясының тағдыры одан да қиын болды. Бареде, Волуяктан алыс емес жерде 118-ші неміс дивизиясының бөлімдерімен қанды шайқастар болды. 9 маусымда Тито Милинкладеде бомба жарылып, басшылық топқа жақын жерде жарақат алды. Соғыстан кейінгі ресми хабарламада Титоның неміс ит тұқымының Luks иті, Титоның өмірін сақтап қалу үшін өзін құрбан еткені айтылды. Капитан Уильям Ф. Стюарт (мамыр айында капитан Уильям Дикинмен бірге Тито штаб-пәтеріне парашютпен түсірілген арнайы операциялар тобының өкілі) де жарылыстан қаза тапты.

V кезең: Боснияның шығысына қарай партизандық серпіліс (10 маусым 15 маусым)

Негізінен неміс әскерлерімен бетпе-бет келген Югослав Ұлттық азаттық армиясы (YNLA) ақыры Сутьеска өзенінен өтіп, неміс 118-ші және 104-ші Jäger және 369-шы (хорват) жаяу әскер дивизияларының шебін бұзып, солтүстік-батыс бағытта шығыс Боснияға қарай шықты. Үш бригада және 2000-нан астам жаралысы бар орталық аурухана қоршауға түсті. Гитлердің бұйрығымен, неміс бас қолбасшысы генерал-оберст Александр Лёр оларды, жаралыларын және қарусыз медициналық персоналды қоса, жоюға бұйырды.

Соғыс қылмыстары

Сутжескада 6 мыңнан астам партизан жауынгері қаза тапты, олардың көпшілігі немістер өлтірген шаршаған жауынгерлер мен жарақат алғандар еді. 1-ші тау дивизиясының есебінде: "Тұтқындалғандар: 498, оның ішінде 411-і атып өлтірілді" делінген. Партизандар медбикелермен бірге қозғалмайтын жарақат алғандардың көпшілігін (шамамен 700-ін) жасырды. Бірақ немістер іздеу иттерімен аумақты қарап шығып, медбикелермен бірге оларды дерлік соңына дейін өлтірді. Бұдан өзге, көптеген бейбіт азаматтар да қаза тапты. СС тау дивизиясы партизандарға көмектескен деген күдікпен азаматтарды өлтірумен де танымал болды. Соғыстан кейінгі сотта генералдар Александр Лёр, Фриц Нейдхольдт және Йозеф Кюблер, сондай-ақ сол кездегі штандартенфюрер Август Шмидхубер соғыс кезінде жасалған соғыс қылмыстарымен айыпталды. Олар өлім жазасына кесіліп, 1947 жылы атылды.

Салдары

Жалпы саны 7 543 партизан қаза тапты, бұл бастапқы күштің үштен бірінен асып түседі. Неміс майдан командирі, генерал Рудольф Лютерс соңғы баяндамасында осы т.б. "коммунистік бүлікшілерді" "жақсы ұйымдастырылған, шебер басқарылған және өте жоғары шайқас рухына ие" деп сипаттады. Партизандардың сәтті түрғыннан шығуы олардың жергілікті халық арасындағы тиімді күрес күштері ретіндегі беделін нығайтты. Осының нәтижесінде олар жаңа қосылушылардың есебінен шығындарын толықтырып, қайта жиналып, шығыс Боснияда қарсы шабуылдар жасады, келесі 20 күн ішінде Власеньица, Сребреница, Олово, Кладанж және Зворник қалаларындағы Орталық державалар гарнизондарын тазартты. Бұл шайқас Югославияны партизандар бақылауына көшудің шешуші кезеңі болды және партизандардың өзіне-өзі құрбандыққа баруын, ауыр қиыншылықтарын және моральдық тұрақтылығын жырлайтын Югославияның соғыстан кейінгі мифологиясының бір бөлігіне айналды.

Фильмде

Сутжеска шайқасы 1973 жылы «Сутжеска» фильміне түсірілді, онда Ричард Бертон партизандық күштердің жетекшісі Иосип Броз Тито рөлін сомдады.

Ескерткіш кешені

Мүсінші Миодраг Живкович 1970-ші жылдары Сутьеска шайқасына арналған ескеретін кешенді жобалаған. Кешенде хорват суретшісі Крсто Хегедушич салған фрескалар бар.