Омфала: Грек мифологиясындағы Иарданның қызы

Кіріспе

Иарданның қызы, грек мифологиясында

Грек мифологиясында Омфале (көне грекше: Ὀμφάλη) Кіші Азиядағы Лидия патшалығының патшайымы болған. Диодор Сицилий әдебиетте Омфале тақырыбының алғашқы кездесуін сипаттайды, бірақ Эсхил осы оқиғаны білген. Гректер оны құдай деп санамаған: омфалос – әлемнің ортасымен тікелей байланысы ешқашан толыққанды түсіндірілген жоқ. Оның ең әйгілі аңызында ол Геракл батырдың бір жылдық міндетті құлдықта болған кезіндегі сүйіктісі болады, бұл жағдай кейбір жазушылар мен суретшілерге жыныстық рөлдер мен эротикалық тақырыптарды зерттеуге мүмкіндік берген.

Отбасы

Омфале – Иарданның қызы, оның кім екені белгісіз: ол Лидия патшасы немесе өзен құдайы болуы мүмкін. "Библиотека" бойынша, ол еменге оранған тау патшасы Тмолустың әйелі болған; бұқаның шабуынан қаза тапқаннан кейін, ол жеке билік етуді жалғастырды.

Геракл мен Омфале

Гректердің "әдейі емес" кісі өлтіргені үшін жазалау тақырыбындағы көптеген нұсқаларының бірінде, Ифитті өлтіргені үшін, римдіктер Геркулес деп білген ұлы батыр Геракл, Дельфилік оракул Ксеноклеяның бұйрығымен бір жылға Омфаленың құлы ретінде ұсталды, ал өтемақы Евритусқа төленуі тиіс болды, бірақ ол одан бас тартты. (Диодордың сөзіне сүйенсек, Ифиттің ұлдары оны қабылдады.) Бұл тақырып, жыныстық рөлдердің комикалық инверсиясы болып табылады, бірақ классикалық Грекиядан жеткен ешбір мәтінде толыққанды көрсетілмеген. Плутарх, Периклдің өмірінде 24-тарауда, Кратин мен Эвполистің жоғалған комедияларын атап өтеді, олар Периклдің үйіндегі Аспасияның қазіргі қабілеттеріне және Софоклдың "Трахиниялық әйелдер" трагедиясына сілтеме жасады.

Гераклдың шығыс әйеліне осылай қызмет етуі ұятты болғанмен, кеш елліндік және римдік мәтіндер мен өнерде Гераклдың әйелдер жұмысын істеуге, тіпті әйелдер киімін киюге және Омфале мен оның қыздары жұмыс істеп жатқанда жүн толы себет ұстауы туралы көптеген сілтемелер бар. Омфале тіпті Немеялық арыстанның терісін киіп, Гераклдың зәйтүн ағашынан жасалған таяғын алып жүрген. Кейінгі ваза суреттерін толықтыру үшін ертедегі ешқандай толық мәлімет сақталмаған. Бірақ Геракл Лидияда болған кезде Итон қаласын басып алып, оның халқын құлдыққа түсірді, өтетіндерді жүзімдігін жыртуға мәжбүрлеген Силейді өлтірді, содан кейін Серкоптарды тұтқынға алды. Біраз уақыттан кейін Омфале Гераклды босатып, оны күйеуі етіп алды. Олар Дионис діңгектеріне барып, таңертең Бахустың рәсімдерін өткізуді жоспарлады. Геракл Омфаленің киімдерімен жабылған төсекте жалғыз ұйықтады. Грек құдайы Пан Омфалемен жақындасуға үміттене, Гераклдың төсегіне жалаңаш кірді, Геракл оны жерге лақтырып, күлді.

Лидиядағы Гераклдің ұлдары

Диодор Сицилийский (4.31.8) және Овидий өзінің «Героидтар» (9.54) еңбегінде Ламос есімді ұлын айтады. Бірақ «Библиотека» (2.7.8) Геракл мен Омфале ұлының атын Агелай деп көрсетеді. Паузаний (2.21.3) тағы бір есімді келтіреді, ол Тирсенді, Гераклдың «Лидия әйелінен» туған ұлын атайды, Паузаний оны Омфале деп есептейді. Бұл Тирсен алғаш рет трубаны ойлап тапқан деседі, ал Тирсеннің ұлы Хегелей дорийлерді Теменмен бірге труба ойнатуға үйретті және алғаш рет Афинаға «Трубашы» деген ат берді. Тирсен аты басқа жерде Тирреннің нұсқасы ретінде кездеседі, оны көптеген деректер Лидиядан Тирсеной/Тиррен/Этрусктерді Италияға қоныстандыру үшін әкелгендігі айтылады. Дионисий Галикарнасский (1.28.1) этруск қоныстарындарын негізін қалаушы деп есептелетін Тирреннің, Лидиялық Омфалемен Гераклдің ұлы болғанын, ол Тибр өзенінің солтүстігіндегі қалалардан пеласкилерді Италиядан қуғандығын жазады. Дионисий бұл Тирреннің тегі туралы басқа нұсқаларға балама ретінде келтіреді. Геродот (1.7) Лидияны билеген патшалардың Гераклид әулетіне сілтеме жасайды, бірақ олар Омфаледен тараған жоқ болуы мүмкін, «Гераклидтер Геракл мен Иарданның құлынан тарады» деп жазады. Алайда, Диодор Сицилийский Геракл әлі Омфаленің құлы болған кезде, Омфале (Иарданның қызы) Гераклді босатып, оған үйленер алдында Геракл құл әйелінен Клеодей есімді ұл туғанын айтады. Бұл сәйкес келеді, бірақ Геродотта Гераклдың ұлы мен Иарданның құлының аты Алкей болып келеді. Бірақ Лидия тарихшысы Ксант (б.з.д. V ғасыр) Николай Дамаскінің келтірген мәліметтеріне сәйкес, Лидияның Гераклид әулеті Геракл мен Омфале ұлы Тайлонға қарай тегін іздестірді және Тайлонидтер деп аталды. Бұл Тайлонның Анатолия құдайы болғандығы монеталардан белгілі, ол грек Гераклымен теңестірілді. Геродот Сардисте билік жүргізген Гераклидтердің алғашқысы Агрон, Ниностың ұлы, Белустың ұлы, Алкейдің ұлы, Гераклдың ұлы болды деп мәлімдейді. Кейінгі жазушылар Ассурдың алғашқы патшасы Нинус туралы біледі және олар бұл Нинусты Белустың ұлы деп атайды. Олардың Нинусы – Нинус қаласының аңыздағы негізін қалаушысы және епонимі, ол Ниневияға қатысты, ал Белус, кейде адам ретінде қарастырылса да, Бел құдайымен бірдейленеді. Бұрынғы шежірелер Агронды ежелгі династияның алғашқы патшасы ретінде мифтік Ниностың, Белустың ұлы деп есептеген болуы мүмкін және сол жерде тоқтаған. Геродот берген шежіреде біреу Лидияның Геракл ұлы туралы дәстүрді оның басына қосып, Нинус пен Белус тізімде Гераклдің ұрпақтары болып, сол атақты Нинус пен Белуспен бірдей есімдерді алып жүрген болуы мүмкін. Осыған орай, кейінгі хронологтар Геродоттың Агронның патшалық құрған алғашқы патша екендігі туралы айтқанын елемеді және Лидия патшаларының тізіміне Алкей, Белус және Нинус есімдерін қосты. Агронның патшалықты Атис ұлы Лидтен тараған ескі әулеттен қалай алғаны туралы Геродот тек Гераклидтердің «осы княздарға істерді басқаруды сеніп тапсырғандықтан, патшалықты оракул арқылы алды» деп айтады. Страбон (5.2.2) Атисті Лидтің әкесі, ал Тирреннің Геракл мен Омфале ұрпақтарының бірі болғандығын айтады. Бірақ басқа барлық деректер Атисті, Лидті және Лидтің бауыры Тирренды Гераклидке дейінгі Лидия патшаларының қатарына енгізеді.

Diodorus Siculus (4.31.8) and Ovid in his Heroides (9.54) mention a son named Lamos. But Bibliotheca (2.7.8) gives the name of the son of Heracles and Omphale as Agelaus. Pausanias (2.21.3) gives yet another name, mentioning Tyrsenus, son of Heracles by "the Lydian woman", by whom Pausanias presumably means Omphale. This Tyrsenus supposedly first invented the trumpet, and Tyrsenus' son Hegeleus taught the Dorians with Temenus how to play the trumpet and first gave to Athena the surname Trumpet. The name Tyrsenus appears elsewhere as a variant of Tyrrhenus, whom many accounts bring from Lydia to settle the Tyrsenoi/ Tyrrhenians/ Etruscans in Italy. Dionysius of Halicarnassus (1.28.1) cites a tradition that the supposed founder of the Etruscan settlements was Tyrrhenus, the son of Heracles by Omphale the Lydian, who drove the Pelasgians out of Italy from the cities north of the Tiber river. Dionysius gives this as an alternate to other versions of Tyrrhenus' ancestry. Herodotus (1.7) refers to a Heraclid dynasty of kings who ruled Lydia, yet were perhaps not descended from Omphale, writing, "The Heraclids, descended from Heracles and the slave girl of Iardanus " Omphale as slave girl seems odd. However, Diodorus Siculus relates that when Heracles was still Omphale's slave, before Omphale (daughter of Iardanus) set Heracles free and married him, Heracles fathered a son, Cleodaeus, on a slave woman. This fits, though in Herodotus the son of Heracles and the slave girl of Iardanus is named Alcaeus. But according to the historian Xanthus of Lydia (5th century BC) as cited by Nicolaus of Damascus, the Heraclid dynasty of Lydia traced their descent to a son of Heracles and Omphale named Tylon, and were called Tylonidai. It is known from coins that this Tylon was a native Anatolian god equated with the Greek Heracles
Herodotus asserts that the first of the Heraclids to reign in Sardis was Agron, the son of Ninus, son of Belus, son of Alcaeus, son of Heracles. Later writers know a Ninus who is the primordial king of Assyria, and they often call this Ninus son of Belus. Their Ninus is the legendary founder and eponym of the city of Ninus, referring to Ninevah, while Belus, though sometimes treated as a human, is identified with the god Bel. An earlier genealogy may have made Agron, as a legendary first king of an ancient dynasty, to be a son of the mythical Ninus, son of Belus, and stopped at that point. In the genealogy given by Herodotus, someone may have grafted the tradition of a Lydian son of Heracles at the top end of it, so that Ninus and Belus in the list now become descendants of Heracles, who just happen to bear the same names as the more famous Ninus and Belus. That, at least, is the interpretation of later chronologists who also ignored Herodotus' statement that Agron was the first to be a king, and included Alcaeus, Belus, and Ninus in their List of kings of Lydia. As to how Agron gained the kingdom from the older dynasty descended from Lydus son of Atys, Herodotus only says that the Heraclids, "having been entrusted by these princes with the management of affairs, obtained the kingdom by an oracle." Strabo (5.2.2) makes Atys father of Lydus, and Tyrrhenus to be one of the descendants of Heracles and Omphale. But all other accounts place Atys, Lydus, and Tyrrhenus brother of Lydus among the pre Heraclid kings of Lydia.

Өнер саласында

Омфале – француз композиторы Андре Кардинал Дестуштің операсы. Алғаш рет 1701 жылғы 10 қарашада Париж опера театрында (Париж операсы) орындалды. Француз композиторы Камиль Сент-Сенс 1870 жылдары жазған мифологиялық сериядағы ең танымал симфониялық поэмалардың бірі – «Ле Руэ д’Омфале» («Омфаледің кестелеу дөңгелегі») деп аталады. Руэ – патшайым мен оның қыздары қолданған кестелеу дөңгелегі. Мифтің осы нұсқасында Дельфилік Аполлон батырды әйел кейпінде Лидия патшайымына қызмет етуге міндеттейді. ХХ ғасырда, «Радионың алтын ғасыры» кезеңінде, бұл симфониялық поэма «Қайран» радио бағдарламасының музыкалық тақырыбы ретінде қолданылып, кеңінен танымал болды. «Геркулес және Омфале» немесе «Махаббат күші» – 1864 жылғы 26 желтоқсанда Лондонның Корольдік Сент-Джеймс театрында премьера болған «классикалық экстраваганза». Уильям Броу жазған, музыкасын Уоллерштейн құрастырып, аранжировкалаған, ал режиссурасын Чарльз Мэтьюс жүзеге асырды. Геркулесті трансвестит ретінде Шарлотта Сондерс (немесе Шарлотта Кушман Сондерс) ойнады, ал Омфаленің рөлінде Мисс Герберт болды. «Геркулес және Омфале» – XVI ғасырдың неміс суретшісі Лукас Кранах Ұлының картинасы. Суретте Геркулес Омфале мен екі қызметші қыздың күшімен әйелге ұқсатып киіндірілгені бейнеленген. Геркулес сонымен қатар жүнді кестелейді. «Омфаленің аяғындағы Геркулес» – француз суретшісі Эдуард Жозеф Дантанның XIX ғасырғы картинасы. Геркулес Омфаленің аяғының астында отырып, жүнді кестелеп жатыр. «Эркюль және Омфале» – француз ақыны Гийом Аполлинердің эротикалық (және көп жылдар бойы тыйым салынған) «Мың он мың қасық» («Les onze mille verges») романындағы қысқа, жыныстық мазмұндағы өлеңі. Август Стриндбергтің «Әке» (1887) пьесасында басты кейіпкер капитан Адольф әйелінің өзіне жасаған қатыгездігін Омфаленің Гераклге деген мінез-құлқымен салыстырады. «Омфале!» – ол айқайлайды. «Өзінің Омфале патшайымы! Енді сендер Геркулестің таяғымен ойнаңдар, ал ол сендердің жүндеріңді кестелейді!»

Кинодағы рөлдері

Королева Омфале – «Геркулес» (1958) фильмінің жалғасы «Геркулес тізбексіз» фильмінің басты кейіпкері. Оның күзетшілері ұмытылу бұлағынан су ішкен еркектерді бірінен соң бірін ұстайды. Ол оны өз сүйікті құлы етіп алады, оны «Патша» деп атайды, ал кейін келесі ер адам келгенде күзетшілеріне өлтіруге бұйырады. Геркулес Полиник пен Этеокл арасындағы билік күресін реттеу үшін бұлақтан су ішіп, Омфаленің тұтқынына айналады. Оның серігі, Улисс (Одиссей), соқыр және саңырыққа салғандай әрекет етеді, осылайша ол аралда тұтқында болып, Геркулеспен байланыста қалуды көздейді, оны өлтірмей. Бір түні ол түрмесінен қашып, Омфаленің бұрынғы сүйікті құлдарының мүсіндері сақталған үңгірді табады. Ол Геркулеске таза су беруді жалғастырады, нәтижесінде Геркулес есін жинап, аралдан қашып құтылады. Омфале Геркулес қашқан кезде сақтау ваннасына секіріп, өзіне-өзі қол жұмсайды.