Кіріспе

Арбитристар – Испанияның экономикасының төмендеуіне алаңдаған 16-шы және 17-шы ғасырлардың аяғындағы реформашыл ойшылдардың тобы. Олар Испания экономикасының құлдырауына қатысты алаңдап, оны жақсарту үшін бірқатар шараларды ұсынды. Арбитристар проблемаларға талдау жасап, оларды шешу жөніндегі ұсыныстарды ("мемориалдарды") патшаға жіберіп, экономикалық немесе саяси салаларда нақты бір шара қолдануын сұрады. Империяның проблемаларын шешуге бағытталған ұсыныстар мен талдаулардың көлемі 16-шы ғасырдағы бағалар революциясы кезіндегі нақты экономикадағы инфляция деңгейімен салыстырылатын жылдамдықпен өсті және 17-шы ғасырдағы дағдарыс кезеңінде одан да артық өсім көрсетті.

Жалпы сипаттама

Арбитризм негізінен Кастилияда XVI ғасырдың екінші жартысында және XVII ғасырда дамыды. Ол Саламанка мектебімен интеллектуалдық байланыста болды. Арбитризм – осындай атауға лайық алғашқы экономикалық әдебиеттің бір бөлігі, бір уақытта және көбінесе Франция мен Англия сияқты басқа еуропалық мемлекеттердің меркантилизміне негізделген. Бұл контексте «арбитрио» – монархтың өз билігін жүзеге асыру кезінде және өз еркімен мемлекеттің игілігі үшін қабылдай алатын кез келген шараны шешу дегенді білдіреді. Көпше түрінде, «арбитриос» мемлекеттік шығындарға жұмсалатын белгілі бір салықтардың атауы болды; сондай-ақ ол салық төлеушілермен келісімдер жасауды қажет етпейтін, қысқа мерзімді пайда туралы есеп беретін салық жинаушыға да қолданылды. Арбитристер Испанияның құлдырауы деп саналған жағдайды өзгертуге бағытталған нақты реформаларды ұсынды. XVII ғасырдың басындағы арбитристердің барлығы реформалар бағдарламаларын ұсынды. Корольдік шығыстарды реттеу, лауазымдарды сатуды тоқтату, шіркеудің өсуін тежеу қажет болды. Салық жүйесін жаңарту, егіншілерге арнайы жеңілдіктер беру, өзендерді кеме жүзе алатын етіп, құрғақ жерлерді суару қажеттілік туды. Осылайша ғана Кастилияның өнімділігін арттырып, саудасын қалпына келтіріп, голландтар мен генуэздіктерге деген ұятты тәуелділікті тоқтатуға болар еді. Арбитристер эмпиризмге сенеді, сондықтан олар анықталған проблема туралы ақпарат жинап, содан кейін шешім іздеді. Кейбір арбитристер Испанияның Америкадағы колонияларынан келіп түсетін күміс пен алтынның көп мөлшері Испания экономикасына зор зиян келтіретінін айтты. Испанияның Оливарес графы және Валидосы арбитристердің күшті ықпалында болды. Арбитристер Үндістанда да болды, онда олар вице-корольдердің құлағына шаруашылық жайын жеткізуге тырысты. «Арбитрио» және «арбитриста» («шешім», «шешімді шешуші») терминдері сол кезде қарапайымдыққа толы болып саналды. Олар абсурдты және мүмкін емес пікірлермен теңестірілді, ал кейбір адамдарды сол кездегі «ақылсыз ойшылдар» немесе «республикалық және үкіметтік ақымақтар» деп атады. Арбитризм тұжырымы осы контексте алғаш рет Сервантестің романдарының бірінде (1613 ж.) кездеседі. Франсиско де Кеведо өзінің көптеген шығармаларында жақсы ниетті арбитристерді («арчигоголанттарды») түрлі апаттардың себебі ретінде сипаттайды; олардың бірі теорияларын жазумен соншалықты айналысқандықтан, қаламымен көзін жарақаттағанын байқамайды. Пайдасыз құрылғылар мен алхимия сияқты олардың кейбір ерекше жоспарлары сатираланды. Бұл мазақ көзқарасы қазіргі уақытта да сөздердің мағынасында сақталған.

Томас де Меркадо

1575 жылы қайтыс болған севильялық Томас де Меркадо Саламанка мектебінің дәстүрін жалғастырды және жас кезінде Мексикаға барды. Испанияның экономикалық проблемалары туралы ойларында Индия да ескерілді. 1553 жылы доминикан монахы болып, теология ғылымының докторы атағын алып, моралист ретінде көзге түсті. Ол коммерциялық қатынастардың этикасы туралы ойланды, Испанияға оралғаннан кейін Севилья және Саламанка университеттерінде оқытумен айналысты. 1569 жылы ол "Мәмілелер мен келісімдер жинағы" атты еңбегін жариялады, ол екі жылдан кейін қайта басылды. Бұл еңбек Севилья мен Медина-дель-Камподағы сол кездегі сауда әдет-ғұрыптарын сипаттайды. Бұл жұмыс пайыздардың этикалық қолданылуын мақтап, оны пайдақорлық деп қараған Католик шіркеуінің шектеулі түсіндіруіне қарсы тұрып, пайыздардың негізін зерттейді. Талдау Саламанка мектебінің дәстүрінен ақшаның сандық теориясын, әсіресе шетелдік валютаның халықаралық айналымына қатысты көтеріп, тереңдетеді.

Луис Ортис

Луис Ортис XVI ғасырдың екінші жартысында белсенді болды және Филипп II билік құрған кезде Кастилия қазынасының есепшісі болды. Австрияның банкроттығынан кейін Испаниядан ақша шығармау үшін ол корольге ескерткіш жазды. Бұл испан меркантилистерінің алғашқы еңбегі болды, онда ол бағаның төмендеуі Кастилиядағы алтынның жиналуымен байланысты екенін айтады және осы мақсатта ресурстарды дамытуға бағытталған жоспар құрады. Мемориал 1558 жылы жарияланды, бірақ патшалықтың экономикалық дағдарысын талдағанына қарамастан, үлкен әсер етпеді. Ұсынылған негізгі шаралардың қатарында барлық түрдегі бос уақытты қысқарту, жұмысты дамыту және шикізатты экспорттаудың орнына өндіріс тауарын жасау, сондай-ақ испан патшалықтары арасындағы кеденді жою, шіркеу мүлкін мемлекеттік меншікке қайтару және салық реформасы болды. Ол Испанияның ақша айналымындағы мәселелерді талдап, елде шикізатты экспорттау және Индиядан әкелінген алтынға өндіріс тауарын импорттау салдарынан туған жағдайларды шешу жолдарын зерттеді. Ол экономикалық құрылым тұжырымын сезімталдықпен ұстанып, патшалықты ахуалдан шығаруға қабілетті бір емес, көптеген бастамаларды ұсынды, мысалы өнімділікті арттыру, халық санының өсуін ынталандыру, суару жүйесін кеңейту және орманды қайта жаңарту. Бұған қоса, ол Индиядан келіп түсетін алтын мен күміс ағынының тудырған мәселесін біліп, ақша айналымын шектеу және тұтынуды төмендетуді ұсынды.

Мартин Гонсалес де Целлориго

Мартин Гонсалес де Селлориго 1559 жылы Панкорбода (Бургос) дүниеге келіп, шамамен 1633 жылы қайтыс болды. Ол он жетінші ғасырдың бірінші жартысында белсенділік танытты. Вальядолид университетінде білім алды және сол жердегі Корольдік канцелярияның адвокаты болды. Ол Саламанка мектебінің идеяларын дамытып, болашақ Испания королі Филипп III-ге екі меморандум ұсынды. Онда Америкадан келген күміс инфляциясының патшалықтағы жамандықтардың басты себебі екенін, айналымдағы ақша мөлшері жасалған мәмілелердің көлемімен шектелуі тиіс екенін көрсетті. Оның пікірінше, байлық тек «табиғи және қолданбалы өнеркәсіп» арқылы өседі, сондықтан спекуляциялық операциялар мен әкімшілік жеңілдіктер патшалықты кедейлендіріп, кәсіптерді және өндірістік қызметтерді тастауға себеп болды. 1600 жылы оның ең маңызды еңбегі – «Испания мен оның мемлекеттерін қалпына келтірудің қажетті және пайдалы саясаты туралы естелік және осы корольдіктердегі жалпыға ортақ іс-қимыл» жарық көрді. Ол морисктерді қууды қолдады. 1600 жылы ол: «Испания табиғи тәртіптен шығып кеткен, баянды болған халықтың республикасына айналды» деп жазды.

Санчо Монкада

Санчо Монкаданы, сондай-ақ он жетінші ғасырда, Саламанка мектебімен тығыз байланысты деп санауға болады. 1619 жылы ол кейін 1746 жылы «Испанияның саяси жаңғыртуы» деген атпен қайта басылған бірнеше еңбектер жазды. Ол ақшаның сандық теориясын зерттеп, меркантилизмнің ең толық испандық үлгісін ұсынады. Испания экономикасының кемшіліктерін, әсіресе, кедейлікті және шетелдік тауарлардың шабуылын көрсетіп, корольдік жау мемлекеттердің қарызкеріне айналғанын айыптады. Оның ұсынысы – инквизиция бақылауымен жүзеге асырылатын сауда саясатының қатаң қорғаушылдығы болды. Бұған қоса, Жан Батист Колбер Францияда кейін ұсынғандай, өнеркәсіпті дамыту қажет еді. Оның еңбегі, басқа сарапшылардың еңбектерінен өзгеше, зор беделге ие болып, үлкен әсер етті және он сегізінші ғасырдың озық ойлы адамдары оны қайта басылымда қабылдады.

Педро Фернандес де Наваррете

Риожан Педро Фернандес де Наваррете (1564–1632), Сантьяго каноны, Сенеканың аудармашысы, гуманист және патша кеңесшісі, Целориго мен Монкададан шабыт алып, "Монархияны сақтау" еңбегін жазды. Бұл еңбек импортты бақылау және экспортты қолдауды жақтаған меркантилистік көзқарасқа негізделген, бірақ ол алтын-көмір теориясына түспеді, себебі ақшаның шамадан тыс көп болуы, егер сатып алуға тауарлар жеткіліксіз болса, зиянды екенін түсінді. Ол өнімді инвестицияларды дамытуды ұсынды және сол кездегі Испания ақсүйектерінің өнеркәсіптік және қолөнер кәсіптерін жеңілсінумен қарауы мен оларға немқұрайлы қарауына сын көтерді.

Луис Валь де ла Серда

Луис Валле де ла Серда 1600 жылы Патша және оның вассалдарына ешқандай зиян келтірмей, баршаға тыныш пен жеңілдік сыйлап, мемлекеттік қазына және Монте де Пиед арқылы Патшаның және мемлекеттерінің мүлігін басқару туралы жазды. Оның еңбегін Кортес жоғары бағалап, бұл бастаманы қолдады және 1618 жылы қайта жариялады. Монте де Пиед идеясы бұрыннан жұмыс істеп келген Гранадостарға ұқсас болды, олар муниципалитеттер құрған несие беруші мекемелер және шаруаларға ақша қарызға беретін астық сақтау қоймалары еді. Алғашқы Монте де Пиедті Мадридте 18-ші ғасырдың басында Пикер әкесі құрды, ал 19-шы ғасырдың ортасында ол Жинақ банкімен (Понтехос маркизі құрған) біріктірілді. Бұл қаржы институттары протокапиталистік әлемге жатады, онда Мадридтің бес ірі гильдиясы сияқты басқа да маңызды мекемелер жұмыс істеді, сондай-ақ Сан-Карлос банкі, Испания банкінің ізашары да осы кезеңде пайда болды.

Хуан де Кастро

Хуан де Кастро Генуя банкілерімен байланысы бар дін қызметкері еді. Оның экономиканы сынауы шетелдік сауданың ең негізгі аспектілерін түсіну үшін деректердің жетіспеушілігіне бағытталды. Бұған тауарларға деген сұраныстың білу мүмкін болмауы, Үндістанға жіберілетін шетелдік тауарлар мен ішкі тауарлар арақатынасы, сондай-ақ еуропалық нарықтардағы тауарлардың салыстырмалы бағалары жатты. Испан саудагерлері еуропалық саудагерлердің білуі тиіс мәселелерді білмей жұмыс істеді. Ол сонымен қатар шетелдік саудагерлердің әлеуметтік-экономикалық үлгілері туралы пікір білдірді: олардың ұлдары испан әйелдеріне үйленді, ал олардың балалары шектеулі испан жүйесінде заңды түрде қызмет ете алды. Бірақ осы жас жігіттердің ең жақсылары халықаралық сауданың нақты механизмдерін үйрену үшін Генуяға жіберілді. Мұндай инсайдерлік мәртебесі бар шетелдік кәсіпорындар кеңейтілген отбасылық кәсіпорындардың бөлігі болды, осылайша олар шынымен халықаралық деңгейде жұмыс істей алды. Олар колониялық нарықтарды капиталдары аз және нашар хабардар испан бәсекелестерінің есебінен пайдалануға мүмкіндік алды, олардың капиталы орташа есеппен 20 000 песоны құрады. Шетелдік саудагерлер сауда құрылымын толығымен құлатқысы келмеді, сондықтан испан сауда фирмаларына қарыз беріп, оларды саудаға қатысуын қамтамасыз етті.

Басқа жазушылар

Неаполитандық Антонио Серра (сол сияқты, Габсбургтердің сол католик монархиясының подданныйы) Кастилиялық абитризмнің тарихи және интеллектуалдық контекстімен тығыз байланысты «Breve trattato delle causa che possono far abbondare» еңбегін жазды. Ол Неаполь Корольдігіндегі валюта тапшылығын төлем балансының дефицитіне байланыстырды, бұл терминді толыққанды талдау арқылы анықтады, ақша тапшылығының себебі валюта бағамы болуы мүмкін деген пікірді қабылдамады және экспортты ынталандыруды шешім ретінде ұсынды. Сонымен қатар, ол ауыл шаруашылығындағы шекті өнім заңына ұқсас концепцияны қалыптастырды. Антонио Лопес де Вега (біздің ғасырымыздың Гераклиты және Демокриті) соғысты құлдыраудың себебі деп есептеді. Франсиско Мартинес де Мата («Мемориалдар мен сөздер», 1650–1660), «Испанияны тек қана '[колонияларды] ұстау жауапкершілігімен' қалдырып, испандықтар олардың міскін қызметшілері болған шетелдік саудагерлерді сынады». Ол испандық өндірісті қайта жандандыруды, шетелдік салық жинаушыларды жоюды және испан кәсіпкерлеріне несие беру үшін инвестициялық банк құруды ұсынды.