Кіріспе

Токелауда сөйлейтін полинезиялық тіл.

Токелауда тұратын Білім беру бөлімінің директоры Лоимата Иупати Киелі кітапты ағылшын тілінен токелау тіліне аудару процесінде екенін мәлімдеді. Токелау тұрғындарының көпшілігі көп тілді болғанымен, токелау тілі Токелауда кемінде 1990 жылға дейін күнделікті қолданыста болды. Тілді білетін 4600 адамның 1600-ы Токелаудың үш атоллында – Атафу, Нукунону және Факаофода тұрады. Жаңа Зеландияда шамамен 3000 адам токелау тілінде сөйлейді, ал қалған токелау тілінде сөйлейтіндер Австралия, Гавайи және АҚШ-тың батыс жағалауында таралған.

Токелау тіліндегі құжаттама

Хорацио Хейл 1846 жылы Токелау тіліндегі алғашқы сөздік сияқты нәрсені жариялаған адам болды. Бұл қалыпты сөздік анықтамасы емес, тек 214 сөзден тұратын сөздік жинағы еді. Токелау тілі австронезия тілдер отбасының құрамына кіреді және полинезия тілдері тобының бір бөлігі саналады. Токелау тілін сөйлейтін адамдардың жартысынан астамы Жаңа Зеландияда тұрады, шамамен отыз пайызы Атафу, Нукуононо немесе Факаофода, ал қалғаны Австралияда (Жаңа Зеландияға географиялық жағынан жақын) және Тынық мұхитымен шектесетін АҚШ штаттарында (Гавай және материктің басқа батыс штаттары) тұрады. Токелау Самоаға өте жақын болғандықтан, Токелау тіліне самоа тілінен әсер еткен деген ой тараған, бірақ толыққанды құжаттаманың жетіспеуіне байланысты мұндай пікірді нақты деп айтуға болмайды. Токелау тілі 1960 жылға дейін тек ауызша қолданылатын тіл саналды. 1960 жылдары мектептер өз халқына өз тілінде оқу мен жазуды үйретуді бастады. Токелау тілінде қысқа әдебиеттер де жарық көрді. Сонымен қатар, ересектердің көпшілігі самоа және токелау тілдерін білген. Токелау тілі шағын тіл, ол әрқашан шағын болды, тіпті еуропалықтар келмес бұрын да, себебі әр атоллдағы ресурстардың шектеулі болуы олардың халқын азайтты.

Сөздер мен сөз тіркестері

Токелау тілі - ағылшын тілі
Фанату ау ла? Мен де келейін бе?
Ко току нена е и Нукунону. Менің әжем Нукунонуда тұрады.
Мало ни, еа май кое? Сәлем, қалайсыз?
Ко ай то игoa? Сіздің атыңыз кім?
Факафеилоаки Сәлемдесу
Мало ни! Сәлем!
Улу тону май Қош келдіңіз
Е fakaфеилоаки ату Сізге де сәлем
Факафеитаи Рақмет
Төфа ни Сау болыңыз
Те малие о те меакай Тамақ өте дәмді.

Туыстық қатынастар

Токелау туыстық терминдері қауымдастықтағы отбасылық құрылымды анықтау үшін қолданылады. Токелау гавайилік типтегі туыстық жүйені қабылдап, бауырластарды атау бойынша айырмашылықтарды өзгертіп дамытқан. Тілде отбасының әрбір мүшесі үшін жеке сөздер бар, сондай-ақ кейбір терминдер бірнеше мағынаны білдіреді.

Тілдің жойылуы

Токелау тілінде 5000-нан аз адам сөйлейді, сондықтан тіл жоғалу қаупінде. Қоғамда ағылшын сияқты кең таралған тіл үйренудің артықшылығы зор болғандықтан, тек аз ғана адам сөйлейтін тілді үйретуге күш салу қиын. Ата-аналар балаларына жергілікті тілді үйретуден жаңылғанда, олардың басым тілді үйренуге сәттіліктері тиеді деген үмітте, қауымның мұралық тілі азайып барады, сондай-ақ токелау тілінде сөйлейтіндер басқа тілде сөйлейтіндермен үйленгенде. Токелауда тұратын ересектер токелау және самоан тілдерінде сөйлейді, бірақ жас ұрпақ, жаңа білім беру жүйесіне байланысты, самоан тілінен гөрі ағылшын тілінде сөйлеуге бейім. Жаңа Зеландияда 2001 жылы өткізілген халық санағында токелаулық тегі бар адамдардың тек 44 пайызы ғана тілде сөйлесе алса, 1996 жылы бұл көрсеткіш 53 пайызды құрады. Салыстырарлық есебінде, Жаңа Зеландияда туған токелаулықтардың 29 пайызы ғана тілде сөйлей алатынын хабарлады, ал үш атоллда туғандардың 71 пайызы тілде сөйлей алады.