Кіріспе

Ритуализм христиандық тарихында шіркеудің ритуалдары мен литургиялық рәсімдеріне, әсіресе қасиетті Евхаристияға (Қасиетті Қауым) баса назар аударуды білдіреді. 19 ғасырда Англикан шіркеуінде ритуалдың мәні күрделі мәселеге айналды. Осы мәселе бойынша пікір таластар жоғары шіркеу және төменгі шіркеу бағыттары арасындағы күреспен де байланысты болды.

Анықтама

Англикандықтарда "ритуалист" термині көбінесе екінші буын Оксфорд қозғалысы/Англо-католик/Жоғары шіркеуінің қайта жаңғыруын сипаттау үшін қолданылады, ол Англия шіркеуіне Рим католиктік құлшылық амалдарын қайта енгізуді мақсат еткен. Ритуализм сонымен қатар даулы термин саналады (яғни, ритуализм таңылған кейбір адамдар оны қабылдамайды).

Жалпы дәлелдер

Англия шіркеуіндегі ритуализм туралы пікірталастар көбінесе христиандар үшін Киелі кітаптың авторитетінің мәнісі мен "ғана жазулар" (sola scriptura) тұжырымдамасына қатысты қарама-қарсы (көбінесе айтылмаған) көзқарастармен анықталды.

Шығу тегі

Англия шіркеуіндегі ритуализмнің дамуы негізінен "екінші буын" деп аталатын англо-католицизммен байланысты болды (яғни, Оксфорд қозғалысы 1845 жылдан кейін Джон Генри Ньюман Англия шіркеуінен кетіп, Рим католигіне айналғанда). Кейбір ғалымдар англо-католицизмнің жетекшілерінің литургия және ритуал мәселелеріне назар аударып, рим-католицизмімен көбірек байланысты рәсімдер мен құлшылық формаларын қолдауға ұмтылуы заңды деп санайды. Алайда, ритуалистер арасында латын тілін литургияға кеңінен енгізуге ынта аз болды, бұл Рим-католик шіркеуінде ІІ Ватикан соборына дейін қалыпты жағдай еді. Англо-католик жаңаруының немесе Оксфорд қозғалысының бірінші буынының жетекшілері (яғни, Ньюман, Эдвард Бувери Пузи және Джон Кебл) негізінен теологиялық және экклезиологиялық мәселелермен айналысты және ритуалға көп мән бермеді. Олар Англия шіркеуінің негізінен католиктік екенін, протестанттық емес екенін жақтады. Олар англикандықтардың "Ортақ дұғалар кітабын" қолдануға міндетті екенін дәлелдеді. "Таймс" сериясынан шыққан "Трактат 3" кітабы "Ортақ дұғалар кітабын" қайта қарауға қарсы күресіп, оны пайдалануды абсолютті міндет деп қарастырды. Тіпті 39 бапты талдаған "Трактат 90" мәселенің теологиялық жағына көбірек назар аударды. Ол Англия шіркеуіндегі қолданыстағы литургиялық тәжірибені өзгерту мәселесіне аз көңіл бөлді. Экклезиологиялық мәселелер Англия шіркеуінің Англия реформациясынан кейін негізінен католиктік сипатын сақтап қалғаны туралы теологиялық сенімді литургиялық тұрғыдан білдіруге қызығушылық тудырды. Кейбір айналымдарда литургия мәселесіне ауысу англо-католицизмнің бірінші буынының теологиялық тұжырымдамалары сияқты наразылық тудырды. Англо-католицизмде теологиялық мәселелерден литургиялық мәселелерге ауысудың ең айқын мысалы Пузидің ритуализмге қатысты көзқарасында көрінеді. Англо-католицизмнің екінші буынына дейін жеткен бірінші буынның жалғыз көрнекті жетекшісі Пузи ритуалға қызығушылық танытпады. Алайда, 1874 жылғы "Халықтық құлшылықты реттеу туралы" заңға сәйкес дін қызметкерлері қудаланғанда және түрмеге қамалғанда, Пузи қудаланғандарды қолдауға асықты.

Ритуализмді ағылшындық бірегейлікке қауіп ретінде қабылдау

Ритуализмге қарсы шыққан көптеген адамдар үшін басты мәселе Англия шіркеуінің түбінен протестанттық екенін қорғау болды. Бұл тек діни-ғибадаттық пікір таласы ғана емес еді; көптегендер үшін католик құлшылығының қандай да бір "ағылшын емес" екендігі сезімі болды. Католицизм тарихи түрде көптеген ағылшын халқы, әсіресе испан, француз және ирландтар күдікпен қараған мәдени ерекшеліктермен тығыз байланысты болды. Бұл ұстанымды идеологиялық тұрғыдан қорғау үшін ағылшын ұлттық ерекшелігі Англияның протестант ел ретіндегі тарихымен тығыз байланысты екені айтылды, ол Реформациядан кейін Еуропа континентінде, әсіресе Испанияда және кейін Францияда католик күштеріне қарсы күресте маңызды рөл атқарды. Мұндай адамдардың санасында протестантизм антидеспотиялық құндылықтармен, ал католицизм – діни аренада мағынасы қасақана жасырылған күрделі рәсімдердің "жамылғысы" артында жасырылған автократиямен ажырамас байланысты болды. Сондықтан, ритуализмге қарсылық теологиялық мәселелерден әлдеқайда асып түсетін терең мәдени және символдық мағынаға ие болды. Ритуалистер өздері жиі қолдайтын ритуалдың "ағылшындығын" көрсетуге тырысты, олар негізінен литургия тілі ретінде ағылшын тілін сақтап, англо-католицизмді Реформацияға дейінгі католик формаларын қалпына келтіру ретінде қайта құруға ұмтылды. Ритуалистік қозғалыс Сарум ритуалына (Реформацияға дейінгі католик литургиясы) қызығушылықты қайта жаққандырды. Бұл тенденция көбінесе барокконың орнына Реформацияға дейінгі готикалық формаларды жаңарту арқылы білдірілді, соңғысы көптеген адамдардың санасында континенттік және Контрреформация формаларымен тығыз байланысты болды.

Ритуализм және христиандық социализм

Ритуализм мәдени элитаның көптеген өкілдеріне эстетикалық және идеологиялық тартымды болғанымен, готикалық қайта жанданумен байланысты болғанымен, оның саяси зұлымдыққа бейімділікпен тығыз байланысты деген пікір жаңылыс болды. Ритуализм саяси консервативті және биліктегі жоғары лауазымды қолдаушылары бар (мысалы, Галифакс виконты және Бафтың 4-ші маркизі) көптеген адамдарға ұнады. Дегенмен, ритуалистік дін қызметкерлерінің көптегенінің көзқарасы, олардың көпшілігі Англияның ең кемтар аймақтарында қызмет еткендіктен, оларды саяси радикализмге жетеледі, ал кейбіреулері жарықтанған христиан социалистеріне айналды.

Ритуалға қарсылық және "бұлшықетті христиандық"

Ол тудырған қарым-қатынастың кең ауқымында ритуализм кейбір қарсыластарында оның театрлық сипаты мен эстетизмін "әлсіздік" белгілері ретінде қарастырған реакцияны оятты. Көбінесе айтылатын кінә – дін қызметкерлері доктринадан гөрі кружево мен паршаға көбірек мән беретін "еркектердің сәншілері" екендігі болды. Осыған деген кері реакция, Кең және Төмен шіркеудің "ер жүрек христиандығына" деген ынтасының қалыптасуында маңызды рөл атқарды.

Дінге қатыспайтын қаладағы кедейлерге арналған рәсімдер мен көмек

Алғашқы ритуалистердің көптегені қолданған маңызды идеологиялық ұстанымдардың бірі – бұл олардың Англикандық христианның негізінен католиктік екендігіне сенімдерін бекітудің символдық жолы болды, сонымен қатар Англия шіркеуінің ең кедей "қалалық аудандарына" христиан дінін жеткізудің тиімді құралы екендігі туралы аргумент болды. Рәсімдер мен эстетикалық тұрғыдан әсерлі литургия кедейлердің қарапайым өміріне күшті контраст жасады ғана емес, сонымен қатар сөзден гөрі символ мен іс-әрекетке баса назар аудару, нашар сауаттылық деңгейі бар аймақтарда христиандық сенімді тарату үшін, "Ортақ дұға кітабына" баса назар аударатын, жоғары интеллектуалды және сөздікке негізделген құлшылықтан гөрі тиімді құрал болды. Бұл аргументтің кейбір пайдалы тұстары болуы мүмкін, бірақ көбінесе ең табысты ритуалистердің өте кедей қауымдастарда құрметке ие болуы, олар арасында өмір сүрген кедейлерге шынайы көңіл көрсетулеріне байланысты болды. Англикандық ритуализмге қатысты пікірлер, сондай-ақ Англияның қалалық аймақтарындағы өте кедей ирландтық көшіп келгендер арасындағы Рим-католик шіркеуінің жетістігімен салыстырылды. Кейбіреулер ритуалистердің кедейлер арасында Рим-католик шіркеуінің өсуіне маңызды рөл атқарғанын айтты. Дегенмен, ритуалдың қолданылуы, бұл аймақтағы католик шіркеуінің жетістігінде көмекші рөл атқарды. Керісінше, оның жетістігіне көптеген ирландтық көшіп келгендердің Рим-католик шіркеуімен сезінген ерекше мәдени ерекшеліктері себеп болды, өйткені бұл институт олардың туған жеріндегі өмірдің бір бөлігі болған және диаспорада кездесетін санаулы институттардың бірі еді.

Дау-жанжалдың мұрасы

Ритуалшылардың киім-кешек пен жұқа нан қолдануы 20-шы ғасырдың көп бөлігінде Англия шіркеуінде кеңінен таралды, тіпті қалыпты жағдайға айналды. Бүгінде Англия шіркеуінің көптеген мүшелері әлі де кейбір "католик" немесе "римдік" литургиялық амалдарға наразылық білдірсе немесе күмәнданса, 19-шы ғасырдың соңында құты иіс қолдану, киім кию, алтарга шам қою, араласқан тостағанды пайдалану, қауымға крест жасау және Евхаристияда ашытқысыз (оферо) нан қолдану көтеріліске ұшырауы және, мысалы, 1888 мен 1890 жылдар аралығында Линкольн епископы Эдвард Кингтің қудалануы сияқты, дін қызметкерлерінің қудалануына және түрмеге қамалуына себеп болуы мүмкін екенін естігенде таңғалар еді. Ұзаққа созылған нәтиже – ритуалшылардың жеңісі; бүкіл әлемдегі ағылшын шіркеулеріндегі қазіргі литургиялық стиль, әртүрлі формаларында, тіпті "төменгі" және "орташа" шіркеулерде 500 жыл бұрын тойланған Мессаға өте жақын.