Кіріспе

Клубтық тауарлар (сондай-ақ, жасанды түрде тапшылық тудырылған тауарлар, төлемдік тауарлар, ұжымдық тауарлар немесе квази-қоғамдық тауарлар) – экономикадағы тауарлардың бір түрі, кейде олар қоғамдық тауарлардың кіші түрі ретінде жіктеледі, олар тығырылғанға дейін, кемінде бәсекелестікке ұшырамастан, қолжетімділігі шектеледі. Көбінесе бұл тауарлар жоғары шектеуге ие, бірақ тұтынуда бәсекелестік төмен болады. Осылайша, клубтық тауарлар негізінен нөлдік шекті шығындарға ие және әдетте табиғи монополиялар арқылы қамтамасыз етіледі. Бұдан бөлек, клубтық тауарлар жасанды тапшылыққа ұшырайды. Клуб теориясы – осы тауарларды зерттейтін экономика саласы. Бьюкененнің ең белгілі еңбектерінің бірі 1965 жылы "Клубтардың экономикалық теориясы" деген атпен жарияланды, онда ол топтың мөлшерінің қоғамдық игіліктің ерікті түрде ұсынылуына қалай әсер ететінін қарастырады және коммуналдық немесе ұжымдық меншік тұтыну шараларының теориялық негізін ұсынады.

Клуб тауарларының орналасуы

Клубтық тауарларға кинотеатрлар, кабельді теледидар, қызмет түріндегі бағдарламалық жасақтама, авторлық құқықпен қорғалған туындыларға қол жеткізу және әлеуметтік немесе діни клубтар мүшелеріне ұсынатын қызметтер жатады. Еуроодақ та клубтық тауар ретінде қарастырылады, себебі оның ұсынатын қызметтері Еуроодаққа мүше емес мемлекеттерден шектелуі мүмкін, бірақ көптеген қызметтер тұтынуда бәсекелестікке түспейді. Бұларға ішкі нарықта тауарлардың, қызметтердің, адамдардың және капиталдың еркін қозғалысы, сондай-ақ ортақ валютаға қатысу кіреді: мысалы, Шенген аймағына қосымша елдерді қосу қазіргі Еуроодақ мүшелерінің азаматтары үшін елдер арасында қозғалысты қиындатпайды. Нақты бір топқа ғана арналған пайдасы бар қоғамдық тауарлар клубтық тауарлар деп есептелуі мүмкін. Мысалы, отбасының барлық балаларына тиесілі, бірақ ересектерге арналмаған шығындар. Балаларға арналған клубтық тауарлардың болуы үлкен отбасылардағы жеке инвестицияларға қатысты бауырластық бәсекелестігінің әсерін азайтуы мүмкін. Отбасыдағы балалардың саны көп болған жағдайда, әдетте, ресурстар үшін бәсекелестікке байланысты балаға шаққандағы жеке инвестициялардың үлесі төмендейді, бірақ үлкен отбасының клубтық тауарларға тигізетін әсері оңай емес. Масштаб экономиясының нәтижесінде клубтық тауарларға инвестициялардың үлесі ақырында артуы мүмкін, себебі осы мысалдағы сияқты, үлкен отбасы клубтық тауарларды тұтынғанда салыстырмалы баға төмендейді. Олар балаға арналған тауарлар деп аталады және клубтық тауарлар деп те атауға болады. Жеке клубтық тауарларға мысалдар: спортзалдарға, гольф клубтарына немесе жүзу бассейндеріне мүшелік. Екі ұйым да пайдалану үшін қосымша төлем қабылдайды. Мысалы, адам жүзу бассейнін жиі пайдаланбауы мүмкін. Сондықтан жеке бассейнге ие болудың орнына клуб бассейнінің мүшесі болады. Мүшелік жарна төлеу арқылы клубтың әрбір мүшесі бассейнге төлейді, осылайша ол ортақ мүлік ресурсына айналады, бірақ пайдалануға рұқсат тек мүшелерге ғана беріледі. Осылайша, қызметтің қолжетімділігі шектеулі, бірақ тұтынуда бәсекелестік жоқ, кем дегенде, белгілі бір деңгейде тығырылғанға дейін. Идея мынада: жеке тұтыну мен төлем төмен, бірақ жиынтық тұтыну масштаб экономиясын қамтамасыз етеді және бірлік өндіріс шығындарын төмендетеді.

Клуб теориясы

Джеймс М. Бьюкенен 1965 жылы "Клубтардың экономикалық теориясы" атты еңбегінде клуб теориясын (экономикадағы клубтық тауарларды зерттеу) әзірледі. Ол неоклассикалық экономикалық теорияда және теориялық әл-ауқат экономикасында жеке меншік туралы ғана айтылатынын, ал барлық тауарлар мен қызметтер жеке тұтынуға немесе пайдалануға бағытталғанын анықтады. 1965 жылғы оның еңбегінен бұрынғы екі онжылдық ішінде ғалымдар теориялық негізді кеңейте бастады, сондай-ақ ортақ немесе ұжымдық меншік тұтынуы да қарастырылды. Пол А. Самуэльсон осы тұрғыда маңызды ереже жасады, жеке меншік және толыққанды қоғамдық тауарлар арасында нақты тұжырымдамалық айырмашылық жасады. Бұрынғы теориялық негізді кеңейткенімен, Бьюкенен меншіктің барлық тұтыну мүмкіндіктерін қамтитын буынның жоқтығын анықтады. Бұл буынға қатысты тауарлар бөлінетін, бірақ жеке тауарды бөлісетін адамдар санынан көп, ал толыққанды қоғамдық тауарды бөлісетін адамдар санынан аз болатын. Бұл спектрдің бір жағында толыққанды жеке қызмет түрлері, екінші жағында толыққанды қоғамдық немесе ұжымдық қызмет түрлері қарастырылады. Сондықтан, Бьюкененнің пікірінше, осы салаға клубтар теориясы қосылуы керек еді. Оның теориясының мақсаты – "ең қолайлы шығын мен тұтынуды бөлу шарасының мөлшерін" анықтау мәселесін шешу болды. Модель жеке және қоғамдық игіліктерге, клубтық игіліктің мөлшеріне және шығындарды тең бөлуге қатысты адамдардың ұқсас артықшылықтары бар деген болжамдарға негізделген. Клубтардың экономикалық теориясы қоғамдық игілікпен қамтамасыз етудің жеткіліксіздігін түсіндіруге тырысады. Кейде клубтық тауарлар федералды немесе орталық үкімет тарапынан қоғамдық тауарларға балама ретінде ұсынылуы мүмкін. Клуб теориясының мәселесі – оның бөлінетін сипатына байланысты, ақыр соңында тауардың тең және демократиялық бөлінуіне әкелмеуі мүмкін. Джеймс М. Бьюкененді ең алдымен ерікті клубтар қызықтырды. Осындай жағдайларда клубтық тауарлар теориясы клуб мүшелерінің оңтайлы санына, сондай-ақ клуб мүшелері үшін ең жоғары пайдалылыққа қалай қол жеткізуге болатынын сын тұрғысынан бағалай алады. Бьюкенен осы ұғымды түсіндіру үшін шашты кесу және аяқ киім сияқты жеке тауарлардың мысалдарын келтірді. Екі адам бір уақытта дәл бір жұп аяқ киім кие алмайды, бірақ екі немесе одан да көп адам оларды кезекпен кие алады. Бір жұп аяқ киіммен бөлісетін адамдардың саны өскен сайын, әрбір адамның аяқ киімнен алатын пайдасы азаяды. Қызмет көрсету кезінде, мысалы, шашты кесу кезінде де осындай логика қолданылады. Шашты ортақтастыру айына жарты шашты кесуге немесе қызметтің жартысын тұтынуға тең. Сондықтан қызметтен алынатын пайда да төмендейді. Жүзу бассейні мысалын келтіре отырып, Джеймс М. Бьюкенен былай деді: Бірақ әрбір жаңа мүше (немесе серіктес меншік иесі) клубтың құнын төмендетуге көмектеседі, сондықтан оның мүшелері үшін пайданы барынша арттыратын оңтайлы мөлшерде болуы керек. 1990-шы жылдары Ричард Корнс және Тодд Сэндлер клубтың оңтайлы мөлшерін анықтау үшін үш шартты ұсынды, олар шығындар мен пайданы теңестіруге негізделген. Біріншіден, бұл шарт мүшелерге тығырыққа толы шығындарды азайтудан туындаған пайданы анықтауды және оны сыйымдылық шығындарымен салыстыруды талап етеді. Екіншіден, пайдалану шарты, ол қуатты тиімді пайдалануды талап етеді. Бұл жерде пайдаланушылар ақысы мүшелердің тұтынудан шекті пайдасына және мүшелердің қатысуы басқаларға жүктейтін тығырық шығындарына теңестіріледі. Егер төлемақы тым төмен болса, клубтың қуаты асып түседі, ал төлемақы тым жоғары болса, қуаты аз пайдаланылады. Сондықтан клуб тауарының бағасы мүшелердің көп жиналуды қалауын көрсететіндей болуы керек. Үшінші шарт – клубқа жаңа мүшелер қосылады, қосымша мүшеліктен туындаған шекті пайда шекті тығырық шығындарына тең болады. Осы үш шарттың арқасында клуб тауарларының бағасы көбінесе екі бөліктен тұрады: біріншісі – алдын ала төленетін мүшелік жарна, екіншісі – бірлік бойынша төлем. Толыққанды қоғамдық игілік жағдайында, мысалы, саяси лоббилікте екі бөліктен тұратын баға белгілеу мүмкін емес, бірақ клуб мүшелерге ғана артықшылықтарды ұсына алады, мысалы, клубтың журналына немесе баспасөз бетіне жазылу. Клубтар мүшелер үшін бәсекелесетіндіктен, клубтар еркін жабылуы мүмкін және мүшелер еркін шығуы мүмкін болғанша, клубтардың бағалары шығындарға сәйкес болады. Тегін шығу мүмкіндігі клубтардың тым жоғары баға белгілеуіне кедерес жасайды, бірақ тегін пайдалануға ынталандырады. Мүшелер өздерінің пайдасын азайтады, клубтың ортақ мақсаттарына жұмсайтын күшін азайтады және басқа клуб мүшелерінің есесінен пайда көреді. Клубтар теориясы халықаралық одақтар саласында кеңінен қолданылып келеді. Олсон және Зекхаузер (1967) Солтүстік Атлант мүкәммалық ұйымының (НАТО) шығындарды бөлісу талдауын жариялады. Атап айтқанда, олар НАТО мүшелері үшін ұйымның мөлшерін ұлғайтудың қандай жағдайларда пайдалы болатынын анықтады. Олардың пікірінше, әрбір мүше өздерінің нақты шекті құндылығына негізделген үлестік төлемдерді төлейді. Сондықтан шығындардың үлесі ұйымның жалпы шығындары мен топ мөлшеріне сәйкес есептеледі. Олар АҚШ НАТО-ға ең көп үлес қосатындығын және осылайша ұйымның ортақ мақсатына үлес қосатындығын атап көрсетеді. Қойылған сұрақ – одақтың ұсынатын игілігін әр елдің бағалауына байланысты мүшелік үлесіндегі айырмашылықтар орынды ма, жоқ па? Әйтпесе, шығындарды бөлу әділетсіз және бірнеше мүше мемлекеттер тегін пайдалануда.