Кіріспе

Брайан Десмонд Херсттің 1951 жылғы «Скрудж» фильмі (АҚШ-та «Рождество жырлары» деп шығарылды) – 1951 жылғы британдық Рождестволық фантастикалық драмалық фильм және Чарльз Диккенстің 1843 жылғы «Рождество жырлары» романының бейімделуі. Эбенезер Скрудж рөлін Аластер Сим сомдады, ал фильмді Брайан Десмонд Херст түсіріп, режиссерлік етті, сценарий авторы – Ноэль Лэнгли. Кэтлин Харрисон, Джордж Коул, Гермиона Баддлей, Мервин Джонс, Клиффорд Моллисон, Джек Уорнер, Эрнест Тезигер және Патрик Макни де түскен. Майкл Хордерн Марлидің әруағы мен үлкен Джейкоб Марли рөлін ойнайды. Питер Булл фильмнің басында және соңында Чарльз Диккенстің сөздерінің бөліктерін оқып береді және экранда бизнесмен ретінде пайда болады. Фильмге бастапқы реакция әртүрлі болды, бірақ уақыт өте келе көбінесе жағымды бағаланды, әсіресе Симнің Скруджті сомдауы жоғары бағаланды.

Сюжет

Рождество қарсаңында Эбенезер Скрудж екі бизнесменге Рождествоны тойлауға ниеті жоқ екенін айтады. Ол кедейлерге көмектесу үшін жиналған екі адамға қайырымдылық жасаудан бас тартады. Оның жүрек туысы Фред оны ертең кешке шақырады, бірақ Скрудж Фредті үйленгені үшін сынайды және бас тартады. Скрудж кеңсесі Боб Кратчитқа Рождество күні демалыс береді, себебі Скрудж үшін сол күні жұмыс болмайды, бірақ оны ертеңгі күні жұмысқа ертерек келуді күтеді. Скрудж үйге оралады, сол кезде жеті жыл бұрын қайтыс болған серігі Джейкоб Марлидің көрінісі келеді. Оның сөзіне қарағанда, Скрудж өзінің жолын өзгертуі керек, әйтпесе Марли сияқты, өлімнен кейін шынжырлармен байланып, мәңгілікке жер бетін аралап жүруге мәжбүр болады. Ол Скруджге үш рух келеді, ал біріншісі таңғы сағат бірде келеді деп ескертеді. Қорқып, Скрудж төсегіне тығылады. Өткен Рождествоның рухы келіп жетеді. Скрудж мектепте жалғыз, анасы босанғанда қайтыс болғаннан кейін әкесі оны қаламайтынын көреді. Оның әпкесі Фэн оны үйге алып келіп, әкесінің оған деген көзқарасы өзгергенін айтады. Рух Скруджге бұрынғы игі ниетті жұмыс берушісі Феззивиг ұйымдастырған жыл сайынғы Рождестволық кешті көрсетеді. Ол өзінің сүйіктісі Алисаға ұсыныс жасайды, ол оны қабылдайды. Ол Феззивигтің жұмысынан кететін және мистер Джоркин басқаратын бизнеске қосылатын уақытын көреді. Скрудж Фэннің Фредті дүниеге келтіргеннен кейін қайтыс болғанына куә болады және оның ұлын күтуін өтінген соңғы сөздерін естімегенін біледі. Скрудж Джоркинмен бірігіп, Джейкоб Марлимен танысады. Джоркиннің фирмасы Феззивигтің бизнесін сатып алады, ал Алиса Скрудждің "алтын құдайға" берілгендігіне байланысты оған жасаған ұсынысын қайтарады. Джоркиннің банкрот болған компаниядан ақша жымқырғаны анықталғанда, Скрудж пен Марли компанияны бақылауда ұстау шартымен жоғалған қаражатты толтырып береді. Бір Рождество қарсаңында Скрудж жұмыстан шығып, өлім аузында жатқан Марлиді көруден бас тартады. Скрудж келгенде, Марли өлім төсегінде, жасаған қателіктері үшін жазаланатынын біліп, Скруджді ашкөздігінен сақтандыруға тырысады. Рух Марлидің ақшасын және үйін алғаны үшін Скруджді кінәлайды, ал Скрудж ұялып, қайтадан төсегіне оралады. Скруджке Рождество рухы келіп, "жақсы ниетті адамдардың" Рождествоны қалай тойлайтынын көруге алып барады. Ол оған кедей шахтерлердің Рождество әндерін қуанышпен шырқағанын және Кратчиттердің Рождество күні тойлап жатқанын көрсетеді. Скрудж олардың мүгедек баласы, Кішкентай Тим, денсаулығына байланысты қиындықтарды жеңе ала ма деп сұрайды. Рух болашақ өзгермесе, ол одан құтыла алмайды деп меңзеп айтады. Олар Фредтің Рождестволық кешін тамашалайды, онда Фред Скруджді қонақтарының сынаған сөздерінен қорғайды. Есейген Алиса кедейлер үйінде жұмыс істейді, ол аурулар мен үйсіздерге көмектеседі. Рух оған екі әлсіз баланы көрсетеді, олар Надандық пен Мұқтаждықты бейнелейді. Скрудж олардың жағдайына алаңдағанда, Рух оны мазақтап, өзінің сөздерімен жазалайды: "Түрме жоқ па? Жұмыс үйлері жоқ па?" Скрудж Келе жатқан Рождествоның Жігітімен кездеседі, ол оған Кішкентай Тимнің өліміне қайғырып жатқан Кратчиттерді көрсетеді. Үш адам, оның ішінде оның қосалқы қызметкері миссис Дилбер, қайтыс болған адамның мүлкін сатады, ал екі бизнесмен оның болашақ жерлеуі туралы әңгімелейді. Скруджге өзінің атын жазған қабір көрсетілгенде, ол рухтан екінші мүмкіндік сұрайды. Ол төсегінде қайта пайда болады, бүгін Рождество күні екенін біледі және ол әлі де өзін ақтауға мүмкіндігі бар екенін түсінеді. Миссис Дилбер бастапқыда оның өзгеруінен қорқады, бірақ Скрудж оны жұбатып, жалақысын көтеруге уәде береді. Ол Кратчиттерге сыйлық ретінде күріш сатып алып, жібереді. Ол Фредті кешкі асқа қатысып, оның күйеуімен билеуімен қуантады. Келесі күні Скрудж Боб Кратчитке әзіл жасайды және кешіккені үшін оны жұмыстан шығарамын деп жүріп, оның орнына Бобтың жалақысын көтеремін және отбасына көмектесемін дейді. Скрудж кейіннен жомарт адам болып қала береді және өлмей, сауығып кеткен Кішкентай Тимге екінші әке болады.

Өндіріс

Сым Скрудж рөліне Хёрсттің бірінші таңдауы болды. Хёрст фильмге өте риза болды және оның көп рет көрсетілуіне қуанды. Фредтің қызметшісінің рөлін ойнаған Тереза Деррингтон, Скруджды Фредті көруге итермелегенін айтты. Ал, түсірілім барысында Алястер Сим оны қолдамағанын, тіпті одан «Бұл сенің алғашқы кино рөлің бе?» деп аяр күлгенін жеткізді.

Музыка

Ричард Аддинселл фильмнің музыкалық қосымшасы үшін бірнеше пьеса жазды, олар көңіл көтеріңкіден қараңғы және мұңдыға дейін ауқымды болды. Ең әйгілі мелодиялардың бірі – Фредтің кешкі ас кешінің екі нұсқасында қолданылған полька: Скрудж Рождество рухымен бірге байқаған нұсқасы, және Скрудж Фред пен оның әйеліне бұрынғы салқындығы үшін өкініп, кешірім сұрағаннан кейін тойға қатысқан нұсқасы. Бұл мелодия "Стопарева" ("автостопшы") немесе жай ғана "Стопар" деп аталатын дәстүрлі словениялық полькаға ұқсас. Фильмде сондай-ақ дәстүрлі Рождество әндері мен басқа да мелодиялар да бар. "Аспаннан періштелер келіп, ән салады!" әні ашылу титрлерінің бір бөлігінде және Скрудж Рождество рухымен бірге болған кезде шахтерлермен айтылады. "Мен үш кеме көрдім" әні Скрудж Дилбер ханымға монета бергенде және фильмнің соңына жақын қайтадан орындалады. "Тынық түн" әні әртүрлі уақытта орындалады және айтылады, соның ішінде соңғы сахнаның соңғы бөлігінде және "Соңы" деген жазу кезінде. "Сэр Роджер де Коверли" ағылшын ел биі Скрудж Рождествоның өткен шағымен Олд Феззивиктің кеңсесіне барған сахнада орындалады және биленеді. "Барбара Аллен" трагикалық халық әні жас Скрудж әпкесі Фанмен сөйлескенде аспаптық нұсқада орындалады, ал Фредтің Рождество кешінде дуэтпен айтылады. Скрудж "Жас жігіт, менің ойымша сен өліп барасың" деген жолдың ортасында пайда болады, соның салдарынан әншілер соңғы екі сөзден бұрын тоқтайды.

Шығару

Фильм Ұлыбританияда бастапқы атауы – «Скрудж» (Scrooge) деген атпен шықты. United Artists компаниясы АҚШ-та «Рождество жырлары» деген атпен көрсетті. Фильм бастапқыда Нью-Йорктегі Радио Сити музыка залында Рождестволық шараның бөлігі ретінде көрсетілуге жоспарланған, бірақ театр басшылығы фильмнің тым қараңғы екенін және Музыка залында көрсетуге лайықты отбасылық көңіл көтеру құндылығы жеткіліксіз деп шешті. Оның орнына фильмнің тұңғыш көрсетілімі 1951 жылдың 28 қарашасында Гильдия театрында (Музыка залынан жақын жерде, пьесалар қойылатын басқа Гильдия театрымен шатастырмау керек) өтті.

Үй медиасы

Фильм 2009 жылы VCI компаниясы Blu-ray форматында шығарды, жиынтыққа фильмнің DVD көшірмесі де кірді, ол жалған кең экранды форматқа қиылып жасалған. Бұл жиынтықта минималды ғана қосымша мүмкіндіктер болды. Фильм 2011 жылы қайта жаңартылған көшірмемен және алғашқы Blu-ray нұсқасында болмаған көптеген қосымша мүмкіндіктермен қайта шығарылды.

Қаражаты

Фильм 1952 жылы Ұлыбританиядағы ең танымал фильмдердің бірі болды, бірақ АҚШ-тағы прокатта сәтсіздікке ұшырады. Дегенмен, бұл фильм американдық теледидарда мерекелік уақытта көрерістердің сүйіктісіне айналып, 1950-ші және 1960-шы жылдары үнемі көрсетілді.

Сыни қабылдау

The New York Times газетінің Босли Кроутері жағымды пікір жариялап, режиссер Брайан Десмонд Херст "Диккенстің Рождество қарсаңындағы рухани жаңару туралы классикалық ертегісіне ғана емес, сонымен қатар оқиғаның таныс кейіпкерлерін керемет бейнелеген. Скрудждің өмірі – көңіл көншітпейтін әлемге үңілу, ал 19 ғасырдағы Англиядағы кедейлік пен білімсіздік жайлы мәселелер ашық көрсетілген. Херсттің жұмысының артығын айтқанда, Диккенстің адамгершіліксіздігін жасанды жылтырмен жасырмағанына назар аудару керек" деді. Кроутер: "Диккенстің кейде дұрыс түсінілмейтін «Каролы» романының осы нұсқасында жағымсыз жанның азабын дұрыс түсінуге болады. Бұл Сим мырзаның азапты ойындағы бейнесінде де, сонымен қатар, қараңғы және суық атмосфераны жасау арқылы да көрінеді. Бұл, Диккенстің моральдық қағидаларына сай келіп, Рождестволық көріністі жандандырады, махаббат пен қуанышқа қарсы қойылады". "Harrison's Reports" журналы фильмді "тамаша ойын-сауық" деп атап, "күлкілі сәттері болғанымен, ол соншалықты қуанышпен аяқталады, сонда театрдан жақсы көңілмен кетуге болады" деп жазды. "The New Yorker" журналының Джон Маккартен да көбінесе оң пікір білдіріп, "жүрегі қатты адамдардан басқа барлығының қарауға лайық" деді. Алайда, Variety журналы фильмді "жағымсыз нәрсе" деп атады, оны көретін кішкентай балаларды қорқытады, ал ересектер оны ұзақ, жалықтыратын және артық деп табады. Сонымен қатар, Симнің ойынын "қалалық Гамлет" деп сипаттады. Time журналы режиссураны сынға алып, актерлік шеберлікті жоғары бағалады. Ұлыбританияда "The Monthly Film Bulletin" журналы фильмнің "жалпы алғанда стильдің жетіспеуі" туралы пікір білдірді және Симті қаскөйге қарағанда "ашулы диспептикке" ұқсатады, бірақ "фильм Рождестволық қуаныштарды еске түсіру арқылы ұнайды, ал Кэтлин Харрисонға шынайы кокниді сомдағаны үшін мақтау айтылады" деп қорытындылады. Фильм телеарналарда танымал болды. Жас Марли рөлін сомдаған Патрик Макни фильмді өзінің сүйікті нұсқасы деп атап, ол "Диккенс романының нағыз мәнін ашады" деді. 2016 жылғы шолуда Дональд Кларк фильмді "кітаптың ең жақсы бейімделуі" деп атады, актерлердің шеберлігін жоғары бағалады. 1999 жылы Empire журналының киносыншысы Моника Маурер фильмге бес жұлдыздың төртеуін берді, "басқа кейбір актерлік жұмыстар ескірген болса да, Симнің азапты Скрудж уақыттың сынағынан өтеді, тіпті бүгін де жаны ашырды және оның өзгеруіне қуанасыз" деді. "Мерекелік көңіл күй мен керемет актерлік жұмысы сізді майлы пісірілген пирогтарға және барлық адамдарға маусымдық ізгі ниеттің жаңару сезіміне бөлейді". Симнің рөлі әлі де мақталып келеді, кейбіреулер оның кейіпкерін "нағыз" Скрудж деп атайды.