Кіріспе

Американдық тарихшы Хайден В. Уайт (12 шілде 1928 – 5 наурыз 2018) – әдеби сын дәстүріндегі американдық тарихшы, ең белгілі еңбегі «Метатарих: XIX ғасырдағы Еуропа тарихи қиялы» (1973/2014) еңбегімен танымал.

Мансап

Уайт 1951 жылы Уэйн штаттық университетінен бакалавр, 1952 жылы Мичиган университетінен магистр және 1955 жылы философия докторы ғылыми дәрежелерін алды. Уэйн штатында оқып жүрген кезінде Уайт сол кездегі сыныптасы Артур Дантомен бірге Уильям Дж. Боссенбруктың басшылығымен тарихты зерттеді. 1991 жылы Америка өнер және ғылым академиясының толық мүшесі болып сайланды. 2000 жылы Америка философиялық қоғамының мүшесі болып қабылданды. Уайтқа екі маңызды тұлға үлкен әсер етіп, «тарихшы бір нәрсені қалай түсіндіретінін» үйретті. Біріншісі – Уайтты Уэйн штаттық университетінде бакалавр ретінде оқытқан Уильям Дж. Боссенбрук. Боссенбрук тарихты идеялар, құндылықтар мен армандар арасындағы қақтығыстың тарихы деп қарастырды. Сондықтан ол тарихты шешілетін жұмбақ емес, үнемі зерттеліп, ойланатын нәрсе деп санады. Соңғы кітабы «Практикалық өткен» (2014) шығармасында Уайт Боссенбруктың зор ықпалына құрмет көрсетті. Ол тарихи жазудың әдеби жазуға көп жағынан әсер еткенін, мағына үшін повествоға (аңызға) үлкен сүйенетінін айтты. Сондықтан Уайт «тарихи жазу өзі объективті немесе толыққанды ғылыми бола алмайды, оған ештеңе әсер етпейді» деген пікірге қарсы тұрады. Уайт тарихтың объективтілігі туралы сұрақтар тудырған екі тұлғаны атады: Маркс және Ницше. Олардың пікірінше, бұл ойшылдар өз философияларын тарихты қарастыру үшін пайдаланды, бұл «бізге тарихи процестің өзі туралы ғана емес, оны қалай білетініміз туралы да білуге мүмкіндік береді». Олар тарих мәселесіне назар аударды. Маркс тарих мәселесін түсіндіру әдісінің мәселесі деп қараса, Ницше үшін бұл мәселе – оқиғаны құру (эмплотмент) әдісінің мәселесі. Осылайша, тарих қай әдіс таңдалғанына байланысты әртүрлі жазылады. Нәтижесінде «құндылықтан ада тарих» болуы мүмкін емес. Маркс пен Ницшенің аргументтерін көрсету арқылы Уайт тарих философиясының маңыздылығын және тарихты жақсы жасалған немесе құрылған повество ретінде қайтадан баса көрсетті. Ол, әсіресе 7-тарауда, тарих философиясының тарихнамадан ажыратылмайтын элемент екенін қатысты түрде айтады. Оның ойынша, тарих – жай ғана хронологиялық оқиғалардың тізімі емес. Бірақ Уайт тарихтың осы «повестволық сипатын» пайдаланғанда ең табысты болатынын, себебі ол тарихқа мағына беруге мүмкіндік береді деді. Тарихты тіл арқылы баяндау ретінде атап, ол нағыз тарих синхрондық және диахрондық ерекшеліктерді қамтуы керек деп санайды. Бұл көзқарас тарихшылар Эдуард Фютер, Джордж Пибоди Гуч және Бенедетто Кроче сияқты тарихнама мен тарих философиясын ажыратуға тырысқандарға қарсы келеді. Ол өзінің мансабын Калифорния университетінің Санта-Круз қаласындағы сана тарихы кафедрасының зейнеткер профессоры ретінде аяқтады, бұрын Стэнфорд университетінің салыстырмалы әдебиет кафедрасынан зейнеткерлікке шыққан болатын.

LAPD-ге қарсы сот ісі

Уайт Калифорния Жоғарғы Сотының Лос-Анджелес полиция бөлімінің қызметкерлері колледжтердегі құпия ақпарат жинау жөніндегі маңызды ісінде елеулі рөл атқарды. Уайт Дэвиске қарсы, 13 Cal.3d 757, 533 P.2d 222, 120 Cal. Rptr. 94 (1975 ж.). 1972 жылы, UCLA-да тарих профессоры болып жұмыс істеген және жалғыз талапкер ретінде сотқа жүгінген Уайт, полиция бастығы Эдвард М. Дэвисті UCLA-да полицияның құпия барлау жұмыстарын жүргізуге байланысты мемлекеттік қаражатты заңсыз жұмсады деп айыптады. Осы құпия әрекеттерге полиция қызметкерлерінің студент ретінде тіркелуі, сабақтардағы пікір-талқылауларды жазып алуы және осы пікір-талқылаулар туралы полицияға есеп беруі кірді. Уайт Дэвиске қарсы, 762-бет. Калифорния Жоғарғы Соты бірауыздан Уайттың пайдасына шешім шығарды. Бұл іс Калифорниядағы саяси қызметтің заңды түрде бақылану шегін анықтайтын стандартты белгіледі; полиция қылмысқа қатысты нақты күдік болмаса, мұндай бақылауды жүзеге асыра алмайды ("Lockyer Manual").

Шығармалары

Хайден Уайт, ең алдымен 19 ғасыр тарихнамасын талдауымен белгілі болғанымен, оның тарихи әңгімелерге қатысты жұмыстары да ошақты күйдіреді. "Форманың мазмұны" – Уайттың мақалалар жинағы. Ол тарихтағы әңгімелердің маңыздылығын анықтауға баса назар аударады.