Кіріспе

Неміс-американдық реформа раввині (1809–1891)

Сэмюэл Адлер (3 желтоқсан 1809 – 9 маусым 1891) – көрнекті неміс-американдық реформа раввині, талмудист және автор.

Ерте өмір

Сэмюэл Адлер 1809 жылғы 3 желтоқсанда Рейн Конфедерациясының (қазіргі Германия) Вормс қаласында дүниеге келген. Ол алғашқы діни білімін әкесі Исаактан алды, ол Вормстағы қосымша раввиндердің бірі болған және оны еврей тіліне, еврейлердің Киелі кітаптары мен раввиндік әдебиеттеріне үйреткен. 1822 жылғы 23 желтоқсанда раввин Исаак Адлер қайтыс болғанда, он үш жасар Самуил, оның төрт кіші туысы мен анасы қиын жағдайда қалды. Едәуір қиындықтар мен өте қиын тұрмысқа қарамастан, Самуил Вормс және Франкфурт-на-Майндағы ешиваларда оқуын жалғастырды, сонымен бірге осы екі қаланың гимназияларында классикалық және жалпы білімді жүйелі түрде оқыды. Франкфурт гимназиясын бітіргеннен кейін, Адлер 1831 жылы Бонн университетіне, ал кейіннен Гийсен университетіне түсті, онда ол бес жыл бойы шығыс тілдерін және философияны оқып, 1836 жылы философия докторы ғылымын қорғады.

Мансап

Адлер Вормста уағыздаушы және раввиннің көмекшісі ретінде алғашқы ресми қызметін бастады. 1842 жылы ол Альзейдегі еврей қауымының раввині болып сайланды және 1857 жылға дейін осы лауазымда қалды. 1856 жылы Адлер Нью-Йорк қаласына көшіп келді, ал 1857 жылдың басында Нью-Йорктегі Temple Emanu El-ден Лео Мерцбахердің жақындағы қазасынан кейін АҚШ-тағы жетекші Реформалық қауымның бас раввині қызметін алмастыру туралы ұсыныс алды. Адлер шақыруды қабылдап, 1857 жылдың наурыз айында Нью-Йоркке көшіп барды. Ол 1874 жылға дейін Эмануэльдің рухани басшысы ретінде белсенді болды, содан кейін раввин эмеритус атанды және өмірінің соңына дейін белсенді жұмыстан босатылды. Оның орнын Густав Готтейл бағындырды. Қызмет еткен кезеңінде Адлер дәстүрлі еврей тілінен гөрі қауымның көп бөлігі неміс иммигранттарынан тұратындықтан, ғибадатханалық қызметтерді неміс тілінде өткізуді жалғастырды. Адлер сондай-ақ Мерцбахер енгізген неміс тіліндегі дұға кітабын қайта қарады. Ол Эмануэльдің еврей жексенбілік мектебінде қолдану үшін екі тілдегі «Исраил дініндегі нұсқаулық» (Leitfaden für den israelitischen Religionsunterricht) авторы болды. Сэмюэл Адлер тек Талмудты жақсы білген ғалым ғана емес, еврейлерге қатысты тарих, дін және әдебиет сияқты әртүрлі мәселелер туралы да мол білімге ие болды. Адлер өзінің білімін әлеуметтік іс-қимылға айналдыруға бел буды. Германиядағы жиырма бір жылдық мансабында ол еврейлерді азаматтық шектеулерден босату үшін, әсіресе, «more judaico» деп аталатын қорлаушы және жағымсыз антты жою үшін күш-жігер жұмсады. Адлер еврей дінін Вормстың төменгі және жоғары мектептерінде протестантизм мен католицизммен тең дәрежеде оқытуға қол жеткізді. Ол иудаизмде жыныстық теңдікті мойындауды қолдады. Вормстағы ежелгі синагогта әйелдер мен еркектерді бөліп тұрған мечица оның ықпалымен алынып тасталды, бұл ғибадат кезінде әйелдер мен еркектердің бірге отыруына мүмкіндік берді. Адлер қаладағы және өзі басқаратын ауылдық мектептердегі жастардың діни білімін жақсартуға ерекше көңіл бөлді. Ол ғибадатхананың ретін, салтанаттылығын және қадір-қасиетін арттыруды мақсат етті. Ол көптеген қайырымдылық мекемелерін құруға белсенді қатысты. Ең бастысы, ол қауымдарын діни догматизмнің теріс әсерінен арылуға шыдамдылықпен және құлшыныспен көндірді. Бұл жолда ол үлкен Талмуд білімін пайдаланып, прогреске ұмтылған күресінде аргументтер келтірді, әдепті реформалауды әрқашан ішкі сенімге негіздеуге тырысты және ескіден жаңаға кенеттен өтудің орнына біртіндеп өзгеруді жақтады. Ол яһуди теологиясының тарихи-сын тұрғысынан қарастыратын мектебіне жатты. Ол Нью-Йорктің өте құрметті азаматы болды, заманауи ой-пікірлермен және прогреске байланыста болып, көптеген жақсылықтар жасады. Ол бірнеше ғылыми журналдарға ғылыми мақалалар жазды, мысалы, «Саддукейлік тарихқа үлесі», «Яһудилік конференция материалдары» және «Баталар». Автор олардың кейбіреулерін жинап, 1886 жылы «Көбез әл Яд» (Жинамалар) деген еврей тіліндегі атаумен жариялады, негізінен достарына естелік ретінде.

Өлім және мұра

Адлер 1891 жылдың 9 маусымында Нью-Йорк штатының Манхэттен қаласында қайтыс болды және Нью-Йорк штатының Бруклин қаласындағы Сейлем Филдс зиратында жерленді. Оның кең раввиндік кітапханасын отбасы Цинциннатидегі Еврей одағы колледжіне сыйлады.

Отбасы

Адлер Генриетта Франкфуртерге үйленді. Оның ұлы Феликс Адлер (1851–1933) этикалық мәдениет қоғамын құрды. Оның ұлы Исаак Адлер дәрігер және педагог болды. Оның қызы Сара Адлер Голдман, Голдман-Сакс отбасынан шыққан неміс еврейі Джулиус Голдманға (1852–1909) үйленді. Оның немересі Хети Голдман (1881–1972) Грекия мен Таяу Шығыста қазба жұмыстарын жүргізген алғашқы әйел археологтардың бірі болды.