Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Аңыздық Месопотамия патшайымы, Киш патшайымы Кубаба ( ) – Шумер патшалары тізімінде Киш қаласын Ақсақ әулетінің билікке келуіне дейін жүз жыл билеген аңыздық патшайым ретінде көрсетілген. Ол тарихи тұлға болмаған деп саналады.
Legendary Mesopotamian queen
a legendary queen of Kish
Kubaba (, ) was a legendary Mesopotamian queen who according to the Sumerian King List ruled over Kish for a hundred years before the rise of the dynasty of Akshak. It is typically assumed that she was not a historical figure.
Атауы
Кубабаның есімі клинописьпен былай жазылған: ку дба у, ку дбу у, ку уб ба бу у немесе ку уб ба бу у. Ол сондай-ақ Ку Баба деп латын әріптерімен жазылады, мұнда элементтер тыныс белгісімен бөлінеді және теонимнің бірінші әрпі үлкен әріппен жазылады. Бірінші таңба ку емес, куг деп те жазылуы мүмкін, бұл Reallexikon der Assyriologie-дегі сәйкес жазбаның тақырыбында – Ku(g) Baba – көрсетілген. Бұл есім шумер тілінен "Бабаның сәулесі" немесе "Бабаның күмісі" деп аударылуы мүмкін. Теонимдегі соңғы таңбаның дұрыс оқылуы, осы теофориялық есімнің екінші бөлігі ретінде қолданылғанда, /u/ және /wu/ ұсыныстарымен қатар /ba/ даулы мәселе болып қалады. Сәйкесінше, патшайымның есімі Куг Бау немесе Куг Бау деп латынша жазылуы мүмкін.
Kubaba's name was written in cuneiform as kù dba ú, kù dbu ú, ku ub ba bu ú or ku ub ba bu ú. It is also romanized as Ku Baba, with a hyphen separating the elements and the first letter of the theonym capitalized. The first sign can be transcribed as kug rather than ku, which is reflected by the title of the corresponding entry in the Reallexikon der Assyriologie, Ku(g) Baba. This name can be translated from Sumerian as "radiant Baba" or "silver of Baba". The correct reading of the last sign in the theonym used as the second element of this theophoric name remains a matter of debate, with /u/ and /wu/ proposed in addition to /ba/. The name of the queen can accordingly be alternatively romanized as Kug Bau or Kug Bawu.
Кубаба патшайымы мен Кубаба құдайы
Аумақтық және уақыттық айырмашылықтарға байланысты, Кубаба есімі мен осы атқа ұқсас Кубаба құдайының есімі арасындағы байланысты орнату мүмкін емес. Гонсало Рубио соңғысының атының нақты этимологиясы жоқ екенін, оны шумер тілінде немесе семиттік тілдердің ешқайсысында туындаған деп түсіндіруге болмайтынын айтады. Ол клинописьпен dku ba ba немесе dku pa pa деп жазылған.
Due to spatial and temporal differences, a connection between the names of Kubaba and the similarly named goddess Kubaba cannot be established. Gonzalo Rubio stresses that the name of the latter has no clear etymology and cannot be interpreted as originating in either Sumerian or any of the Semitic languages. It was written in cuneiform as dku ba ba or dku pa pa.
Тарихилығы
Кубаба тарихи билеуші болған деген пікірлер айтылды, бірақ қазіргі таңда бұл көзқарас сенімді деп есептелмейді. Ол туралы ең алғашқы мәліметтер оның өмір сүрген кезінен кейін ғасырлар өткен соң ғана жазылған. Ассириологтар оны «аңыздық» немесе «мифтік» билеуші деп санайды. Джанни Маркези атап көрсеткендей, «ку» элементімен басталатын есімдер 3-ші дәуірде (Ur III) ғана кездеседі, ал осындай есімдердің бірін ерте династиялық кезеңде билеген адамға жатқызу – тарихи қателік. Клаус Вилке Шумер патшаларының тізімінде Кубабаның билігі 100 жылға созылғанын, бұл өте ұзақ мерзім екенін айтады. Шумер патшаларының тізімі ерте династиялық тарихты дәл бейнелемейтінін, әсіресе Эаннатум билік еткен кезде маңызды саяси күшке ие болған Лагаш қаласының тізімде жоқ екенін атап өтті. Кубабаның аты ерте династиялық кезеңдегі тарихи билеушілердің табылған жазбаларында да кездеспейді. Мартель Стол Кубаба туралы мәтіндерді тек дәстүрлі халық әңгімелері туралы болжамдар ретінде қарастыру керек деген қорытындыға келді.
Arguments have been made that Kubaba might have been a historical ruler, though this view is not regarded as plausible today. Earliest sources mentioning her were only composed centuries after she supposedly lived. Assyriologists consider her a "legendary" or "mythical" ruler. As noted by Gianni Marchesi, names starting with the element ku are not attested before the Ur III period, and placing a ruler bearing one of them in the Early Dynastic period constitutes an anachronism. Claus Wilcke points out that in the Sumerian King List Kubaba's reign is supernaturally long, lasting 100 years. It has been pointed out that the SKL does not accurately reflect Early Dynastic history, as indicated by the complete omission of Lagash, which was a major political power, especially during the reign of Eannatum. Kubaba is also not mentioned in any of the discovered inscriptions of historical Early Dynastic rulers. Martel Stol concludes that texts mentioning Kubaba should only be interpreted as speculation about traditional folk stories.
Шумер патшаларының тізімі
Кубаба Шумер патшалары тізімінде есімдері кездеседі, бірақ оның әйел екендігіне байланысты оның тізімге енуі ерекше саналады. Кейбір қазіргі заманғы авторлар оны патшайым деп атаса да, оған қолданылған шумерлік атақ – лугал («патша»), оның әйелдік түрі болған емес. Ал, Урдан алынған бір нұсқада Кубаба билік құрған кезде патша болмаған делінген. Ол Киштің үшінші әулетінен тізімге енген жалғыз билеуші. Тізімде ол қонақүй иесі (míLÚ. KAŠ. ТИН na) ретінде көрсетіледі, «Киштің негізін нығайтқандығы» үшін мақталады және 100 жылдық билігі Ақшаққа биліктің уақытша көшуімен аяқталады, содан кейін Пузур Суен оны қайтарып алады. Соңғы билеуші Кубабаның ұлы екендігі айтылады, бұл оны Акадтың тарихи Саргонның қарсыласы Ур-Забабаның әжесі етеді. Пиотр Штайнкеллер Киштің осы билеушілерінің тарихилығы және осымен байланысты Саргон туралы дәстүрлер, Саргонның замандасы болған Уруктың Эншакушаннасы қаланы тонағандығы және сол кездегі патшасы Енби Ештар деп аталған жазумен қайшы келеді деп көрсетеді. Шумер патшалары тізімінің ең көне түрі Үр III дәуіріне дейін сақталып қалған. Кейбір билеушілердің есімдері, мысалы, Месаннепада, ықтимал, құрбандық жазуларынан алынған, ал басқалары, мысалы, Бази және Зизи, ерте династиялық «Есімдер мен мамандықтар» тізімі сияқты лексикалық тізімдерден көшірілген немесе тікелей ойлап тапқан қарапайым есімдер болуы мүмкін. Шумер патшалары тізімінің ерте нұсқаларында Кубабаны қоса алғанда, жеке билеушілер туралы әңгімелер жоқ, бұл олардың кейінірек қосылғандығын көрсетеді. Тізімді құрастырушылар тарихи мәліметтерді аз қолданған. Осыған сәйкес, Кубабаның өмірі фантастикалық деп қарастырылады және басқа да ерекше оқиғалармен немесе түрлі мамандықтардың өкілдерінің патша болуымен салыстырылады, олардың ішінде толық бойлы Сусуда, теңізші Мамагал және тас қасушы Нанния бар.
Kubaba is mentioned in the Sumerian King List, though due to her gender her inclusion is considered unusual. While some modern authors refer to her as a queen, the Sumerian title applied to her is lugal ("king"), which had no feminine counterpart. A recension from Ur instead states that there was no king while Kubaba reigned. She is the only ruler from the third dynasty of Kish listed. The list describes her as an innkeeper (míLÚ. KAŠ. TIN na), credits her with "strengthening the foundation of Kish" and attributes a 100 years long reign culminating in a temporary transfer of power from Kish to Akshak before it was regained by Puzur Suen. The latter ruler is said to be Kubaba's son, which makes her the grandmother of Ur Zababa, a legendary opponent of historical Sargon of Akkad; Piotr Steinkeller points out that the historicity of these rulers of Kish and the related Sargon tradition is contradicted by an inscription which mentions the city was sacked by Enshakushanna of Uruk, who might have been a contemporary of Sargon, and its king at the time, who was taken as a captive, was named Enbi Eštar. The oldest known copies of the SKL date back to the Ur III period. While names of some rulers, for example Mesannepada, were likely sourced from votive inscriptions, others, like Bazi and Zizi, might have been ordinary given names copied from lexical lists, such as the Early Dynastic so called Names and Professions List, or outright inventions. Early versions of the SKL do not contain anecdotes about individual rulers, including Kubaba, which indicates they most likely were a later invention. The compilers used few, if any, historical accounts. Accordingly, Kubaba's background is treated as fantastical, and has been compared to other unusual stories or members of various professions becoming kings in the same composition, including the fuller Susuda, the sailor Mamagal, and the stone worker Nanniya.
Басқа мәтіндер
Сумер патшалары тізіміне негізделген деп саналатын Вайднер жылнамасында Кубаба әулеті мен Ақсақ әулетінің реті ауыстырылып, Пузур Нира одан кейін емес, одан бұрын билік құрған. Оған арналған бөлім жақсы сақталмаған. Онда Мардуктың Есагил ғибадатханасына балық сыйлағаннан кейін Кубабаға патшалық бергені айтылады. Бұл туынды Мардукқа табынбаған патшалардың күшінен айырылатынын жеткізуге бағытталған, сол үшін бірнеше уақытша қателіктер қолданылған, осы оқиға да солардың бірі. Бұл мәтін Неоассирия және Нео-Вавилон көшірмелері арқылы белгілі, ал бастапқысы б.з.д. 1100 жылға дейін жазылмаған. Кубабаға сілтемелер бауырды болжаумен байланысты мәтіндерде де кездеседі. Беате Понграц Лейстен атап өткендей, осы санаттағы туындыларда оның, Гушурдың, Этананың немесе Гилгамештің есімдері патшалықтың үлгісі ретінде бекітілген. Амандықтар жинағының бірінде "Кубабаның аманаты" – ер және әйел белгілері бар андрогиннің дүниеге келуі. Мүмкін, онда қойдың тууы туралы айтылған шығар. Мұндай оқиға "патшаның елі қиратылады" деген болжамды білдіреді. Мартен Стол оның теріс сипаты әйелдің билеуші рөлі сияқты еркектік рөлді атқаруына теріс көзқараспен байланысты екенін айтады. Басқа да амандықтар Кубабаның батыр болғанын көрсетеді.
In the so called Weidner Chronicle, which is considered a derivative of the Sumerian King List, the order of Kubaba's dynasty and the dynasty of Akshak is switched around, with Puzur Nirah reigning before her rather than later on. The section dedicated to her is poorly preserved. It relays how Kubaba was granted kingship by Marduk after he delivered an offering of fish to his temple Esagil. The composition is focused on conveying the message that kings who neglected to worship Marduk were rendered powerless, and to that end employs a number of anachronisms, this account being one of them. It is known from Neo Assyrian and Neo Babylonian copies, and was originally composed no earlier than around 1100 BCE. References to Kubaba are also known from texts focused on omens linked to liver divination. As noted by Beate Pongratz Leisten, references to legendary rulers such as her, Gušur, Etana or Gilgamesh in works belonging to this category were meant to establish them as paradigmatic models of kingship. In one of the omen compendiums, the "omen of Kubaba" is the birth of an androgynous being with both a penis and a vagina. It is possible the birth of a sheep rather than a human is meant. Such an event is said to foretell that "the country of the king shall be ruined". Marten Stol argues that its negative character reflected a negative perception of a woman fulfilling a typically masculine role, that of a ruler. Other omens preserve a tradition according to which Kubaba was a warrior.