Кіріспе

Аңыздық Месопотамия патшайымы, Киш патшайымы Кубаба ( ) – Шумер патшалары тізімінде Киш қаласын Ақсақ әулетінің билікке келуіне дейін жүз жыл билеген аңыздық патшайым ретінде көрсетілген. Ол тарихи тұлға болмаған деп саналады.

Атауы

Кубабаның есімі клинописьпен былай жазылған: ку дба у, ку дбу у, ку уб ба бу у немесе ку уб ба бу у. Ол сондай-ақ Ку Баба деп латын әріптерімен жазылады, мұнда элементтер тыныс белгісімен бөлінеді және теонимнің бірінші әрпі үлкен әріппен жазылады. Бірінші таңба ку емес, куг деп те жазылуы мүмкін, бұл Reallexikon der Assyriologie-дегі сәйкес жазбаның тақырыбында – Ku(g) Baba – көрсетілген. Бұл есім шумер тілінен "Бабаның сәулесі" немесе "Бабаның күмісі" деп аударылуы мүмкін. Теонимдегі соңғы таңбаның дұрыс оқылуы, осы теофориялық есімнің екінші бөлігі ретінде қолданылғанда, /u/ және /wu/ ұсыныстарымен қатар /ba/ даулы мәселе болып қалады. Сәйкесінше, патшайымның есімі Куг Бау немесе Куг Бау деп латынша жазылуы мүмкін.

Кубаба патшайымы мен Кубаба құдайы

Аумақтық және уақыттық айырмашылықтарға байланысты, Кубаба есімі мен осы атқа ұқсас Кубаба құдайының есімі арасындағы байланысты орнату мүмкін емес. Гонсало Рубио соңғысының атының нақты этимологиясы жоқ екенін, оны шумер тілінде немесе семиттік тілдердің ешқайсысында туындаған деп түсіндіруге болмайтынын айтады. Ол клинописьпен dku ba ba немесе dku pa pa деп жазылған.

Тарихилығы

Кубаба тарихи билеуші болған деген пікірлер айтылды, бірақ қазіргі таңда бұл көзқарас сенімді деп есептелмейді. Ол туралы ең алғашқы мәліметтер оның өмір сүрген кезінен кейін ғасырлар өткен соң ғана жазылған. Ассириологтар оны «аңыздық» немесе «мифтік» билеуші деп санайды. Джанни Маркези атап көрсеткендей, «ку» элементімен басталатын есімдер 3-ші дәуірде (Ur III) ғана кездеседі, ал осындай есімдердің бірін ерте династиялық кезеңде билеген адамға жатқызу – тарихи қателік. Клаус Вилке Шумер патшаларының тізімінде Кубабаның билігі 100 жылға созылғанын, бұл өте ұзақ мерзім екенін айтады. Шумер патшаларының тізімі ерте династиялық тарихты дәл бейнелемейтінін, әсіресе Эаннатум билік еткен кезде маңызды саяси күшке ие болған Лагаш қаласының тізімде жоқ екенін атап өтті. Кубабаның аты ерте династиялық кезеңдегі тарихи билеушілердің табылған жазбаларында да кездеспейді. Мартель Стол Кубаба туралы мәтіндерді тек дәстүрлі халық әңгімелері туралы болжамдар ретінде қарастыру керек деген қорытындыға келді.

Шумер патшаларының тізімі

Кубаба Шумер патшалары тізімінде есімдері кездеседі, бірақ оның әйел екендігіне байланысты оның тізімге енуі ерекше саналады. Кейбір қазіргі заманғы авторлар оны патшайым деп атаса да, оған қолданылған шумерлік атақ – лугал («патша»), оның әйелдік түрі болған емес. Ал, Урдан алынған бір нұсқада Кубаба билік құрған кезде патша болмаған делінген. Ол Киштің үшінші әулетінен тізімге енген жалғыз билеуші. Тізімде ол қонақүй иесі (míLÚ. KAŠ. ТИН na) ретінде көрсетіледі, «Киштің негізін нығайтқандығы» үшін мақталады және 100 жылдық билігі Ақшаққа биліктің уақытша көшуімен аяқталады, содан кейін Пузур Суен оны қайтарып алады. Соңғы билеуші Кубабаның ұлы екендігі айтылады, бұл оны Акадтың тарихи Саргонның қарсыласы Ур-Забабаның әжесі етеді. Пиотр Штайнкеллер Киштің осы билеушілерінің тарихилығы және осымен байланысты Саргон туралы дәстүрлер, Саргонның замандасы болған Уруктың Эншакушаннасы қаланы тонағандығы және сол кездегі патшасы Енби Ештар деп аталған жазумен қайшы келеді деп көрсетеді. Шумер патшалары тізімінің ең көне түрі Үр III дәуіріне дейін сақталып қалған. Кейбір билеушілердің есімдері, мысалы, Месаннепада, ықтимал, құрбандық жазуларынан алынған, ал басқалары, мысалы, Бази және Зизи, ерте династиялық «Есімдер мен мамандықтар» тізімі сияқты лексикалық тізімдерден көшірілген немесе тікелей ойлап тапқан қарапайым есімдер болуы мүмкін. Шумер патшалары тізімінің ерте нұсқаларында Кубабаны қоса алғанда, жеке билеушілер туралы әңгімелер жоқ, бұл олардың кейінірек қосылғандығын көрсетеді. Тізімді құрастырушылар тарихи мәліметтерді аз қолданған. Осыған сәйкес, Кубабаның өмірі фантастикалық деп қарастырылады және басқа да ерекше оқиғалармен немесе түрлі мамандықтардың өкілдерінің патша болуымен салыстырылады, олардың ішінде толық бойлы Сусуда, теңізші Мамагал және тас қасушы Нанния бар.

Басқа мәтіндер

Сумер патшалары тізіміне негізделген деп саналатын Вайднер жылнамасында Кубаба әулеті мен Ақсақ әулетінің реті ауыстырылып, Пузур Нира одан кейін емес, одан бұрын билік құрған. Оған арналған бөлім жақсы сақталмаған. Онда Мардуктың Есагил ғибадатханасына балық сыйлағаннан кейін Кубабаға патшалық бергені айтылады. Бұл туынды Мардукқа табынбаған патшалардың күшінен айырылатынын жеткізуге бағытталған, сол үшін бірнеше уақытша қателіктер қолданылған, осы оқиға да солардың бірі. Бұл мәтін Неоассирия және Нео-Вавилон көшірмелері арқылы белгілі, ал бастапқысы б.з.д. 1100 жылға дейін жазылмаған. Кубабаға сілтемелер бауырды болжаумен байланысты мәтіндерде де кездеседі. Беате Понграц Лейстен атап өткендей, осы санаттағы туындыларда оның, Гушурдың, Этананың немесе Гилгамештің есімдері патшалықтың үлгісі ретінде бекітілген. Амандықтар жинағының бірінде "Кубабаның аманаты" – ер және әйел белгілері бар андрогиннің дүниеге келуі. Мүмкін, онда қойдың тууы туралы айтылған шығар. Мұндай оқиға "патшаның елі қиратылады" деген болжамды білдіреді. Мартен Стол оның теріс сипаты әйелдің билеуші рөлі сияқты еркектік рөлді атқаруына теріс көзқараспен байланысты екенін айтады. Басқа да амандықтар Кубабаның батыр болғанын көрсетеді.