Кіріспе

Бона Деа (; 'Жақсы Құдай') – ежелгі Рим дініндегі қадірлі құдай. Ол Рим әйелдерінің пәктігі мен құнарлылығы, емдеу, сондай-ақ Рим мемлекеті мен халқының қорғанышымен байланысты болған. Рим әдебиетінің деректеріне сәйкес, ол ерте немесе орта Республика кезеңінде Магна Грециядан әкелініп, Авентин төбесінде жеке мемлекеттік культ берілген. Оның обрядтары әйелдерге күшті шарапты пайдалануға және қандық құрбан шалуға мүмкіндік берді, бұл римдік дәстүр бойынша оларға тыйым салынған нәрселер еді. Оның кейбір құпияларына еркектерге жол берілмеген, тек қана кіріп өткендер ғана оның нағыз атын білген. Еркек авторлардың оның обрядтары мен атрибуттары туралы білімі шектеулі болғандықтан, оның кім екендігі туралы көптеген ежелгі болжамдар пайда болды, олардың арасында ол Терра, Опс, Кибела немесе Церераның бір қыры, немесе грек құдайы "Дамияның" (мүмкін Деметра) латынша нұсқасы деп есептелді. Көбінесе ол Фаунус құдайының әйелі, қарындасы немесе қызы ретінде қарастырылды, демек, әйелдердің тағдырын болжай алатын құнарлылық табиғатының құдайы Фаунаның теңдесі немесе бір бөлігі болды. Бұл құдайдың жылына екі маңызды фестивалі болған. Бірі – Рим халқының игілігі үшін оның Авентин ғибадатханасында өткізілді, екіншісі – Римнің жоғары лауазымды жылдық магистратының әйелі ұйымдастырған, шақырылған элиталық әйелдер мен қызметшілерге арналған фестиваль. Соңғы фестиваль 62 ж.б.д. даңққа ие болды, осы жылы саясаткер Публий Клодий Пулхер Юлий Цезардың әйелі Помпеяны азғындау мақсатымен обрядтарға рұқсатсыз кіргені үшін сотталды. Клодий кінәлі емес деп танылды, бірақ Цезарь Помпеядан ажырасты, себебі «Цезардың әйелі күдік тудырмауы керек». Клодийге деген жеккөрініштің себебі – Цицеронның іс жүзіндегі қолдауы болды. Бұл фестивальдегі құнарлылық обрядтары еркектердің діни және құмарлық қызығушылығын тудыра берді. Бона Деа культтерін Рим қаласында Вестальдік қыздар мен Sacerdos Bonae Deae басқарды, ал провинциялық культтерін бойжеткен немесе үйленген діни қызметкерлер басқарды. Сақталған мүсіндерде ол мүйізбен толы мүйіз және жыланмен бірге бейнеленген тыныш римдік әйел ретінде көрсетілген. Оған жеке бағыштаулардың барлық топтар арасында кездесетіні куәландырылған, әсіресе плебейлер, босатылғандар және құлдар арасында. Оның бағыштауларының шамамен үштен бірі ер адамдардан жасалған, олардың кейбіреулерін оның культының шәкірттері мен діни қызметкерлері деп анықтауға болады.

Атаулары, атаулары және шығу тегі

Бона Деа ("Жақсы Құдай") – бұл есім, құрметті атақ және құрметпен айтылатын псевдоним; Құдайдың нақты немесе культтік аты белгісіз. Оның басқа, сирек кездесетін аттары немесе псевдонимдері: Feminea Dea ("Әйелдер Құдайы"), Laudanda Dea ("Мақталуға лайық Құдай") және Sancta ("Қасиетті"). Ол – бірнеше түбірі бар және әртүрлі сипаттамалары мен қызметтері бар "анықталмаған типтегі" Құдай. Рим тарихшылары оның обрядтары мен атрибуттары туралы аз ғана білгендігіне сүйене отырып, оның нақты аты мен кім екендігі туралы болжамдар жасаған. Фест оны Дамия есімді "әйелдер Құдайымен" бірдей деп сипаттайды, ал Жорж Дюмезил оны грек "Деметраның" ежелгі дұрыс емес оқылуы деп санайды. Империяның соңғы кезеңінде неоплатонист автор Макробий оны ғаламдық жер Құдайы деп анықтайды, ол Майя, Терра немесе Кибеланың эпитеттері ретінде Опс, Фауна және Фатуа аттарымен құлшылыққа тартылады. Христиан авторы Лактанций, көзі ретінде кейінгі республикалық ғалым Варроны көрсетіп, оны Фауноның әйелі және қарындасы ретінде сипаттайды, оның аты "Фента Фауна" немесе "Фента Фатуа" (Фента "болжамгер" немесе Фента "ақылсыз").

Республика дәуірі

Бона Деаның табынуының белгілі ерекшеліктері грек-рим әлемінің әртүрлі жер және құнарлылық құдайларын еске түсіреді, әсіресе Деметрге арналған Тесмофория мерекесін еске түсіреді. Оларға негізінен немесе толығымен әйелдер мен әйел діни қызметкерлердің түнгі рәсімдері, музыка, би және шарап, сондай-ақ шошқа құрбандығы кірді. Рим Республикасы дәуірінде Бона Деаға арналған екі табыну Рим қаласында әртүрлі уақытта және әртүрлі орындарда өткізілді. Біреуі 1 мамырда Бона Деаның Авентин ғибадатханасында өтті. Оның күні оны Майямен байланыстырады; ал орналасқан жері оны Римнің қарапайым плебейлер тобымен байланыстырады, олардың трибундары мен жаңадан пайда болған аристократиясы патрицийлердің діни және саяси үстемдік құқығына қарсы тұрды. Мереке мен ғибадатхананың негізі қаланған жылы белгісіз – Овидий оны Клавдия Квинтаға (б.з.д. шамамен 3 ғасырдың соңы) жатқызады. Рәсімдердің құпиялы түрде өткендігі, көпшілік көзден жасырылғандығы және Рим әдебиетінің көптеген кейінгі деректеріне сәйкес, ерлерге толығымен тыйым салынғандығы болжанады. Республика дәуірінде Бона Деаның Авентиндегі мерекелері, әлдебір шектеулі шарада ерлерге де, барлық әйелдерге де ашық болған болуы мүмкін. Оның Авентиндегі табынуын бақылау Республиканың орта кезеңінде әр түрлі уақытта даулы болған сияқты; б.з.д. 123 жылы Вестальдік Виргин Лицинияның ғибадатхананы құрбандық тақтасы, киелі орын және төсек сыйлығымен арнауы немесе қайта бағыштауы Рим Сенатымен заңсыз деп дереу жойылды; Лицинияның өзі кейіннен арсыздықпен айыпталды және өлім жазасына кесілді. Республиканың соңғы кезеңінде Бона Деаның мамыр мерекесі мен Авентин ғибадатханасы ресми түрде қолданыстан шығып немесе беделсіздікке ұшырауы мүмкін. Құдайдың қысқы мерекесі де болды, ол тек екі рет (б.з.д. 63 және 62 жылдары) куәландырылды. Ол желтоқсан айында консул немесе претор болсын, Римнің қазіргі жоғары лауазымды жылдық магистратының үйінде өткізілді. Мерекеге әкімнің әйелі төрағалық етті және Рим элитасының құрметті әйелдері қатысты. Бұл мереке ешбір белгілі діни күнтізбеде көрсетілмеген, бірақ ол қоғамдық мүддеге арналған және Вестальдар бақылауында болғандықтан, ресми деп есептелуі керек. Б.з.д. 62 жылдан кейін Цицерон оны әйелдерге рұқсат етілген, аристократиялық топқа ерекше құқық берілген және Римнің ең ерте тарихымен бірдей кезеңде пайда болған өте сирек заңды түнгі мерекелердің бірі деп сипаттады.

Мерекелік рәсімдер

Үйді рұқсатсыз ер адамдардан тазалау рәсімі өтті. Содан кейін бидің әйелі мен оның көмекшілері жүзім жапырақтарынан шатырлар жасап, үйдің банкет залын "өсіп, гүлдеген өсімдіктердің барлық түрлерімен" безендірді, бірақ миртке қатаң тыйым салынды. Құдайға және жыланға арналған диван (пульвинар) дайындалды. Вестальдар Бона Деаның табыну мүсінін ғибадатханасынан алып келіп, оны құрметті қонақ ретінде төсегіне жатқызды. Құдайға арналған тағам дайындалды: рим халқы (pro populo Romano) атынан құрбандыққа шалынған шошқаның ішегі (экста) және құрбандық шарабының құйылуы. Мереке түн бойы әйел музыканттармен банкет, ойын-сауық (ludere) және шараппен жалғасты; соңғысы эвфемизм ретінде "сүт" деп аталды, ал оның ыдысы "бал құмырасы" деп аталды. Бұл рәсімдер римдік дәстүрдің барлық әлеуметтік топтағы римдік әйелдерге жүктеген әдеттегі шектеулерді уақытша алып тастауды қасиетті етті және әйелдердің құмарлығына баса назар аударатын жағдайда бойжеткен қыздар мен үйленген әйелдердің таза және заңды жыныстық қуатын көрсетті. Цицеронның сөзіне сәйкес, рұқсатсыз ер адам осы рәсімдерді тіпті бір сәт көріп қалса, соқыр етумен жазалануы мүмкін еді, бірақ ол осыған байланысты ешқандай мысал келтірмейді. Кейінгі рим авторлары Бона Деаның желтоқсан және 1 мамыр мерекелерінің күндері мен орналасқан жерлері әртүрлі болғанымен, негізінен бірдей болды деп санайды.

Клодиус пен Бона-Диа дастаны

62 жылғы Қыс мерекесі рәсімдерін Юлий Цезардың әйелі Помпея, резиденциядағы аға судья және pontifex maximus өткізді. Публий Клодий Пулхер, халықшыл саясаткер және Цезарьдың одақтасы, әйел киімімен үй иесін азғыруға тырысқан. Плутархтың айтуынша, Цезардың анасы Аурелия құдайдың құпиясымен байланысты құлшылық заттарын кіршікшіден жасырды; бірақ рәсімдер бұзылғандықтан, Вестальдар оларды қайталауға міндетті болды, ал сенат пен понтификтердің одан әрі тергеуінен кейін Клодий құдайды қорлауда айыпталды, бұл өлім жазасына соқты. Цицерон, оның әйелі Теренция өткен жылғы рәсімдерді өткізген, айыптау тарапынан куәлік берді. Цезарь осы істен мүмкіндігінше алыстады және, әрине, Помпеядан ажырасты, себебі «Цезарьдің әйелі күдік тудырмауы керек». Ол рәсімдерге қатыспаған, бірақ отбасы басшысы ретінде олардың дінге адал болуына жауапты болды. Pontifex maximus ретінде ол қоғамдық және жеке діннің діни тазалығы мен адалдығына жауапты болды. Вестальдардың дұрыс әрекет еткенін тексеру және одан кейін оның үй шаруасына қатысты істі тергеуді жүргізу оның міндеті болды. Ең жаманы, қылмыс жасалған жер – әр pontifex maximus-қа лауазымына сай берілген мемлекеттік мүлік еді. Бұл жоғары беделді, көп талқыланған оқиға болды. Рәсімдер ресми түрде құпия болып қалды, бірақ көптеген егжей-тегжейлер сот кезінде және одан кейін жарияланды және тұрақты түрде жұртшылыққа белгілі болды. Олар Плутарх пен Макробий сияқты теологтардың ой-толғауларына түрткіс берді, сондай-ақ ерлердің қиялын қоздырды. Олардың туа біткен моральдық кемшіліктерін ескере отырып, әйелдерге шарап беріп, өздеріне қалдырғанда не істеуі мүмкін? Мұндай алаңдаулықтар жаңа емес еді және әйелдердің тәуелсіздігіне қарсы Римнің дәстүрлі шектеулерін нығайтты. Соңғы Республиканың саяси және әлеуметтік дағдарысында Римнің бақытсыздықтары оның жетекші саясаткерлерінің жеке амбицияларына, діни бейжайлыққа және тікелей құдайсыздыққа қарсы құдайдың ашуының белгісі ретінде қарастырылды. Клодийге қарсы қудалаудың себебі, кем дегенде, ішінара саяси болды. Цицерон басқаша толыққанды есеп бергенімен, Бона Деаның мамыр айындағы мерекесін атамайды және құдайға табынуды бастапқыда аристократиялық құқық деп санайды. Цицеронның әлеуметтік жағынан жоғары тұрған, тумысымен патриций Клодийді тумысынан бұзық, төменгі тапқа жататын адам ретінде көрсетеді, ал оның популистік саясатын Римнің моральдық және діни қауіпсіздігіне қауіп ретінде ұсынады. Екі жылдық сот таласынан кейін Клодий ақталды, бірақ Цицерон бұл шешімді қазылардың сатып алуы мен жасырын келісімдерге байланысты деп есептеді, бірақ оның беделіне нұқсан келді. Сотта ашылған сенбеген жайттар Вестальдардың қасиетті беделі мен билігін, мерекені, құдайды, pontifex maximus лауазымын және, байланысты түрде, Цезар мен Римнің өзін де әлсіретті. Елу жылдан кейін Цезардың мұрагері Октавиан, кейіннен принцепс Август, оның салдарымен күресуге мәжбүр болды.

Император дәуірі

Октавиан өзін Римнің дәстүрлі діні мен әлеуметтік құндылықтарын қайта жаңғыртушы, сондай-ақ осы уақытқа дейін соғысқан фракциялар арасында бейбітшілік орнатушы ретінде көрсетті. 12 жылы ол Римнің діни істеріне билік ететін pontifex maximus болды, және Весталдардың, олардың мәртебесі мен ықпалын ол ерекше түрде қолдады. Оның әйелі Ливия, ұзақ уақыт бұрын қайтыс болған, бірақ әлі де жаман атқа ие Клодийдің алыс туысы еді; сонымен қатар, Сенаттың Бона Деаның Авентин ғибадатханасын бағыштауын тойтарыс қылған бақытсыз Веста Лициниямен де туыс еді. Ливия ғибадатхананы қалпына келтіріп, 1 мамыр мерекесін қайта жаңғыртты, мүмкін, оның жаман атқа ие туысы мен 62 жылғы оқиғалардан назарды аударған шығар. Содан кейін Бона Деаның желтоқсан айындағы фестивалі тыныш түрде жалғасуы мүмкін, немесе тоқтауы мүмкін, оның беделі қайта қалпына келтірілмейтіндей зардап шекті. Оның жойылғаны туралы ешқандай дәлел жоқ. Ливияның аты ресми діни күнтізбелерде болған жоқ және бола да алмайды, бірақ Овидийдің Fasti оны 1 мамырмен байланыстырып, оны идеалды әйел және «Римдік әйелдік ізгіліктің үлгісі» ретінде бейнелейді. Бона Деаның провинциялық және муниципалдық қасиетханаларының көпшілігі осы кезде жаңа империялық идеологияны тарату үшін құрылды. Аквилеядағы империялық культ орталығы Augusta Bona Dea Cereria құрметтейді, бұл, мүмкін, астық таратумен байланысты болған. Остия және Порт қалаларында да құдайға табыну мемлекеттік культ ретінде танылған. Вестальдар Римнің қала шегінен сирек шығатындықтан, осы культтарды жергілікті элитаның жетекші әйелдері, бастырып жібергендер немесе үйленген әйелдер басқарған. Ливияның Бона Деаның беделін қалпына келтіруге жасаған барлық күш-жігері кейбір топтарда орташа нәтиже берді, онда құдайдың ритуалдары туралы ұятсыз және қызықты әңгімелер тарала берді. Клодийдің скандалынан бір ғасырдан астам уақыт өткен соң, Ювенал Бона Деаның фестивалін барлық топтардың әйелдері үшін, ең қорқыныштысы жоғары топтағылар үшін, және ерлердің әйел киімдерін киіп жүруі («бүгінгі таңда қандай алтарьда Клодий жоқ?»), мас болу және жыныстық еркіндікке берілу мүмкіндігі ретінде сипаттайды. 2-ші ғасырдың соңынан бастап Римнің дәстүрлі діндеріндегі діни синкретизмнің күшеюі Бона Деаны Virgo Caelestis, аспандық Ұлжан, құдайлардың Ұлы Анасының көптеген жақтарының бірі ретінде көрсетеді, кейінірек мариологтар оны христиан теологиясындағы Мария ананың прототипі деп атайды. Христиан жазушылары Бона Деаны, немесе одан да дұрысы, Фаунаны, оны Рим дінінің ортасындағы әдепсіздік пен абсурдтылықтың мысалы ретінде қабылдайды; олардың пікірінше, ол пайғамбар емес, тек «ақылсыз Фента», өзінің инцестуальды әкесінің қызы және әйелі, және «жақсы» (бона) тек көп шарап ішуде ғана.

Ғибадатханалар

Римдегі Бона Дея ғибадатханасы Авентин төбесінің солтүстік-шығысындағы төменгі беткейінде, Максимус циркінің оңтүстік-шығысында, Саксум деп аталатын биіктіктің астында орналасқан. Оның негізі қаланған жылы белгісіз, бірақ Авентинде бірнеше шетелдік немесе әкелінген культтер болған. Дюмезил Фесттің Бона Деяны Дамиямен теңестіргенін, Римнің Тарентты басып алғаннан кейін, б.з.д. 272 жылы немесе одан кейін құрылғанын айтады. Ал Цицерон Клодийдің ісі кезінде осы қасиеттің Римге тән екенін, қаланың негізімен бірге пайда болғанын мәлімдеді. Республика дәуірінің ортасында ғибадатхана құлай бастаған немесе оның культі ресми түрде жеңілсіздікке ұшыраған болуы мүмкін. Б.з.д. 123 жылы Веста Лициния ғибадатханаға құрбандық шалуға арналған жер, кішкентай киелі орын және қасиеттің төсегін сыйлады, бірақ олар pontifex maximus П. Скеволамен заңсыз деп танылып алынып, жойылды. Бона Дея жанжалы кезінде ғибадатхананың қолданылуы мен мәртебесі белгісіз. Ол Империя дәуірінде, Августың әйелі император Ливия және, мүмкін, Адрианның күшімен қайта жаңартылды. Ол кемінде 4-ші ғасырға дейін сақталған. Оның архитектурасы мен сыртқы түрі туралы ештеңе белгілі емес, бірақ көптеген рим ғибадатханаларынан айырмашылығы, оның қабырғалары болған. Бұл емдеудің маңызды орталығы болды; қажеттілік туғанда діни қызметкерлері таратып бере алатын түрлі дәрілік шөптер сақталған. Оның аумағында зиянсыз жыландар жүрген. Еркектерге кіруге тыйым салынған, бірақ олар қасиетке құрбандықтар шала алатын, немесе Овидийдің сөзін келтірсек, «қасиет рұхсат берсе» кіре алатын. Бона Деяға арналған провинциялық ғибадатханалар мен храмдардың көпшілігі құрылысы мен орналасуының нақты дәлелін ұсыну үшін тым тозығы жеткен, тоналған немесе фрагментті, бірақ төртеуінің қалдықтары оның Авентин ғибадатханасының сипаттамаларымен сәйкес келеді. Әрқайсысында периметрлік қабырғалар бірнеше қосымша ғимараттарды қоршап тұрады, олардың кейбірі емхана ретінде пайдаланылған болуы мүмкін. Мұндай орналасу бастаушы емес адамдардан ішкі культтарды немесе құпияларды жасыруға мүмкіндік берген. 4-ші ғасырға дейін олардың кейбіреулері діни емдеу орталықтары ретінде қолданылғанына дәлелдер бар.

Арнайыру және иконография

Римдегі қысқы фестиваль үшін Цицеронның әйелдермен ғана байланысты, аристократиялық байланыстары және Рим мемлекетінің қорғаушы құдайы ретінде оның жоғары мәртебесіне қарамастан, Бона Деаға элиталық бағыштамалар, Рим халқының, әсіресе ingenui-дің жеке бағыштамаларынан әлдеқайда кем. Олардың көп бөлігі – босатылғандар мен құлдар, еркектер мен әйелдер. Барлық бағыштамалардың шамамен үштен бірі еркектерден, олардың бірі – провинциялық грек, ол өзінің культының діни қызметкері екенін мәлімдейді. Басқалары өздерін діни қызметкерлер, магистрлер немесе министрлер (қасиетшілер мен қызметшілер) деп атайды. Рим әдебиетінің көбінесе барлық деректері ерлердің оның культына қатысуына ресми және абсолютті тыйым салынғанын көрсетеді, бірақ бұл, кем дегенде Цицеронның есебінде, оның жылдық фестивалінің ритуалдық бөлігі болуы мүмкін, күнделікті тыйым салудан немесе Клодийдің заңсыз қатысуымен бұзылған мистирияның бір қырынан гөрі. Империя дәуіріндегі жазулар оның жеке немесе құтқарушы құдай ретіндегі танымалдылығын көрсетеді, ол Августа және Домина ретінде мақталады; немесе барлық құдай ретінде, Regina Triumphalis (Жеңіс патшайымы) немесе Terrae marisque Dominatrici (жер мен теңіздің иесі) деп аталады. Жеке және қоғамдық бағыштамалар оны Церес, Сильван және құдай Диана сияқты егіншілік құдайларымен байланыстырады. Сондай-ақ, ол Клавдий су құбырын қалпына келтіру сияқты қоғамдық жұмыстардың кейбір бағыштамаларында есімдерін табады. Бона Деаға жасалған көптеген жазулар қарапайым және әшекейсіз, бірақ кейбіреулерінде жұпталған жыландар бейнеленген. Кумонт (1932) олардың Помпейдегі үй ғибадатханаларындағы (ларарий) жыландарға ұқсас екенін атап өтеді; жыландар көптеген жер құдайларымен байланысты және қорғау, құнарландыру және жаңарту функцияларын атқарады, мысалы, Эскулапий, Деметр және Церес культтерінде. Кейбір римдіктер зиянсыз жыландарды үй жануарлары ретінде ұстап, оларға ұқсас пайдалы қасиеттер тағайындаған. Құдайдың бейнелері оны таққа отырған күйде, китон мен плащ киген күйде көрсетеді. Сол қолында ол молшылығы мен жемістілігінің белгісі – мүйізді бұта ұстап тұр. Оң қолындағы ыдыс оң қолына оралған жыланға тамақтандырады: оның емдеу және жаңарту күштерінің белгісі. Жылан мен мүйіздің осы үйлесімі Бона Деаға тән. Әдеби деректерде осы бейненің кем дегенде бір нұсқасы бар; Макробий оның культ мүсінінің үстінен «жайылған жүзім лозасымен» жабылып, сол қолында скипетр ұстағанын сипаттайды.

Мифология

Цицерон Бона Деяға қатысты ешқандай мифке сілтеме жасамайды. Кейінгі римдік ғалымдар оны Лациумның аристократиялық негізін қалау мифінің орталық тұлғасы – Фауна құдайымен байланыстырды, осылайша ол римдік моральдық аңыз ретінде қайта жаңғыртылды. Бірнеше нұсқасы белгілі: Фауна – Фаунус қызы, әйелі немесе қарындасы (Фаунус Фатуус деп те аталады, яғни «ақылсыз» немесе «көруші» Фаунус). Фаун – Пикустың ұлы, латындықтардың алғашқы патшасы, оған пайғамбарлық сыйы берілген. Рим дінінде ол мал өсірушілердің және отардың құдайы, Авентинде ғибадатханасы мен оракулы болған, кейде Инуспен, ал кейінірек грек Панмен теңестірілген. Фауна да әйелдермен байланысты осындай қабілеттерге, билікке және күшке ие болған. Плутархтың мифінде, Фауна құпия түрде, оған тыйым салынған шарапқа мас болады. Фаун оны білгенде, оны мирт таяқтарымен ұрып жазалайды; ал Лактанций нұсқасында Фаун оны өлімге дейін ұрып, ісіне өкініп, құдай етеді. Сервий Фаунус және Фауна есімдерін, жалпы алғанда Фатуиді, «сөйлеу» (пайғамдық айту) деген мағына беретін fari сөзінен шығарды: «олар құдайлық пайғамдарлықты мас күйде айтқандықтан Фатуи деп те аталады». Макробий Бона Деяның «Фауна, Опс немесе Фатуамен бірдей» екенін жазады. Сондай-ақ, ол Фаунаның әкесіне ғашық болғанына және ол өзінің ниеттеріне бойын бермегендіктен, оны мирт бұтақтарымен ұрып-соққанына, тіпті оны шарапқа мас еткеніне қарамастан, қарсылық көрсеткеніне сенушілер бар. Дегенмен, әкесі жыланға айналып, осы түрде қызымен қарым-қатынас жасады деген де болжам бар. Бұл миф грек мифологиясындағы Персефонаның әкесі Зевстің хтондық жылан түрінде зорлағанымен ұқсас. Макробий құдайдың обрядтарындағы жылан бейнесін осы мифтік трансформациямен және құдайдың ғибадатханасы аумағында еркін жүрген зиянсыз жыландармен байланыстырады. Варро Бона Деяның культінен еркектерді шеттетуді оның үлкен тартымдылығымен түсіндіреді; оны күйеуінен басқа ешкім көрмеген және оның есімін естімеген. Сервий үшін бұл оны ұятты әйелдіктің үлгісіне айналдырады. Фаунаның мифологиясы Бона Деяның құпия культіне түсіндірме беруге көмектескендіктен, миф осы практика туралы аз білгенге сәйкес, жағдайларға қарай дамыған болуы мүмкін. Өз кезегінде, культтік практика мифтерден талап етілетін ізгі идеологиялық хабарды қолдау үшін өзгерген болуы мүмкін, әсіресе Бона Деяны императрица Ливиямен теңестірген Августтың діни реформалары кезінде. Верснель (1992) Бона Дея мерекесіне, Фаунаның мифтеріне және грек Диметирасының Тесмофориясына тән элементтерді – «шарап, мирт, жыландар және әйелдердің тартымдылығы» деп атады.

Қазіргі заманғы зерттеулердегі культ тақырыбы

Бона Деа фестивалі – әйелдердің түнде жиналатын, құрбандыққа арналған күшті шарап ішіп, қандық құрбан шала алатын жалғыз белгілі мереке. Көптеген қоғамдық рәсімдер мен фестивальдерде әйелдер қатысқанмен, римдік қоғамдағы діни билік еркек понтификтер мен аугурлардың қолында болды, және әйелдер "тиісті тәртіппен халық үшін шалу үшін ұсынылмаса", түнде діни рәсімдерді заңды түрде орындай алмады. Осы және басқа да діни іс-шараларда әйелдерге шарап ішуге рұқсат берілді. Басқа уақытта олар әлсіз, тәттіленген немесе сұйылтылған шарапты модерациямен іше алатын, бірақ римдік консерваторлар бұрынғы, ізгі дәуірде бұған тыйым салынған деп сенді, "ұятты әрекетке түсуден қорқып. Себебі Либердің шектен шығуынсынан Венераның тыйым салынған нәрселеріне бір қадам ғана қалады". Кейбір көне дереккөздер әйелдерге өздерінен қан мен шарап құрбандығын шалуға тыйым салынғанын, тіпті мұндай материалдарды ұстауға да тыйым салынғанын айтады; екі талап та күмәнді. Дегенмен, Бона Деаға арналған рәсімдерде қолданылатын күшті, құрбандық шарабы әдетте римдік құдайлар мен римдік ерлерге арналған. Бұл рәсімдердегі ерекше рұқсаттар Вестальдардың қатысуы мен діни билігінен туындаған болуы мүмкін. Олар ерекше және құрметті тұлғалар еді; бойжеткендер, бірақ әкелерінің билігіне бағынбайтын; үйленген әйелдер, бірақ күйеуіне тәуелсіз. Олар римдік ерлерге ғана тән болған артықшылықтар мен билікке ие болды және тек аға Весталь мен Pontifex Maximus алдында жауапты болды. Олардың діни міндеттері мен діни адалдығы рим мемлекетінің және оның барлық азаматтарының әл-ауқаты үшін маңызды болды. Бұл фестивальде күшті шарапты эвфемистік атау беру, культ дамығанда сүт пен балдың орнына қолданылған; теологиялық абсурдтық; және осы нақты діни саладан тыс жерде қабылдауға болмайтын мінез-құлықты ақтау ретінде сипатталды. Фаунаның мифтері шараптың жыныстық бұзушылықтың факторы ретіндегі әлеуетін көрсетеді; шарапты Либер Дионис ойлап тапқан деп есептеді, ол кейбір "жұмсақ жемістерде", соның ішінде сперма мен жүзімде еркек принципі ретінде болды; ал қарапайым шарап махаббат және жыныстық құштарлықтың құдайы Венераның құдайлық қамқорлығымен өндірілді. Оның афродизиак әсері жақсы белгілі болды. Стейплз үшін эвфемизмдер – трансформация агенттері. Шарапты "сүт" деп атау оны Венера мен Либердің жыныстық және моральдық жағынан күрделі әлемдерінен ажыратылған, толығымен әйел өнімі ретінде қарастырады. Сол сияқты, "бал құмырасы" деп сипатталған шарап құмырасы, римдік мифологияда неке адалдығын бұзған үйді тастап кететін, жыныстық қатынастан аулақ, ізгі әйелдерге сілтеме жасайды. Мирт, Венераның белгісі ретінде, Фаунаның құштарлығы және Фаунаның әділетсіз жазасы, жай ғана тыйым салынған; немесе Верснель айтқандай, "Шарап ішке, Мирт сыртқа". Жүзім жапырақтарынан жасалған шатырлар мен өсімдіктердің көптігі – тыйым салынған мирттен басқасы – күрделі, қалалық банкет залын "алғашқы" тұрғын үйге айналдырады, әйелдердің еркектерге немесе Венераға сілтеме жасамай, өздерін билейтін, "сүт пен бал" ішетін ата-бабалардың алтын ғасырының тазалығын еске түсіреді, олар "утопиялық алтын ғасырдың ең көрнекті белгілері" – Бона Деаның құдайлық билігімен.