Кіріспе

Кардея немесе Карда – ежелгі римдік есік ілгішінің (лат. cardo, cardinis) құдайы, римдік есіктер айналмалы біліктерге ілінген. Август заманының ақыны Овидий оны Карна есімді тағы бір көне құдаймен шатастырады, оның мерекесі маусымның календасында тойланатын еді және ол үшін Кранэ немесе Кранея, нимфа деген баламалы ат берді. Овидийдің құдайларды шатастыруы оның поэзиялық ойларынан туған болуы мүмкін, бірақ Карна Кардинаның қысқартылған түрі болған және Овидий олардың дәстүрлері үйлесетінін байқаған деген болжам бар.

Кардия және есіктер

Чиркеу аталарының христиандық poleмикасында Кардея есіктерді басқаратын екі беймәлім құдаймен байланысты: Форкулус, *fores* сөзінен, "есік", көпше түрінде, себебі қоғамдық ғимараттарда және элиталық үйлерде (*domūs*) қос есіктер жиі кездесетін; және Limentinus, *limen, liminis* сөзінен, "табалдырық" (ағылшын тіліндегі "liminal" сөзімен салыстырыңыз). Әулие Августин өзінің "құдайлардың көптігіне қарсы шабуылдарының" бірінде осы "кішкентай құдайлардың" айқын қарапайымдылығын сынайды, адам үйіне бір қақпашы жеткілікті болса, римдік құдайларға үш қажет екенін айтады: "Форкулус шарныр мен табалдырықты бір уақытта қадағалай алмайтыны анық". Қазіргі заманғы зерттеулер бұл құдайлардың жиынтығы қасиетті кеңістікті белгілеу және шекараларды орнату ритуалдарымен байланысты екенін көрсетеді, бұл діннің дамуы мал өсіруден егіншілік қоғамына өту кезеңінде болған деп болжанады. Осындай римдік құдайлардың ішінде Термин ең маңыздысы болды. Стефан Вайнсток бұл үш есік құдайының космологияда *Ianitores terrestres*, "жердің қақпашылары" ретіндегі орны бар екенін болжады, олар жер бетіне өту жолын күзеткен. Марциан Капелла ұсынған схемада *Ianitores terrestres* ең төменгі дәрежедегі құдайлардың арасында 16-шы аймаққа орналастырылған, ал Янус, құдайлық қақпашы, 1-ші аймаққа орналастырылған. Бұл құрылым аспандағы екі қақпаны – күн тоқырауларымен байланысты *ianuae coeli*-ді бейнелейді. Исидор Севильский екі *ianuae coeli* бар екенін айтады, біреуі шығысқа қарай көтеріледі, екіншісі батысқа қарай батырады: "Күн бір қақпадан шығады, екіншісі арқылы кері қайтады". Исидордың бұл анықтамасынан кейін бірден *cardines* (кардоның көпше түрі) – әлем шарлары айналатын осьтің солтүстік-оңтүстік бағыты туралы түсіндірме келеді. Бұл римдік есіктің жоғарғы және төменгі шарнырларына ұқсас. "Есік шарныры" мағынасынан басқа, кардо римдік жер өлшеу және қала құрылысының да маңызды ұғымы болды. Кардо – қаланың солтүстік-оңтүстік бағыттағы басты көшесі, оның жер өлшеуі жер және аспан кеңістігін үйлестіретін болжамдық рәсімдермен байланысты болды. Кардо сонымен қатар рим әскерінің лагерь орналасуының қағидасы болды, оның қақпалары жер бедеріне қарай кардинал (латын тіліндегі *cardo/cardinis* сөзінен туындаған) бағыттарымен сәйкестендірілді.

Карна және бұршақ-календар

Макробий (V ғасыр) Карна есімінің "ет, тамақ" мағынасын беретін caro, carnis сөзінен шыққандығын, (ағылшын тіліндегі "carnal" және "carnivore" сөздерімен салыстырыңыз) және ол жүрек пен адам денесінің өмірлік маңызды мүшелерінің қорғаушысы болғанын айтады. Овидий Cardea Carna-ға жатқызған вампирлік құбыжықтарды (striges) қорғау қабілеті, әдетте, Карнаға тиесілі болса, ал есік тіреулеріне орнатылған шамалар Cardea-ның құзырында болған. Карнаның мерекесі күнтізбеде "нефаст" деп белгіленген, яғни ол қоғамдық демалыс күні болып есептелген, онда ешқандай жиналыс немесе сот отырысы өткізілмеген. Оған құдайлық сыйлық ретінде (res divinae) ұсақталған бұршақ пен май ұсынылған, сондықтан бұл күн "Kalendae fabariae", яғни Бұршақ күні деп аталған, себебі осы кезде бұршақ жинағы пісіп жетілген. Бұршақ ежелгі Греция мен Римде азық ретіндегі маңыздылығымен қатар, көптеген діни-мистикалық қасиеттерге ие болған. Уильям Вард Фаулер Карнаны діни жаңарулар мен реформаларға ұшырамаған, сондықтан Республиканың соңына қарай ұмытылып қалған ежелгі құдай деп есептеді. Огюст Буше Леклерк Карнаны денсаулық құдайы деп санады. Оның түсініксіз табиғаты оның айналасында туған ғалымдардың әртүрлі болжамдарынан көрінеді: "Виссова оны жер асты құдайы, Петтаццони – ай құдайы, Латте – бұршақ құдайы, ал Дюмезил – ас қорытудың қадағалаушысы деп есептеген".

Крананы зорлау

Овидийдің "Фасти" поэмасында нимфа Кранаэді, ақын басқаша айтқанда, дана және туысқандық сезімді құдай Янус зорлайды. "Фасти" – поэзиялық өнер туындысы, ол нағыз фольклор, антикалық білім және ойдан туған элементтердің бірегей үйлесімі. Бұл Овидийдің Августтың діни реформаларының үстемдікке ие догмасына қарсы тұруы ретінде түсіндіріледі, олар көбінесе архаикалық жаңғыртудың желеуімен императорлық пропаганданың жаңаруы болды. Овидий айдың бірінші күні Карнаға арналғанын айтады. Содан кейін ол оны басқа жерде Кардея деп аталатын икемділік құдайы деп сипаттайды, бірақ Овидий бұл атты қолданбайды: «Ол өзінің құдайлық күшімен (numen) жабық нәрселерді ашады және ашылған нәрселерді жабады». Оның күшінің (vires) бастауы уақытпен (aevum) жоғалған, бірақ ол өзінің поэмасының (carmen) бұл мәселені түсіндіретінін уәделейді (6.101–104). Оқиға белгісіз құдай Алернус (Кардеяның әкесі саналатын) қасиетті тоғайында (lucus) орын алады, Овидийдің сөзіне сенсек, мемлекеттік жұбындар әлі де қасиетті рәсімдерді (sacra) өткізеді. Сол кезде Кранае есімді нимфа осы жерде дүниеге келген. Ол аңшы, көбінесе «Фебтың қарындасы», яғни Диана деп жаңылысқан, бірақ ол садақ пен жебе емес, найза мен тор қолданған. Оған құштарлық танытқан көптеген жандар оны азғыруға тырысқанда, ол жеке өмірге мұқтаждығын айтып, әрқайсысына бірдей айла қолданды: «Маған жеке үңгірге жол көрсет, мен сенің артыңнан келемін». Надан жастар алға басқанда, Кранаэ бұталардың арасында жасырынып, көзге түспеді (6.105–118). Янус та осы нимфаға құмарлық сезіммен толы болды. Ол оның әдемі сөздеріне (verbis mollibus) сол айламен жауап берді; алайда, Овидий комедия мен қатыгездіктің қақтығысының ерекше сәтінде атап өткендей, Янус екі бетінің арқасында оның ниетін байқады, ал Кранаэ одан қашуға үлкермеді. Ол әлсіз болды (nil agis, «сен ештеңе жасай алмайсың», ақын екі рет қайталап айтады); құдай «оны құшағына алады», оны жеңіп, мақсатына жеткеннен кейін кездесуді шарттық қатынас ретінде қарастырады: «Біздің қарым-қатынасымыздың (pro concubitu) құны – икемділіктің құқығы (ius) болады; оны сенің тазалығың үшін төлем ретінде ал» (6.119–128). Ол оған бетеге немесе қызыл жемістің бұтағын сыйлайды, ол үйлердің кіреберісіне зиян келтіретін күштерді жоюға қабілетті (6.129–130). Осылайша, белгісіз Кардеяның «бұрылыс» немесе өзгеру нүктесі жабайы нимфадан үйдің шегін (limina) күзетіп, сақтайтын құдайға айналуымен аяқталады. Кранаэнің зорлануы туралы әңгіме римдік кейіпкерлерге негіделгенімен, Овидийдің «Метаморфозаларында» да орын алғандай болар еді: қаһарман ағашқа айналмайды, бірақ оның өзгеруі ақ бұтақтың нышанында жатыр.

Карна және шұңқырлар

Овидийдің айтуынша, ақ тікеннің себебі – оның бұтақтары немесе тармақтары tristes noxas, "зияны зор қасіреттерді" есіктерден (форь) қуып шығару үшін қолданылады. Бұл қажет, дейді ол, себебі ашкөз қанатты жандар ұшып келіп, ана сүтімен ғана тамақтанатын, ұйықтаған нәрестелердің қанын соруға дайын тұрады. Овидий осы жандарды (6.131–142) үлкен бас, ірі көздері және ұстап алып кетуге ыңғайлы мүңкілері бар деп сипаттайды; қанаттары ақ, тырнақтары ілгектей. Оларға striges, жекеше strix деген ат берілген, бұл жаман ниетті құс ретінде танымал және strideo, stridere, "айқайлау" етістігінен туындаған деп есептеледі. Сонымен қатар, Овидий олардың Финеустың дастарханынан тамақ ұрлап азаптап, құлатқан қанатты жаратылыстар екенін айтады – яғни Харпилер. Олар "ұсыныссыз құрастырылған" бейне, ол кейбір қарғыс тақташаларындағы суреттерді еске түсіреді, олардың бірі Овидийдің сипаттамасына сай келетін "жүрегін жеп қоятын Гекате" суретін көрсетеді. Ақынның өзі олардың шынымен не екенін анықтау қиын екенін, құс ретінде дүниеге келгенін немесе сиқырлы дұғамен (carmen, Овидий өзінің баяндамасын сипаттау үшін қолданған сөз) өзгертілгенін айтады. Содан кейін ол carmen сөзін "қарт әйелдің Марс әні" (neniaque Marsa anūs) деп түсіндіреді.