Кіріспе

Рим патшасы б.з.т. 715–672 жылдары.

Нума Помпилий (; б.з.т. 753–672; билік еткен жылдары б.з.т. 715–672) – Ромулдан кейін бір жылдық үзілістен соң таққа отырған Римнің екінші патшасы. Ол сабин тайпасынан шыққан, Римнің маңызды діни және саяси институттарының көптегені оған байланысты, мысалы, рим күнтізбесі, Веста қыздары, Марсқа, Юпитерге, Ромулға табыну және pontifex maximus лауазымы. Оның Римнің құрылған күнінде (дәстүр бойынша, б.з.т. 21 сәуір 753 жыл) дүниеге келген төрт ұлы болған. Өмірін қатаң тәртіппен өткізіп, үйінен барлық жайлылықты қуып шығарған. Сабин патшасы Тит Татий, Ромулдың серігі, өзінің жалғыз қызы Татияны Нумаға әйелдікке берген. 13 жыл некеде тұрғаннан кейін Татия қайтыс болып, Нуманың ауылға зейнетке шығуына себеп болған. Ливийдің сөзіне қарағанда, Нума патша болып сайлануға дейін Куресте тұрған. Тит Ливий (Ливий) мен Плутарх Нуманың Пифагордан философия оқығандығы туралы айтады, бірақ оны уақыт және география тұрғысынан сенімсіз деп есептейді. Плутархқа сәйкес, басқа авторлар Нуманың Помпо (немесе Помпоний), Пинус, Кальпус, Мамеркус және Нума деген бес ұлы болғанын айтады, олардан Помпоний, Пинарий, Кальпурний, Эмилий және Помпилий рулары өз тегін шығарған. Плутархтың пікірінше, басқа күмәнді авторлар осы рулардың мәртебесін арттыру үшін бұл шежірелерді ойдан құрастырған.

Патшалық

Ромул қайтыс болғаннан кейін бір жылдық үзіліс болды, онда Сенат мүшелері кезекпен, әрқайсысы бес күн қатарынан патшалық билікті жүзеге асырды. Б.з.д. 715 жылы Ромулдың (римдіктердің) және Татиус (сабиндердің) тараптары арасындағы ұзақ пікірталас пен даудан кейін келісімге қол жеткізілді және Сенат шамамен қырық жастағы сабин Нуманы келесі патша етіп сайлады. Бастапқыда Нума патшалық ұсыныстан бас тартты. Ол Рим Ромулдың билігінің әсерімен әлі де соғыс елі екенін айтты. Оларға әскерлерін жетекке алатын басшы қажет болды, құдайға адал және терең ойлы өмір сүретін адам емес. Бірақ оның әкесі мен сабин туыстары, соның ішінде оның ұстазы және Нуманың күйеуі Маркстің әкесі, сондай-ақ Римнен келген екі сенатордың елшілігі оны келісуге көндірді. Плутарх пен Ливийдің баяндамасына сәйкес, Нума Курестен Сенат шақырғаннан кейін, Рим халқының ынталы қарсы алуы кезінде биліктің белгілері ұсынылды. Алайда ол патшалыққа қабылданбас бұрын, болашақ патшалығына қатысты құдайлардың пікірін білу үшін абыздан болжам жасауын сұрады. Юпитерге жүгініп, жақсы белгілер алынды. Осылайша, римдіктер мен сабиндердің, сондай-ақ аспанның мақұлдауымен ол Рим патшасы лауазымын қабылдады. Плутархтың сөзіне қарағанда, Нуманың алғашқы әрекеті – Ромулдың өзін үнемі қоршап тұрған 300 «жедел» (celeres) деп аталатын жеке күзетшілер тобын тарату болды. Бұл әрекет әртүрлі жорытты: олардың адалдығына қатысты өзін-өзі қорғау, Нуманың қарапайымдылығының белгісі немесе бейбітшілік пен тыныштық таныту. Римдік жылнама бойынша, Нума б.з.д. 672 жылы қартайып қайтыс болды. 43 жыл патшалық құрғаннан кейін ол 81 жасқа толды. Оның тілегі бойынша, оны кремацияламады, керісінше, Яникулумдағы Фонстың құрбандық тасының жанындағы тас қабірге жерледі. Оның орнын Тулл Гостилий басты. Римде әдістері әртүрлі болған екі патша билік етті. Ливийдің айтуынша, Ромул – соғыс патшасы, ал Нума – бейбітшілік патшасы болды, сондықтан Рим соғыс және бейбітшілік өнерін жақсы меңгерді.

Құдайлардың өкілі

Нюма римдіктермен дәстүрлі түрде оның даналығы мен құдайға адалдығы үшін құрметтелді. Юпитердің қолдауымен қатар, ол бірнеше құдайлармен тікелей және жеке қарым-қатынаста болды деп есептеледі, ең танымал – нимфа Эгерия, ол, аңыз бойынша, оған дана заң шығарушы болуға үйретті. Ливийдің сөзіне қарағанда, Нума қала үшін қасиетті рәсімдерді қалай өткізу керектігі туралы Эгериямен түнде кеңесетінін мәлімдеді. Содан кейін Нума әр құдайға діни қызметкерлер тағайындады. Плутархтың пікірінше, ол өзіне құдіретті және рухани тартымды бейне жасау үшін ырым-жырымдарды пайдаланды, соның арқасында соғысқа бейім ерте римдіктердің арасында мейірімді мінез-құлықты дамытуға көмектесті: құдайларды құрметтеу, заңға бағыну, жауларға гуманды қарым-қатынас жасау және лайықты, ардақты өмір сүру. Нума бірнеше «қасиетті кітаптардың» авторы деп саналады, онда ол, көбінесе Эгерия мен Музалардан алған, құдайлық үйретімдерді жазған. Плутарх (Валерий Антиасқа сілтеме жасай отырып) және Ливий оның өтініші бойынша осы «қасиетті кітаптармен» бірге жерленгенін, кітаптарда жазылған ережелер мен рәсімдерді мемлекеттік діни қызметкерлердің естелігінде сақтауды жөн көргенін, оларды жәдігер ретінде сақтап, ұмытылу мен қолданыстан шығудан қорғаудың орнына. Бұл кітаптардың шамамен жартысы – Плутарх пен Ливий олардың саны туралы әртүрлі пікір білдіреді – ол құрған немесе дамытқан діни лауазымдарды, соның ішінде фламиндер, понтификтер, салийлер және фетиалдар мен олардың рәсімдерін қамтыды деп есептеледі. Ал қалған кітаптар философиямен (disciplina sapientiae) айналысты. Плутархтың сөзіне сүйенсек, олардың құпиясы понтификтердің қатаң сақтаған жазбаларында сақталған. Нуманың екі кіші құдай – Пикус пен Фаунусқа болашақ туралы пайғамбарлық айтуға мәжбүр еткені де айтылады. Эгерияның қолдауымен және дайындығымен Нума Юпитермен зияткерлік күреске түсті, ол найзағай мен нұрсыздан қорғайтын рәсімді алу мақсатымен көрініс арқылы жүзеге асты және Салийлердің қамқорлығына берілді.

Нума кітаптарының тарихы

Ливийдің айтуынша, б.з.д. 181 жылы, жазушы Л. Петилийдің Яникулум төбесіндегі егістігінде қазған кезде шаруалар екі тас сандық тапты. Олардың ұзындығы сегіз, ені төрт фут болатын, латын және грек әріптерімен жазылған еді. Біреуінде римдіктердің патшасы Помпонның ұлы Нума Помпилий осы жерге жерленгені, ал екіншісінде Нуманың кітаптары сандықтың ішінде екені жазылған. Петилиус достарының кеңесімен сандықты ашқанда, патшаның аты жазылған сандық бос болды. Ал екінші сандықта екі бумада жеті кітаптан тұратын жинақ болды. Кітаптар толық емес, бірақ жаңа сияқты көрінді. Жеті кітап латын тілінде понтификтер заңдарына, ал жеті кітап грек тілінде сол замандағыдай философияға қатысты. Кітаптар басқаларға көрсетілді, оқиға жұртқа белгілі болды. Л. Петилиуспен дос болған претор К. Петилиус кітаптарды сұрады, оларды дінге қауіпті деп тапты және Луцийге оларды өртеп жіберуге уәде берді, бірақ оған заңдық жолмен немесе басқа тәсілдермен кітаптарды қайтаруға мүмкіндік берді. Жазушы кітаптарды халық трибундарына (елшілерге) арызбен жүгінді, ал трибундар мәселені сенатқа жеткізді. Претор осы кітаптарды оқудың да, сақтаудың да жақсы емес екендігіне ант беруге дайын екенін мәлімдеді. Сенат ант беру жеткілікті деп шешті, кітаптарды мүмкіндігінше тезірек Комитиумда өртеу керек, ал претор мен трибундар белгілеген өтемақы иесіне төленуі керек. Бірақ Л. Петилиус ақшаны қабылдаудан бас тартты. Кітаптарды жертөледе жұмыс істейтін адамдар (victimarii) өртеп жіберді. Претордың бұл әрекеті саяси мақсатта жасалған, сол жылдардағы Катонның реакциясына сәйкес келеді деп есептелді. Бірақ сол кездегі немесе бірнеше жылдан кейінгі кейбір жылнамашылар кітаптардың шынайылығына күмән келтірмегені де маңызды. Филолог Э. Перуцци бұл оқиғаны тағы да сыни тұрғыдан талдап, әртүрлі нұсқаларды салыстыра отырып, кітаптардың жалпы шынайылығын көрсетуге тырысты. Ал М.Ж. Пенаның ұстанымы одан да сақтықпен қарастырылған және сынға ұшырады. Француз тілінде жазатын ғалымдар А. Делатте мен Ж. Каркопино бұл оқиғаның Римдегі пифагорлықтардың бастамасы екенін айтады. Римдік биліктің аласыздануын кітаптардағы ілімдердің сипатымен түсіндіруге болады. Онда физикос логос, яғни діни сенімдердің жартылай моральдық, жартылай космологиялық түсіндірмесі болған деп есептеледі. Делатте бұл ежелгі пифагорлықтарға тән екенін дәлелдеді. Оның бір бөлігі фулгуральдық және аугуральдық өнердің, сондай-ақ ғажайыптарды болжаудың нанымдарына қайшы келген болуы мүмкін. Көптеген ежелгі авторлар пифагорлық философия туралы трактаттардың бар екенін айтады, бірақ кейбіреулері, мысалы, Семпроний Тудитан тек діни жарлықтарды ғана еске алады.

Кейінгі дәстүрлер

Христиан философы Александриялық Климент өзінің "Стромата" кітабында Нюма Помпилийдің Мұса заңының ықпалында болғанын және осы себепті мүсінге адам бейнелерін жасаудан тартынғанын айтты. Қазіргі ғалымдар бұл мәлімдемені қабылдамайды, себебі Римнің алғашқы патшалары мен ежелгі еврейлер арасында белгілі бір байланыс болған жоқ. Нюма Помпилий Шығыс Рим империясының кейінгі ғасырларында да есте сақталды. VII ғасырда император Юстиниан I "Novellae Constitutiones" атты құжаттарды жазып, Рим мемлекетінің негізін қалаушылардың бірі ретінде Ромулмен бірге Нуманы еске алды, Нума қаланың заңдар арқылы "ұйымдастырылып, дамытылғанын" алғашқы болып іске асырған. Сонымен қатар, Никиудің копт монофизит епископы Иоанн Юстинианның әйелі императрица Феодораны Рим тарихындағы төрт маңызды тұлғамен (Ромул, Нума, Цезарь, Август) салыстырып, оның жезөкшелікпен күреске бағытталған реформаларын атады. XI ғасырда Михаил Пселлос өзінің "Хронографиясын" император Михаил VII Дукасқа педагогикалық үлгі ретінде ұсыну үшін жазды. Римнің жеті патшасын қарастырғанда, ол Нуманы ізгі, бейбітшіл және "сырт келбетімен ғана емес, сонымен қатар барлық зиялы қасиеттерімен және даналықты сүйетін адам" деп мақтады.