Кіріспе
Қытайдың Шаньси провинциясындағы тау. Хуа тауы – Сиань қаласының шығысында, Хуаин қаласының жанында орналасқан. Бұл Қытайдың бес ұлы тауының «Батыс тауы» және діни маңызы зор, тарихы ұзақ. Алғашқыда үш шыңы бар деп есептелген, қазіргі кезде бес негізгі шыңы бар, олардың ең жоғарысы – Оңтүстік шыңы.
Mount Hua is a mountain located near the city of Huayin in Shaanxi Province, about east of Xi'an. It is the "Western Mountain" of the Five Great Mountains of China and has a long history of religious significance. Originally classified as having three peaks, in modern times it is classified as having five main peaks, the highest of which is the South Peak at .
Аттар
Хуа тауы Хуашань деп те аталады, бұл атаудың сөзбе-сөз мағынасы, және "Аспан астындағы ең қиын тау" деген лақап атымен де белгілі.
География
Хуа тауы Сары өзен алабының Ордос айналымы бөлігінің оңтүстік-шығыс жағында, Вэй өзені аңғарының оңтүстігінде, Цинь тауларының шығыс шетінде, Оңтүстік Шэньси провинциясында орналасқан. Ол Циньлин немесе Цинь тауларының бір бөлігі болып табылады, бұл таулар Шэньси провинциясын солтүстік және оңтүстік бөліктерге бөліп қана қоймай, Қытайдың да бөліп тұрады.
Саммиттер
Дәстүрлі түрде, тек қана Уюнь Фэн (五雲峰, Бес бұлт шыңы) шыңының оңтүстігіндегі шыңдары бар алып жазық Тайхуа Шан (太華山, Ұлы гүл тауы) деп аталатын. 1980 жылдары Канглонг Линды (蒼龍嶺, Қараңғы Дракон жотасы) айналып өту үшін екінші жол салынғанға дейін, оған Канглонг Лин деп аталатын жота арқылы ғана кіруге болатын. Үш шыңның тиісті шыңдары анықталды: Шығыс, Оңтүстік және Батыс шыңдары. Шығыс шыңы төрт шыңнан тұрады. Ең биік шың – Чжаоян Фэн (朝陽峰, Күнге қарайтын шың, яғни күнге қараған шың). Оның биіктігі көрсетілген және аты жиі бүкіл Шығыс шыңының атауы ретінде қолданылады. Чжаоян Фэннің шығысында Шилу Фэн (石樓峰, Тас мұнара шыңы), оңтүстігінде Ботай Фэн (博臺峰, Кең терраса шыңы) және батысында Юнь Фэн (玉女峰, Жеміс қызы шыңы) орналасқан. Бүгінде Юнь Фэн таудың ең орталық бөлігіндегі өз шыңы деп есептеледі. Оңтүстік шыңы үш шыңнан тұрады. Ең биік шың – Лоянь Фэн (落雁峰, Қонаққаз шыңы), биіктігі көрсетілген. Шығысында – Сонгги Фэн (松檜峰, Қарағай және арша шыңы), батысында – Сяоцзы Фэн (孝子峰, Ұл шыңы). Батыс шыңында тек бір шың бар, ол Лианхуа Фэн (蓮花峰) немесе Фуронг Фэн (芙蓉峰) деп аталады, екеуі де Лотос гүлі шыңы дегенді білдіреді. Бұл биіктік көрсетілген. Хуа-Шан ойысының бойындағы Хуа-Шанға жаңа жолдың 3-ші ғасырдан 5-ші ғасырға дейін дамуымен байланысты, Канглонг Линнің солтүстігіндегі Юнтай Фэн (雲臺峰, Бұлт террасасы шыңы) Солтүстік шыңы деп танылды. Бұл биіктігі көрсетілген ең төменгі шың.
With the development of new trail to Hua Shan in the 3rd through to the 5th centuries along the Hua Shan Gorge. The peak immediately to the north of Canglong Ling, Yuntai Feng (雲臺峰, Cloud Terrace Peak), was identified as the North peak. It is the lowest of the five peaks with an elevation of .
Климат
Хуа тауының ылғалды континенттік климаты бар (Кёппен климаттық жіктелімі Dwb). Хуа тауының орташа жылдық температурасы – . Жылдық орташа жауын-шашын мөлшері – . Шілдеде ең көп жауын-шашын жауады, сонымен қатар температура шамамен дейін көтеріледі, ал қаңтар ең суық ай, орташа температурасы шамамен – .
Тарих
Б.з.д. 2 ғасырдың басында оның етегінде Батыс шыңның киелі орындары деп аталатын даосистік ғибадатхана болған. Даостар таудың ішінде әулет асты әлемінің құдайы мекендейді деп сенген. Таудың етегіндегі ғибадатхана көбінесе рух шақырушылардың құдаймен және оның адалдарымен байланысуына қолданылып келген. Тайшандай паломниктікке танымал орын болмаған Хуашань, биіктігінің қиындығынан императорлық және жергілікті паломникті ғана қабылдады, ал Қытайдың басқа аймақтарынан келген паломниктер бұл жерге жиі келмеген. Хуа тауы да өлімсіздік іздеушілер үшін маңызды орын болды, себебі көптеген дәрілік шөптер осы жерде өсірілді және оның құрамындағы қуатты дәрілердің осы жерде табылатыны айтылды. Солтүстік Аспан мектебінің негізін қалаушы Ку Цянцзи (365–448) осы жерде уахи алған, сондай-ақ Чэнь Туань (920–989) өмірінің соңғы жылдарын Батыс шыңында усақ-түйекке берілген өмірмен өткізген. 1230 жылдары таудағы барлық ғибадатханалар даосистік Кванчжэн мектебінің бақылауына көшкен. 1998 жылы Хуашань басқару комитеті таудағы ғибадатханалардың көп бөлігін Қытай даостық қауымдастығына беруге келісті. Бұл табиғатты қорғау мақсатында жасалды, себебі даостар мен монахтардың болуы браконьерлер мен орман кесушілерді тоқтатуға көмектеседі. Хуа тауына табыну өте гүлденген, әсіресе Тан әулеті кезінде (618–907). Бұл Хуа тауының үлкен маңызға ие болған кезеңі болды, өйткені ол әулеттің екі астанасы Чанъань мен Луоянды байланыстыратын жолдың орталық нүктесі болып табылды. Хан әулетінің (б.з.д. 206 – 220 ж.) кезінен бастап Хуа тауы Қытайдың бес қасиетті тауының бірі ретінде құрметтелді және Батыс Марштау ретінде құрбандықтар қабылданды. Тан әулеті кезінде император Сюаньцзун Хуа тауын Тан патшалық отбасының қасиетті тауы деп ресми түрде жариялап, оның құрметті құдайлығына «Металл аспанының патшасы» деген құрметті атақ берді. Қытай тарихындағы көптеген белгілі тұлғалар, соның ішінде Цинь Шихуан, Тан Тайцзун және Сунь Ятсен Хуа тауына сапар шекті. Қытай ғалымдары арасында ұрпақтан-ұрпаққа жеткен ежелгі мақал бар: «Егер сіз Хуашаньға бармасаңыз, сіз нағыз батыр емессіз, ал егер сіз Хуайюеге бармасаңыз, өміріңіз бекер». Бұл мақал Хуа тауының Конфуцийшілдіктегі жоғары мәртебесі мен терең ықпалын көрсетеді. Бұл орын даосизмде де қасиетті болып саналады. Иан Джонсон «Нью-Йорк кітаптар шолуында» Қытайдағы Дао іздеуін зерттеген мақаласында Хуа тауы «даоизмнің ең қасиетті бес орнының бірі, бұрын тек жартасқа қашалған баспалдақтармен және қолға тіреу үшін ілмектелген тізбектермен қол жеткізілетін тік көтерілістері бар» деді.
Аңыз
Аңыз бойынша, тау өзінің ерекше белгілерін алғанда, құдай Жулинг Шен бір күшті соққымен Хуа тауын айналасындағы таулардан бөліп тастаған. Бұл әрекет тауды Сары өзеннің арғы жағына жылжытып, өзеннің теңізге құйылуына жол ашты. Хуа тауының жоғары құдайы – Сиюэ Дади. Сиюэ Дади мол бұлт пен жаңбыр әкеліп, барлық тіршіліктің өсуіне көмектеседі, құт-береке тілеп, халыққа өркендеу сыйлайтын күшке ие деп сенген. Құдайдың үшінші қызы Хуаюэ Саньнян өте әдемі болған және әкесінің қалауына қарамастан, жалғыз адамға үйленген. Кешірек заманда Хуаюэ Саньнянның махаббат оқиғалары жаңа формаларға еніп, «Чэньсян туралы аңыз» және «Жақұт лотос шамшырағы» деп белгілі болды. Орталық кейіпкер Чэньсян – Хуаюэ Саньнян мен оның жалғыз күйеуі Лю Сянның ұлы. Хуаюэ Саньнян Көк ережелерін бұзғаны үшін жаза ретінде Хуа тауының астында түрмеге қамалған. Хуа тауының батыс шыңында «Бақия жартас» деп аталатын алып жартас тұр. Оның биіктігі жүз футқа жетеді және үш бөлікке таза бөлінген, ол аңызларда маңызды орынға ие. Аңызға сенесіз бе, Чэньсян тауды бөліп, анасын құтқару үшін батыл түрде жартасты екіге бөлген.
Ғибадатханалар
Хуашань таудың беткейлері мен шыңдарында түрлі ғибадатханалар мен басқа да діни құрылыстар кездеседі. Таудың етегінде Чэнь Туаньға арналған Нефрит бұлағы (玉泉院) монастыры орналасқан. Сонымен қатар, ең оңтүстік шыңында ежелгі даосистік ғибадатхана бар, ол қазіргі кезде шайханаға айналдырылған.
Көтерілу жолдары
Таудың бес басты шыңының ең төменгісі – Хуашаньнің Солтүстік шыңына апаратын үш жол бар. Ең танымал жол – Хуа Шан Ю (Хуа Шан шатқалы) арқылы салынған дәстүрлі жол, ол біздің заманымыздың 3-4 ғасырларында дамып, көбінесе Тан династиясы кезінде кеңейтілген. Ол Хуашань ауылынан Солтүстік шыңға дейін 6 шақырымға созылады. Хуан Пу Ю (Хуан Пу шатқалы, б.з.д. 8 ғасырда осы шатқалда тұрған Хуан Лу Цзы атты усақпаздың құрметіне аталған) арқылы салынған жаңа жол кабельдік жолға дейін барады, ал шындығында ол Тан династиясынан бұрын қолданылған ежелгі жол, кейіннен тозуға ұшыраған. Солтүстік шыңынан бірнеше жолдар Канлонг-Лингке көтеріледі, ол тау жотасының үстіне көтерілуден гөрі биікке шығуға ұқсайды. 1998 жылы шығыс жағынан жотаның айналасында жаңа жол салынғанға дейін, ол Батыс шыңына, Орталық шыңына, Шығыс шыңына және Оңтүстік шыңына (2 154,9 м) барудың жалғыз жолы болды. Хуашань тарихи тұрғыдан Дао, Буддизм немесе басқа да сенімдерді ұстанатын қайратты усақпаздардың тынығу орны болды; тауға шығу қасақана түрде тек қана күшті жігерге ие адамдарға немесе «жолды» тапқандарға ғана мүмкін болды. Қозғалыс пен өркендеудің артуымен, қытайлықтар, әсіресе студенттер, 1980 жылдары өздерінің батылдығын сынап, тауға сапар тарта бастады.
Жаяу жүру қаупі
Таудың жоғарғы жағына дейінгі маршрут әлемдегі ең қауіпті жаяу жолдардың бірі деп есептеледі. Туризмнің қарқынды дамуы және 1990 жылдары канат жолының салынуымен тауға қолжетімділіктің күрт жақсаруы келушілер санын өсірді. Көптеген ашық, тар жолдар мен тік құламалар тауға лайықты қауіпті репутациясын берді, бірақ қауіпсіздік шаралары – жолдарды тереңдету, тас қадамдар мен кең жолдар салу, қоршаулар қою – қауіптілікті біршама азайтты. Жергілікті билік жаңа жолдар ашып, ең қауіпті учаскелерде бір бағытты маршруттар жасады, сондықтан көпшілік пен мұзды жағдайларды ескермегенде, тауды қазір аса қауіпсіздіксіз көтеруге болады. Ең тік жолдардың кейбіреулері жабылды. Солтүстік шыңынан Оңтүстік шыңына жартас бойымен өтетін бұрынғы жол өте қауіпті деп танылған; қазір Оңтүстік шыңындағы ғибадатханаға және шыңның өзіне дейін жаңа, қауіпсіз тас жол салынды. Көптеген қытайлықтар әлі де түнде шығыс шыңына таңға дейін жете алу үшін көтеріледі, бірақ қазір тауда көптеген қонақ үйлер бар. Бұл әдет, көтерілу кезінде жолдардың қауіптілігін көре алмау және жолдарда бір адам қауіпсіз өту үшін жеткілікті орын болмайтын жерлерде төмен түсетін келушілермен кездеспеу үшін қауіпсіз деп саналған кезден қалған.