Кіріспе
Платонның "Горгий" диалогы (ағылш. Socratic dialogue by Plato Gorgias; Γοργίας) – б.з.б. 380 жылдары Платон жазған сократиялық диалог. Диалог Сократ пен шағын топтың кешкі ас дастарқанындағы әңгімесін көрсетеді. Сократ реториканың нақты анықтамасын табуға тырысады, өзін-өзі риториктер деп жариялағандармен пікір таластырады, реториканың мәнін анықтауға және сол кездегі Афинада танымал болған софистикалық шешендіктің кемшіліктерін ашады. Ежелгі Афинада саяси және құқықтық артықшылықтар үшін көндіру өнері аса қажет деп есептелді, ал риториктер осы маңызды дағдыны үйрететін ұстаздар ретінде танымал болды. Горгий сияқты кейбіреулері Афинаның интеллектуалдық және мәдени өркендегендігіне тартылып келген шетелдіктер еді. Сократ өзінің (Сократтың) нағыз саясатпен айналысатын афиналықтардың санаулы бірі екенін айтады (521d).
Gorgias ('/ɡ//ɔr//ɡ//i//ə//s/; Γοργίας ) is a Socratic dialogue written by Plato around 380 BC. The dialogue depicts a conversation between Socrates and a small group at a dinner gathering. Socrates debates with self proclaimed rhetoricians seeking the true definition of rhetoric, attempting to pinpoint the essence of rhetoric and unveil the flaws of the sophistic oratory popular in Athens at the time. The art of persuasion was widely considered necessary for political and legal advantage in classical Athens, and rhetoricians promoted themselves as teachers of this fundamental skill. Some, like Gorgias, were foreigners attracted to Athens because of its reputation for intellectual and cultural sophistication. Socrates suggests that he (Socrates) is one of the few Athenians to practice true politics (521d).
Риториканың анықтамасы
Сократ риториканың нақты анықтамасын білу үшін Горгийден сұрақтар қояды, оның аргументі "Х деген не?" деген сұрақтар түрінде құрылады (2). Ол: "Неге өзіңіз шебер болған кәсібіңізді және сондықтан сізді қалай атауымыз керек екенін бізге айтпадыңыз?" (449e) деп сұрайды. Диалогтың қалған бөлігінде Сократ риториканың мәнін талқылайды. Риторика әділетті түрде қолданылуы мүмкін болғанымен, Сократ практикада риторика – жағымпаздық деп есептейді; риторик көрермендерге өзінің аргументтерімен сәйкес келетіндей сезім тудырып, оларды құрметті деп ойландырады.
Риториканың моральдық мәні
Сократ Горгиямен риториканың моральдық мәнін талқылайды, риториканың әділ екенін сұрайды. Сократ Горгиас сөздерінің өзара қайшы екенін анықтап: "Сіз сол кезде оратория ешқашан әділетсіз болмайды деп ойладым, себебі ол үнемі әділдік туралы айтады. Бірақ кейін сіз оратордың ораторияны әділетсіздік үшін де қолдана алатынын айтқанда, мен таң қалдым және сіздің пікірлеріңіз үйлесімсіз деп ойладым" (461а). Осы аргументке жауап беруге тырысқан Горгиас, жауап бере алмайтынын сезініп, көңілі қалды және бәсекеге ұмтылды. «Дәлелдің» әсері оны көндіру емес, оны шатастыру болды. Сократ риторика ғана моральдық ізденіс емес деп санайды. Горгиас «ол ораторлық өнерді үйренгісі келетін кез келген адамға, әділдік туралы білімі болмаса да үйрететін» (482d) деп сынға ұшырайды. Сократ адамдарға дұрыс жолды үйрету үшін философия қажет деп есептейді және философиясыз ораторлық әділ бола алмайды.
Шындық
Сократ өзінің сұрақ қою әдістерінің шындықты табуға бағытталғанын үнемі айтады. Ол Калликлдің ашықтығына сарказммен мақтау айтады, себебі ол ораторлық туралы шындықты ашуға көмектеседі: "Егер сіз менің жаным сенетін нәрселермен келіссеңіз, онда ол шындық деп білемін. Бір жаның дұрыс өмір сүріп жатыр ма, жоқ па, соны толық сынауға ниеттенген адам үш қасиетке ие болуы керек, олардың барлығы сізде бар: білім, ізгі ниет және ашықтық." (487а). Шындықты басқалармен ой-пікір алмасу арқылы табуға болады, бір-біріне өз жанындағы білімді жеткізу арқылы әркімнің сенімдері туралы қорытынды жасауға болады. Сонымен қатар, шындық жалпыға қабылданған сенімдерге негізделмейді. Сократ шындықтың халық пікірінен өзгешелігі туралы мәселені айқындайды: "Сіз мені күштеп бағындырмайсыз, керісінше, маған қарсы көптеген жалған куәгерлерді ұсынасыз және мені меншігімнен, шындықтан, қуғынға салуға тырысасыз. Егер мен сізді мен айтқандарыма келісетін жалғыз куә ретінде ұсынбасам, онда біз талқылаған мәселелерде ештеңеге қол жеткізбедім деп есептеймін" (472c).
Кіріспе (447a449c)
Диалог Горгия сөйлегеннен кейін басталады. Калликл Горгияның өз үйінде қонақ екенін және Сократ пен оның досы Харефонмен жеке кездесуге келіскенін айтады. Сократ Горгияны өзінің сұрақ-жауап әдісімен әңгімелесуге көндіреді. Горгия өзінің кәсібін риторика деп атайды және оны ритор деп атау керек екенін растайды. Сократ оған сұрақтар қоя келіп, жауаптарының қысқалығын мақтайды. Горгия көптен бері ешкім оған жаңа сұрақ қоймағанын айтады, ал Сократ сұрағанда, ол оған қысқа жауап беруге де, ұзақ әңгімелеуге де бірдей қабілетті екенін жеткізеді (449c).
Физикалық және интеллектуалды күресті салыстыру (449d458c)
Горгия Сократтың қарсы сауалдарында риториктер адамдарға сөздің күшін берсе де, олар моральдық тәрбие беруші емес екенін мойындайды. Горгиас өзінің шәкірттері осы дағдыларын әдепсіз мақсаттар үшін қолдануы мүмкін екенін (мысалы, халық жиналысын дұрыс емес шешім қабылдауға көндіру, немесе кінәлі адамды босату) жоққа шығармайды, бірақ мұғалім осыған жауапты емес дейді. Ол аналогия арқылы мысал келтіреді: Горгиас егер күрес мектебіне барып оқыған адам ата-анасын немесе достарын ұрып-соқса, сіз оның жаттықтырушысын елден қумайсыз (456d–457c). Оның айтуынша, жаттықтырушы өзінің шеберлігін (техникасын) адал ниетпен үйретеді және шәкірті физикалық күшін ақылмен қолданар деген үмітте болады, риторик те осындай сеніммен шәкірттерінің күштерін теріс пайдаланбайтынына үміттенеді. Сократ өзінің қате екені дәлелденгеніне қуанатынын айтады. Ол өзін жоққа шығаруды, басқа біреуді жоққа шығарудан артық көреді, себебі өзіңді зияннан құтқару, басқаны зияннан құтқарудан жақсы. Кәсібі сендірушілік болған Горгиас та басқаны жоққа шығарудан гөрі өзінен бас тартуды жақсы көретін адам екенін мойындайды. Горгиас тек бір нәрседен қорқады: қазіргі жиынның екі адамның бір-бірін қателік жасау бәсекесін көруден гөрі маңызды шаруалары болуы мүмкін (458b–c). Жиын наразылық білдіріп, осы жаңа интеллектуалды күресті көруге асығатынын жариялайды.
Риторика туралы пікірталас (458d466c)
Сократ Горгияны сөзге келтіріп, шешен адамның білімсіз тыңдаушылар алдында сарапшыға қарағанда көбірек сендіретініне көндіреді, себебі сендіру құралдарын меңгеру адамға қарапайым фактілерден гөрі зор сенім береді. Горгий бұл сынды қабылдап, өзінің кәсібінің артықшылығы – адамның ешқандай мағыналы білім алмай-ақ, сарапшылардан жоғары саналуы мүмкін екендігін айтады (459c). Сократ риториканы жағымпазданудың немесе құлшынудың бір түрі деп атайды және оны тәтті нан пісірумен және өзін әшекейлеумен (коммотикон) салыстырады. Оның айтуынша, риторика саясатқа тәтті нан пісіру медицинаға, ал косметика – гимнастикаға қатысты. Бұл іс-әрекеттердің бәрі сыртқы әшекейлеуге, нағыз жақсының имитациясына бағытталған (464c–465d). Брюс МакКомски Горгия Платон тарапынан ерекше бейнеленген болуы мүмкін деп мәлімдейді, себебі «Платонның Горгиясы білім мен пікір арасындағы қарама-қарсылыққа келіседі» (82). Бұл дұрыс емес, өйткені «софист Горгия үшін барлық «білім» – пікір ғана. Рационалды немесе иррационалды аргументтер болуы мүмкін емес, себебі барлық адам сенімдері мен қарым-қатынас жағдайлары кайростық сәттерге байланысты» (83). Полус пен Калликл екеуі де Сократтың ұстанымына таңғалып, ол әзіл айтып отыр ма екен деп ойлайды (481b).
Калликл философияны сынға алады (481c505b)
Калликлдің пікірінше, егер Сократ дұрыс айтса, адамдар өмірін кері бұрып, қайда барса да, істеу керек нәрсеге қарама-қарсысын жасап жатыр. Сократ өзінің және Калликлдің ұқсас жағдайларда екенін айтады: ол Алькибиад пен философияға ғашық, ал Калликл Клиниас ұлы мен афиналық Демосқа ғашық, екеуі де сүйіктілерінің ойын айтуын тоқтата алмайды. Кейбір адамдардың айтқандары уақытқа қарай өзгере берсе де, Сократ философияның айтқаны әрқашан бірдей болады деп мәлімдейді (482б). Калликл Сократты демагог сияқты әрекет етуде айыптайды. Ол, жамандық жасаудан гөрі, оған ұшырау нашар, құрбан болғанның жақсы тұсы жоқ дейді. Одан әрі, (Глаукон Республикадағы Гигес туралы әңгімесінде айтқандай) жамандық тек конвенция бойынша ұятты, ал табиғатынан бұрыс емес деп таластайды. Сосын, Сократтың бекер философиямен уақытын өткеніне кінәлайды, жастардың бессздық әңгімелерге араласуында еш зиян жоқ, бірақ ересек адамдарда бұл жағымсыз көрінеді дейді. Ол Сократты арсыздыққа айыптап, егер біреу оны ұстап түрмеге апарып кетсе, өзін қорғауға шамасы келмейтінін, Сократ сот алдында қалжырап, ақырында өлім жазасына кесілетінін айтады (486а,б). Сократ бұған ашуланбайды, Калликлдің ерекше ашықтығы оған жақсы ниетті екенін көрсетеді дейді (487d). Калликл содан кейін табиғаттың әділдігін қорғауға қайта оралады, онда күштілер әлсіздерден артықшылықтарын пайдаланады. Ол, табиғи адамның үлкен құштарлықтары мен оларды қанағаттандыру құралдары бар екенін, тек әлсіз ғана жасанды заңға негізделген ұстамдылық пен әділдікті мақтайтынын айтады (483б, 492а–c). Сократ Калликлді «керекті сынау тасы» (486) деп атайды және «номос» (дәстүр немесе заң) ғана емес, табиғат та әділетсіздік жасаудың, оған ұшыраудан да артық ұят екенін, теңдік – әділдік екенін (489а–б) және Калликлдің идеалдағы адамы – тесік құмыра сияқты, тоймас және бақытсыз екенін (494а) айтады. Сократ бұрынғы позициясына оралып, тәртіпсіз адам бақытсыз және оны шектеуге, әділдікке бағынуға тиіс дейді (505б).
Сократ өзімен-өзі пікірлеседі (505c509b)
Калликл интеллектуалды тұңғырға түсіп, ашуланып, Сократты өз сұрақтарына өзі жауап беруге шақырады (505d). Сократ тыңдаушыларынан, Калликлді қоса, оның айтқандарын тыңдап, егер жалғандық естісе, оған сыпайы түрде араласуын сұрайды. Егер қарсыласы (оның өзінің орнына сөйлейтін) дұрыс пікір айтса, ол оған келісуге дайын екенін білдіреді (506а–c). Сократ монолог айта бастайды және риториканы қалай қолдану керектігі туралы әзіл айтпағанын, оны ең жақсы өз-өзіне қарсы пайдалану керектігін қайталайды. Қателік жасаған адам жаны мұңлы, бірақ одан құтылып кеткен адам одан да нашар жағдайда болады (509b).
Философия - ащы су
Сократ өзінің мақсаты – жағымды емес, ең жақсы нәрсе екенін және саясаттың өнерін тек өзі ғана түсінеді деп мәлімдейді. Ол адамдарды ащысын ішуге шақырады, оларды аштық пен шөлге ұшыратады, ал көптеген саясаткерлер халықты тәттілермен қуантады. Ол сондай-ақ "дене – жанымыздың қабірі" (493а) деп Еврипидтің сөздерін келтіріп, "өмір – өлім емес пе, ал өлім – өмір емес пе, кім біледі?" (492е) дейді. Өзінің сот процесі туралы ол: "Менді балалар алқасының алдына, аспаз прокурор ретінде әкелген дәрігердей бағалауға болады" (521е) дейді. Ол мұндай жағымпаз прокурор өлім жазасына кесуге сөзсіз жететінін және оны тоқтатуға өзінің ешқандай күші жоқ екенін айтады. Сократтың пікірінше, маңыздысы – оның жан тазалығы; ол оны сақтап келді және осы ғана оның нағыз күшінде (522d).
Жылаңаш жандардың үкімі
Сократ диалогты Калликлге, Полюске және Горгияға миф деп санайтын, бірақ ол шындық деп санайтын оқиғаны айтып аяқтады (523а). Ол ежелгі заманда Кронос адамдарды өлер алдында екі топқа бөліп, үкім шығаратынын айтады. Жақсы және әділ адамдарды Адалдардың аралдарына, ал құдайсыз, әділсіз адамдарды Тартар деп аталатын кек алу мен жазалау түрмесіне жіберді. Бұл үкімдер дұрыс болмады, себебі адамдар тірі кезінде, киімдерімен бірге сотталды, ал судьялар сыртқы түріне алданып, үкімді бұрмалады. Зевс бұл мәселені шешті: адамдарды өлімге жіберіп, денелерін жалаңаш қылды және өз ұлдары Минос пен Радамантты Еуропадан, ал Аиакты Эгинадан судья етіп тағайындады (523d–524a). Судьялар да жалаңаш болуы керек еді, осылайша олар адам жандарын алаңдатусыз қарап тексеруге болатын. Сократ бұл мифті естігенін, оған сенеді және одан өлім – тән мен жанның ажырауы деген қорытындыға келгенін айтады. Оның сөзіне göre, өлгеннен кейін әрбір адам өмірінде болған қасиеттерін сақтайды, сондықтан семіз, ұзын шашты адам семіз, ұзын шашты мәйіт болады. Егер ол жаман адам болса, соққылардан іздері қалады. Егер судья біреуді ұстаса, оның жаны жалған куәліктері мен қылмыстарының іздерін көреді, себебі олар оның жанына өрленген (524b–525a). Сократ кейбір адамдар өз жазаларының ауырсынуы мен азабынан пайда көретінін (525b) және басқалардың қиналысқа түсуін көруден ләззат алатынын айтады; бірақ кейбір жамандықтарты емдеу мүмкін емес. Ол Гомердің «Одиссеясында» хадисте патшалар мәңгілік азапта екені, бірақ Терсит сияқты қарапайым бұзақылардың бейнеленбегенін айтады. Сократ Калликлге ескертеді: ол өз сот күні судьяның алдына келгенде, Сократтың осында істегенінен кем емес, соққыға ұшырайды. Ол бұл оқиға оған ертегідей естілуі мүмкін екенін айтады және егер одан да жақсырақ және шындыққа жақын нәрсе табылса, оны жеңілсінуге болады, бірақ топтағы ешкім басқаша өмір сүру керектігін дәлелдемегенін айтады. Соңында ол оларды әділдік пен ізгілік жолымен жүруге шақырады.