Кіріспе

Бұл мақала Румыния Банатының ең ірі және маңызды қаласы – Тимишоара тарихы туралы. Тимишоара мынадай атаулармен де белгілі: венгр тілінде – Темесвар, неміс тілінде – Темесвар / Темешвар / Темешбург, серб-хорват тілінде – Темишвар / Темишвар, түрік тілінде – Тамишвар / Темешвар.

Ежелгі дәуір

Археологиялық жаңалыстар қазіргі Тимишоара орналасқан аймақ көне заманнан бері қоныстанған екенін көрсетеді. Бұл аймақтағы ең алғашқы анықталған өркениет – Агатюрсилер, олар Мұреш өзеніне ат берген болуы мүмкін. Дактармен туысқан геттер бұл жерді б.з.д. 335 жылы бағындырды. Табылған монеталар арқылы, Дакияның римдік билеуі кезінде бұл елді мекенде адамдар тұрғандығы белгілі болды. Сол дәуірдегі елді мекен туралы жазбалар сақталмағанмен, орта ғасырларда да адамдар осы жерде тұрған деген жалпы пікір қалыптасқан, ал қала алғаш рет сол кезде тарихқа енген.

Орта ғасырлар

Ортағасырлық зираттан табылған археологиялық жатындар 10 ғасырдың екінші жартысында қазіргі қаланың батысында жауынгерлер қауымы қоныстанғанын көрсетеді. 41 қабірдің шамамен жартысында қабірдегі заттар (оның ішінде жебе бастары, шаш сақиналары, сырғалар және білезіктер) табылды, бұл зиратта жерленгендердің өздерінің пұтқа табыну салтын сақтағанын көрсетеді. Жебе бастарын қабірге салу 10 ғасырдағы Карпат алқабындағы венгр жауынгерлері арасында кеңінен таралған. Он қабірдегі қол сүйектерінің орналасуы христиан немесе христиандық ықпалындағы адамдардың да зиратта жерленгенін көрсетеді. Әртүрлі сақиналар түрлері жергілікті тұрғындар мен Балқан түбегі арасындағы сауда байланыстарын көрсетеді. Зират 11 ғасырдың басында тастап кетеді. 12 ғасырдың ортасындағы мұсылман географы Мұхаммед әл-Идриси "Т. н. й. с. б. р" деп аталатын қала туралы айтады және оны "Т. й. с. й. а", яғни Тиса өзенінің оңтүстігінде орналасқан гүлденген елді мекен ретінде сипаттайды. Тарихшы Истван Петрович "Т. н. й. с. б. р"-ді Темешвармен байланыстырады, бұл Идрисидің қала туралы тікелей ақпарат болмағандықтан оны дұрыс орналастыра алмағанын көрсетеді. Тимишоара қаласының аты бекіністен шыққан: қаланың венгрше атауы Темешвар, Тимиш өзенінің (Темес) бойындағы қамалға (vár) сілтеме жасайды. Бекініс туралы алғашқы мәліметтер 1177 жылғы Арад тізімінде кездеседі. Құжатта "Демезиенсис" бекінісіне қарасты патшалық иеліктердегі "Сеп" және "Врман" атты екі ауыл аталған. Тарихшы Ференц Себоктың сөзіне қарағанда, ол жер және ағаштан салынған болуы мүмкін. Темес өзенінің саласы Беганың жанында, батпақты жерге салынған бекініс Темес округінің ишанының, яғни басшысының резиденциясы болған. 1241 жылы қала моңғолдардың Венгрия мен Польшаға жасаған шабуылы кезінде қиратылды, бірақ қабырғалары қайта салынды. 1315 жылы Венгрияның Карл I Темешварда тұруын бастады, себебі оған мойынсұнудан бас тартқан онға жуық қуатты феодалдар Венгрияның басқа аймақтарындағы үлкен территорияларды бақылап отырды. Келесі жылдары ескі бекіністің жанына патша сарайы салынды, ал соңғысы таспен қайта жаңартылды. Петровичтің пікірінше, Әулие Элигийге арналған шіркеу осы кезеңде қалаға итальяндық шеберлердің қоныстанғанын көрсетеді, өйткені әулиеге негізінен Неапольде құрмет көрсетілген. Доминикандықтар 1323 жылдың басында Цсанад Телегди жергілікті шіркеуде епископ болып сайланғанға дейін қалаға қоныстанды. Карл I патшалық билікті қалпына келтіргеннен кейін, 1323 жылдың жазында өзінің ордасын Темешвардан орталықта орналасқан Вишеградқа көшірді. Қаладағы "қонақ қоныс танушылар" (hospites de Themeswar) алғаш рет 1341 жылы, ал Тимишоараның тұрғындары (cives de Temeswar) 1342 жылы айтылады. Тұрғындардың этникалық құрамы сирек аталды, бірақ олардың есімдері "қонақ қоныс танушылардың" және тұрғындардың көпшілігінің венгр екенін көрсетеді. Шемлаку Маре, Мараз және басқа да жақын ауылдардан Темешварға көшіп келген тұрғындардың тізімдері оның маңызды аймақтық орталыққа айналғанын дәлелдейді. 1402 жыл шамасында қалаға Рагузадан (қазіргі Хорватиядағы Дубровник) келген саудагерлер қоныстанды. 15 және 16 ғасырларда қалаға болгарлар, румындар және сербтер де көшіп келді. Мысалы, 1539 жылы Темешвар тұрғыны болған Иоанн Олаахтың ("Жохан Влак") есімі оның румындық тегін көрсетеді. 14 ғасырдың ортасында Темешвар батыс христиан әлемінің мұсылман Осман түркілеріне қарсы күресінің алдыңғы қатарында болды. Француз және венгр крейсерлері 1396 жылы Никополис шайқасына қатысуға дейін қалада кездесті. 1443 жылдан бастап Джон Хуняди Темешварды түркілерге қарсы әскери бекініс ретінде пайдаланды, қуатты бекініс салған. Қала Османдықтар тарапынан 1462, 1476, 1491 және 1522 жылдары бірнеше рет қоршауға алынды. 1514 жылы Венгрия тарихындағы ең ірі шаруалар көтерілісі Темешвар маңындағы шайқаста жеңіліске ұшырады және оның секельдік көшбасшысы Дьёрдь Дожа азапталды және өлімге кесілді.

Осман билігі

Темсвардың стратегиялық орналасуына байланысты Осман империясы Венгрия Корольдігіне қарсы жорықтары барысында бұл қамалға ие болуға ниеттенді. 1526 жылы Мохач шайқасында венгрлер ауыр жеңіліске ұшырағанымен, Темсварды османдықтар 1551 жылдың қазан айына дейін жаулап алмады. Қала Осман провинциясының – Темешвар провинциясының әкімшілік орталығына айналды. Қаланың қамалы қайта жаңартылып, Белградпен бірге Османдықтардың маңызды әскери базасы ретінде пайдаланылды. Әскери мақсатына бағытталғандықтан, Османдық билік кезінде қаланың өзі баяу дамыды. Тимишоарада екі бекітілген бөлік болды: қамал және ағаш пен тас қабырғалармен қоршалған қала. Қаланы қорғау үшін 200 зеңбірек, сондай-ақ қабырғалардың айналасында су шаңқалары қолданылды. Қабырғалардың ішінде шамамен 1200 үй, мектеп, қонақүй және халыққа арналған моншалар, ал қабырғалардың сыртында 1500-ге жуық үй болды.

Габсбургтер дәуірі

Османдықтар қаланы 1716 жылғы Аустрия-Түрік соғысы барысында 1716 жылдың 12 қазанында Савой князі Евгений бастаған Габсбург империясының әскерлеріне тапсырды. Князь Евгений 18 қазанда қалаға кірді және өзінің офицерлерінің бірі – Клавдий Флоримунд Мерсиді қаланың губернаторы етіп тағайындады. Қала қоршау кезінде өртеніп кеткендіктен, Мерсинің қадағалауымен қала толығымен қайта жаңартылды. Темесварды Осман империясы 1718 жылғы Пассаровиц шарты арқылы Австрия Габсбург монархиясына ресми түрде өткізді. Темесвар Габсбургтердің жеке провинциясы – Темесвар банатының астанасы болды. 1778 жылы провинция таратылып, Венгрия Корольдігіне қосылды. Габсбург билігі тұсында 1723 жылы қаланың төңірегіне жаңа тас қамал салынды. Қала қабырғаларының ішінде үйлер, ауруханалар, мектептер мен шіркеулер бой көтерді, ал қала сыртында фабрикалар ашылды. 1720 жылғы мәліметтерге сәйкес, қала тұрғындарының көп бөлігі этникалық сербтер, сондай-ақ румындар да болды. Кейіннен бұл аймаққа неміс, итальян және испан қоныс аударушылары келді. Қала маңындағы батпақты жерлер мелиорацияланды, ал Бега және Темс өзендері реттелді. Қала үлкен гарнизонмен әскери бекініс ретінде сақталды. Бұл кезең экономиканың қарқынды өсуімен және халық санының артуымен ерекшеленді. 1781 жылға қарай Темесвар Габсбург монархиясының ең маңызды қалаларының біріне айналды және осыған байланысты қаланың дамуын одан әрі жеделдететін патшалық бос қала грамотасын алды. Габсбург әкімшілігінің нәтижесінде Темесвар көбінесе неміс тілінде "Темс өзеніндегі қамал (Бург)" деген мағына беретін Темешбург немесе венгр тіліндегі Темесварға негізделген Темешвар деп аталды. Темесвар 1788 жылы жаулап алынып, 1789 жылы Османдықтар Аустрия-Түрік соғысы (1788–1791) кезінде тоналды.

1848-1849 жылдардағы төңкеріс

1848 жылғы төңкерістер кезінде революционерлер Венгрия үкіметін басып алды. Қала гарнизонының австриялық қолбасшысы Габсбургтердің мүддесін қорғауға шешім қабылдағандықтан, венгр әскері Темешварды 114 күн бойы сәтсіз қоршауға алды. Революцияның соңғы кезеңінде қала серб әскерлері тарапынан басылып алынды және қысқа мерзімге Сербия Воеводинасының астанасы болды.

Темесварды жаңғырту

Қаланың дамуы 1848/1849 жылдардағы төңкеріс талпырысынан кейін де жалғасты. 1849 жылы Темесвар Сербия және Темес-Банат воеводствосы деп аталған жаңа Габсбург провинциясының астанасы болды. Провинция 1860 жылы таратылды. 1867 жылғы Аустрия-Мажар келісімінен кейін қала Темес округінің астанасы болды, бұл келісім аймақтың басқаруларын Венгрия Корольдігінің басқаруларымен біріктірді. 1853 жылы қалаға телеграф енгізілді, ал 1857 жылы Тимишоарада газ шамдарымен жарықтандыру орнатылды. 1857 жылы Темесварды Сегедпен байланыстыратын теміржол салынып, 1867 жылы қалада атпен жүретін трамвайлар пайда болды. Венгрияның Темесвар қаласы 1884 жылы электр шамдарымен жарықтандырылған алғашқы еуропалық қала болды, ал трамвайлар 1899 жылы электрленді (Бухарест 1884 жылы бұрын электрленген болатын). Темесвар Венгрия Корольдігінде, кейін Румынияда алғашқы жедел жәрдем станциясына ие болған қала болды. Бірінші дүниежүзілік соғыстан кейін, қысқа ғана мерзімге Венгрияға жақын Банат Республикасы құрылып, Сербия армиясы басып алғаннан кейін Тимишоара 1919 жылы Банат аймағының көп бөлігімен бірге Румыния Корольдігіне қосылды.

1989 жылғы румын төңкерісі

1989 жылдың желтоқсан айында Тимишоара қаласында Николае Чаушескудың коммунистік режиміне қарсы халық көтерілісі басталды. Венгр кальвинистік пастор Ласло Төкөс Секьюритате, яғни құпия полициясы тарапынан елден қуылды. Оған қолдау көрсету үшін, оның ішінде румындар да бар, адамдар қаланың орталық алаңына (Опера алаңына) жиналды. Коммунистік басшылық әскерге жиналған адамдарға оқ атуға бұйрық берді. Бірақ, әскер офицерлерінің бір бөлігі оқ атудан бас тартып, халыққа қосылды. Осылайша 1989 жылғы Румыния революциясы басталды, ол бір аптадан соң коммунистік режимді құлатты. Тимишоара 1989 жылдың 20 желтоқсанында алғашқы бос қала деп жарияланды, революция барысында 130 адам қаза болып, 3352 адам жарақаттанды.