Кіріспе

Ежелгі Рим дініндегі құдайлық табиғат

Рим дінінде гений (;: genii) – әрбір жеке адамда, орында немесе затта кездесетін жалпы құдайлық табиғаттың жеке көрінісі. Қорғаушы періште сияқты, гений әр ер адамның туған сәтінен бастап өліміне дейін оны сүйреп жүретін. Әйелдер үшін оларға серік болатын рух – Юно болды.

Табиғат

Әрбір жекелеген орынның өзіне тән гениі (genius loci) болды, сондай-ақ жанартаулар сияқты күшті нысандардың да гениі болды. Бұл түсінік кейбір нақты жағдайларға дейін кеңейді: театрдың, жүзімзардың және мерекелердің гениі, олар тиісінше қойылымдардың сәтті болуына, жүзімнің өсуіне және тойлардың табысқа ие болуына көмектесті. Римдіктер үшін өмірдегі маңызды істер мен оқиғалар үшін тиісті генийді ынақты ету өте маңызды болды. Осылайша, адам жүрегінің ықыласымен өзінің шектеулі жекелігінен гөрі жоғарырақ және құдайға жақын нәрсеге құрмет көрсетіп, "өзінің осы ұлы беймәлімдігіне" құдайға арнап сыйлықтар сыйлады; осылайша, ол өзінің құдайлық тегі туралы толық білімі болмауының орнын құрметпен толтырды. Христиан дін танушысы Августин христиан жанын римдік гениймен теңестіріп, Варроның әрбір адамның ақыл-ойы мен қабілеттерін олардың генийіне байланыстырғанын айтты.

Шығу тегі

Ағылшын тіліндегі термин латын тілінен алынған "genius" сөзінен тараған, мағынасы – "үйдің қамқоршы рухы"; алғашқыда "бір рудың немесе тайпаның туа біткен еркек күші". Бұл сөз Индоевропалық *g̑enh₁ түбірінен шыққан, мағынасы – "туып беру, өндіру". Осы түбір латын тілінде de gignō ("туып беру") және gēns, gentis ("ру, халық") сөздерінде де көрінеді. "Гений" атауы алғаш рет рим әдебиетінде, Плавттың шығармаларында кездеседі. Мұнда бір кейіпкер екінші кейіпкердің әкесінің қатты ашкөз екенін айтады, сондықтан ол өз генийіне құрбандық шалу үшін арзан саамдық ыдыстарды пайдаланады, осылайша генийді оны ұрлауға жеңілдетпеу үшін. Бұл үзіндіде гений адамнан өзгеше, себебі өзін-өзі жақтау абсурдты болар еді, бірақ гений де сол адам сияқты ашкөздікке бейім; яғни, мінез-құлық жағынан адам мен гений бірдей. Гораций, император өзінің генийіне табынуды енгізген кезде жазғанда, генийді "туған жұлдызды басқаратын серік; адам табиғатының құдайы, ол әр адам үшін өлімге ұшырайтын, әр түрлі мінез-құлықпен, ақ немесе қара" деп сипаттайды.

Императорлық генийлер

Октавиус Цезарь Актиум шайқасында Рим азамат соғысының соңғы жеңісінен кейін Римге оралғанда, Сенатта зор күш-қуат пен табысқа ие адам ретінде көрінді, бұл айқын түрде құдайлықтың белгісі еді. Олар оның кереметтігін мойындап, барлық банкеттерде оның генийіне құрбандық шалуды енгізуді ұсынды. Осы сезімге құрмет ретінде ол "август" сөзінің қасиетті мағынасын бейнелейтін "Август" есімін таңдады. Осы кезеңде Genius Augusti үй ішіндегі культ ретінде қалыптасты. Ол басқа үй құдайларымен бірге әр тамақ уақытында құрметтелді. Осылайша римдік императорлық культ дәстүрі басталды, онда римдіктер императордың жеке тұлғасы емес, оның генийін қадірледі. Егер императордың, яғни барлық әскерлердің қолбасшысының генийін құрметтеу қажет болса, оның бағынышты әскерлерінің генийін де құрметтеу қажет еді. Провинциялық әскерлер мемлекеттік гений идеясын кеңейтті; мысалы, Рим Британиясынан Roma, Roma aeterna, Britannia генийлеріне, сондай-ақ Британиядағы әрбір легионға, когортаға, алаға және центурияға, әрі әрбір кастраның преторийіне, тіпті вексиллаларға арналған алтарьлар табылды. Генийге арналған жазулар тек әскери саламен ғана шектелмеді. Империяның Галлия Цисальпинасынан билікке және құрметке ие тұлғалардың генийлеріне арналған көптеген бағыштамалар сақталған; императордың гений принципінен басқа, бостандық алғандардың, құл иелерінің, гильдиялардың меценаттарының, қайырымдастықпен айналысушылардың, шенеуніктердің, ауылдардың, басқа да құдайлардың, туыстардың және достардың генийлері де болды. Кейде бағыштамалар басқа сөздермен біріктіріледі, мысалы, "гений мен құрметке" немесе жұбайлар үшін "гений мен Юнонаға". Империя кезеңінен сақталған жүздеген бағыштау, ант және зират жазулары генийге ресми (культ) табынудың гүлденуін көрсетеді. Жиі қолданылатын тіркестер қысқартылды: GPR, genio populi Romani ("Рим халқының генийіне"); GHL, genio huius loci ("осы жердің генийіне"); GDN, genio domini nostri ("біздің мырзамыздың генийіне") және т.б. 392 жылы христиан дінінің соңғы жеңісімен Теодосий I генийге, Ларес пен Пенаттарға табынуды мемлекетке қарсы қылмыс деп жариялады, осылайша олардың ресми қолдауына нүкте қойды. Алайда, бұл концепция әртүрлі атаулармен немесе қабылданған өзгерістермен бейнелеу мен сөйлеуде жалғасты.

Монеталар

Корпоративтік әлеуметтік органның дарындылығы көбінесе ежелгі монеталарда эпизодтық бейне ретінде кездеседі: Испаниядан шыққан динар, б.з.д. 76–75 жылдары, алғы жағында GPR (Genius Populi Romani, "Рим халқының дарындылығы") бюсті бейнеленген; Хорватиядағы Сиския қаласының ауреуі, 270–275 жылдары, кері жағында GENIUS ILLVR (Genius Exercitus Illyriciani, "Иллирия армиясының дарындылығы") тұрған бейнесі салынған; Римнің ауреуі, 134–138 жылдары, кері жағында мүйіз және патера (құрбандық ыдысы) ұстаған жас жігіттің бейнесі және GENIOPR деген жазу, genio populi Romani, "Рим халқының дарындылығына" деп жазылған.