Кіріспе
Америкалық панорамалық теміржол вагоны, сыртқы күмбезімен. Көмбезді вагон – жолаушылардың пойыздың айна-аласындағы барлық бағыттарды көре алатындай, үстінде шыныдан жасалған күмбезі бар теміржол жолаушылар вагонының түрі. Ол сонымен қатар, жатын вагон, салон-вагон, асхана вагон, немесе бақылау вагоны сияқты мүмкіндіктерді де қамти алады. 1945 жылдан бастап, күмбезді вагон негізінен АҚШ және Канадада қолданылды, бірақ Еуропада Trans Europ Express қызметі үшін шағын саны жасалды. Солтүстік Америкада күмбезді вагонды Budd Company, Pullman Standard және American Car & Foundry компаниялары өндірді. Оңтүстік Тынық мұхиты темір жолы Калифорния штатының Сакраменто қаласындағы өзінің шеберханаларында күмбезді вагондар құрастырды. 1990 жылдары Colorado Railcar күмбезді вагон шығара бастады. Әдетте, күмбездегі орындықтар салон-вагон орындықтары сияқты "табыс әкелмейтін" деп есептелді.
A dome car is a type of railway passenger car that has a glass dome on the top of the car where passengers can ride and see in all directions around the train. It also can include features of a coach, lounge car, dining car, sleeping car or observation. Beginning in 1945, dome cars were primarily used in the United States and Canada, though a small number were constructed in Europe for Trans Europ Express service. In North America, dome cars were manufactured by the Budd Company, Pullman Standard and American Car & Foundry. Southern Pacific Railroad built its own dome cars in its Sacramento, California, shops. In the 1990s Colorado Railcar began producing dome cars. Generally, seats in the dome were considered "non revenue" like lounge car seats.
Конфигурациясы
Көліктің бір бөлігі, әдетте көліктің ортасында, бірақ бір жағына қарай ығысқан, екі деңгейге бөлінеді. Бұл ығысу негізгі деңгейде "ұзын" және "қысқа" бөлімдердің болуына әкеледі. Кейін сатылар күмбезге және төменгі деңгейге түседі, күмбез астындағы төменгі деңгейде әдетте дәретхана немесе кішкентай демалыс бөлмесі орналасады, ал жоғарғы бөлігі көліктің шатырындағы шыны "көпірше" ішіндегі орындықтардан тұрады. Күмбездің жоғарғы бөлігіндегі жолаушылар пойыздың шатырынан барлық бағытта көрініс ала алады. АҚШ-та Юнион Пасифик темір жолы күмбезді ас вагондарын пайдаланған. Бұл вагондардың қысқа жағында ас үй, ал күмбез астындағы кеңістіктің жартысында кладовка орналасқан. Күмбез астындағы кеңістіктің екінші жартысы шағын топтарға арналған жеке ас бөлмесі болған. Кладовка мен ас үйдің арасында ас үйден күмбезді бөлімдегі асханаға тағамдарды жеткізуге арналған лифт болған. "Ұзын жағы" негізгі асхана болған. Чикаго, Берлингтон және Куинси темір жолы Калифорния Зефирі, Канзас-Сити Зефирі және Американдық Корольдік Зефирі пойыздарында орталық күмбезді жатақхана-буфет-салон вагондарын, ал Денвер Зефирінде күмбезді жатақхана-кофехана вагондарын пайдаланған. Жатақхананы ас вагонының қызметкерлері сияқты, пойыз экипажы пайдаланған. Бірнеше теміржол күмбезді ұйықтайтын вагондарды пайдаланған. Солтүстік Тынық мұхиты темір жолының вагондарында "ұзын жағында" төрт жатын бөлмесі, "қысқа жағында" төрт бір орындық бөлмесі және күмбез астында төрт екі орындық бөлмесі болған. Уабаш темір жолы мен Чикаго, Берлингтон және Куинси темір жолы бірінші класс жолаушылары үшін күмбезді салонды вагондарды пайдаланған. Wabash's Blue Bird бастапқы құрамына Budd күмбезді салонды бақылау вагонын қосты, ал кейін Pullman Standard күмбезді салонды вагонын қосты. CB&Q Twin Zephyrs, Kansas City Zephyr және Denver Zephyr пойыздарында күмбезді бақылау вагондары пайдаланған. Бірнеше теміржол, әдетте пойыздың соңында күмбезді бақылау вагондарын пайдаланған. Бұл вагондардың үстінде дөңгелек немесе тік артқы "бақылау" бөлімі орналасқан (негізгі қабатта), онда жолаушылар отырып, артқа қарай шегініп бара жатқан көрініске қарап отыра алады. Бұл вагондарда көбінесе күмбездің астында және/немесе "қысқа жағында" қосымша ұйықтайтын бөлмелер, сондай-ақ бар және/немесе қосымша демалыс орындары болған. Чикаго, Берлингтон және Куинси темір жолы (CB&Q) тарапынан ішінара пайдаланылған бастапқы Калифорния Zephyr мұндай вагондарды Vista Dome ұйықтайтын салонды бақылау вагоны деп атаған, онда бір демалыс бөлмесі мен үш екі орындық жатын бөлмесі, сондай-ақ күмбез және бақылау аймағы болған. Канадалық Тынық мұхиты темір жолы 1955 жылғы канадалық пойызын "Парк" сериялы күмбезді ұйықтайтын бақылау вагондарымен жабдықтаған, олардың көпшілігі Via Rail Canada компаниясында пайдаланылуда.
Вариациялар
Қисма күмбезді вагондар ең көп таралған болса да, күмбезді вагондардың бірқатар түрлері (әдетте "бақылау" вагондары деп аталады) жасалды. Әсіресе толық ұзындығындағы күмбезді вагон, күмбезді лаунж-вагон, сондай-ақ "көшкінші" вагон ерекшеленеді. Бірінші жағдайда бақылау күмбезі вагоның бүкіл ұзындығын жабады, ал төменгі деңгейінде лаунж немесе бар орналасқан. Бұл вагон түрі Атчисон, Топека және Санта-Фе, сондай-ақ Чикаго, Милуоки, Сент-Пол және Тынық мұхиты темір жолы (Милуоки жолы) темір жолдарында кеңінен қолданылды. 1956 жылы Санта-Фе өзінің "Эль Капитан" кресло вагондарынан тұратын пойзында Hi Level вагондарын енгізді. Олар күмбезді вагон сияқты салынған, ұзындығы бойына биік едендері және доңғалақты тіректері арасындағы төменгі бөлігі бар. Төменгі деңгейде төменгі кіру есіктері, кресло вагондарындағы әбдүрахмандық бөлмелер, асхана вагондарындағы ас үйлер және "Top of the Cap" лаунж-вагондарындағы ылғалды бар болды (бұл топтағы күмбезді вагон деп аталатын жалғыз вагондар еді). Көптеген вестибюльдер жоғарғы деңгейде орналасқан. Көшкінші вагондар толық ұзындығындағы кресло вагондарына ұқсас болды, бірақ бір ерекшелігі бар. Бұл вагондар тұрақты вагондар мен екі қабатты вагондар арасында көшкінші ретінде қызмет етуі керек еді. Осы мақсатта вагоның бір вестибюлі төмен, ал екіншісі екі қабатты вагондардың жоғарғы вестибюлінің биіктігінде болды. Amtrak осы вагондарды бір кезде пайдаланды, әсіресе Amtrak вагондарының көп бөлігі басқа темір жолдардан мұраға алған вагондардан тұрған жағдайларда. Бұл "Эль Капитан" вагондарының барлығы Amtrak-тың алғашқы күндерінде кеңінен қолданылды және Amtrak өз екі қабатты вагондарын сатып ала бастағанда үлгі ретінде қызмет етті. Көшкінші вагондардың көп бөлігі жойылды, бірақ олардың бір бөлігі қызметте қалдырылып, "дәстүрлі" жоғары вестибюльді екі қабатты вагондарға қайта жаңартылды.
Күмбез салон
Көмбелі салон – салон, кафе, асхана немесе басқа да кеңістікті қамтитын теміржол жолаушылар вагонының бір түрі. Мысалдарға қысқа (вагон ұзындығының шамамен жартысына жуығы, күмбез вагоның ортасынан алға немесе артқа қарай орналасқан) және толық (вагонның дерлік барлық ұзындығын алып жатқан) жатады. Кейбір мысалдарда ұйықтайтын купелер немесе жай орындықтар болады. Классикалық күмбезді салондар (АҚШ және Канадада жылдам жүретін пойыз дәуірінде салынған) мыналарды қамтиды: "Супер Күмбез" толық ұзындығындағы вагондар 1952 жылы Pullman Standard компаниясы Chicago, Milwaukee, St. Paul & Pacific үшін, сондай-ақ Milwaukee Road деп белгілі, салынды және теміржолдың Hiawatha жолаушылар пойыз паркінде пайдаланылды. Бастапқыда он вагон салынды, олардың біреуі сынақ жүргізу кезінде апатқа ұшырап, кейін жаңа және апаттан қалған вагоннан құрастырылған бөлшектерді пайдаланып қайта жаңартылды. "Big Dome" толық ұзындығындағы вагондар 1954 жылы Budd компаниясы Atchison, Topeka & Santa Fe теміржолының жолаушылар пойызы үшін салды. Олардың 14-і екі топқа бөлінді, олардың бірі төменгі деңгейде экипаж жатақханасымен жабдықталған. "Ұлы Күмбез" толық ұзындығындағы вагондар 1956 жылы Budd компаниясы Great Northern Railway үшін Empire Builder пойызы үшін салды. Алты вагон салынды, олардың біреуі Chicago, Burlington & Quincy компаниясына тиесілі болды, осы компанияның пойызы Чикаго мен Twin Cities арасында жүрді. Бір бұрынғы Great Northern вагоны, нөмірі 1391, Ocean View, қазір Amtrak компаниясының меншігінде. "Pleasure Dome" қысқа күмбезді вагондар 1950 жылы Pullman Standard компаниясы Atchison, Topeka & Santa Fe компаниясының Super Chief пойызы үшін салды. Алты вагонда салон және асхана болды, соның ішінде бірегей "Түркүз Бөлмесі" бар, ол бөлменің қабырғаларының бірінде орналасқан түркүз түсті американдық медальонмен белгіленген шағын асхана. "Vista Dome" қысқа күмбезді вагондар Budd компаниясы Chicago, Burlington & Quincy үшін Zephyr жолаушылар пойыздары үшін салды. Мысалдарға 1947 жылы Twin Zephyrs үшін салынған екі күмбезді салонды бақылау; 1949 жылы California Zephyr үшін салынған алты күмбезді буфет-салон және алты күмбезді ұйықтайтын бақылау; 1953 жылы Kansas City Zephyr үшін салынған екі күмбезді салонды бақылау; және 1956 жылы Denver Zephyr үшін салынған екі күмбезді буфет-салон және екі күмбезді салонды бақылау кіреді. California Zephyr вагондары Chicago мен Сан-Франциско аймағы арасындағы пойыз маршрутында CB&Q серіктестері болған Denver & Rio Grande Western және Western Pacific үшін салынған вагондарды қамтиды. "Vista Dome" қысқа күмбезді вагондар Wabash Railroad үшін салынды. Budd компаниясы 1950 жылы теміржолдың Blue Bird пойызы үшін күмбезді бақылау салонын салды; Pullman Standard 1952 жылы сол пойыз үшін күмбезді салонды салды. "Astra Dome" қысқа күмбезді вагондар 1955 жылы American Car & Foundry компаниясы Union Pacific Railroad үшін салды және City of Los Angeles, City of Portland және басқа UP жолаушылар пойыздарында пайдаланылды. Теміржол 15 күмбезді салонды бақылау вагондарын сатып алды. "Skyline" күмбезді буфет-салон және "Park" күмбезді ұйықтайтын бақылау вагондары 1955 жылы Budd компаниясы Canadian Pacific Railway үшін салды. CPR өздерінің Canadian және Dominion жолаушылар пойыздары үшін әрбір вагон түрінен 18 данадан сатып алды. "Жұлдыздарға баспалдақ" вагондары Southern Pacific Railroad компаниясының Daylight жолаушылар пойыздары үшін жасалды. Теміржол өз цехтарында жеті вагонды құрастырды, зейнеткерлікке шыққан вагондардан және Budd компаниясы жеткізген күмбезді бөлшектерді пайдаланды. Бұл вагондардың күмбезді бөлігі вагоның жартысынан астам ұзындықты құрады, бірақ толық ұзындықты қамтыған жоқ, сондықтан оларды үштен екі бөлігін құрайтын күмбездер деп санауға болады.
"Super Dome" full length cars were built by Pullman Standard in 1952 for the Chicago, Milwaukee, St. Paul & Pacific, also known as the Milwaukee Road, and operated in the railroad's Hiawatha passenger train fleet. Ten cars were initially constructed, with one of these destroyed in a derailment while on a test run and later rebuilt using new parts and parts salvaged from the original destroyed car. "Big Dome" full length cars built by the Budd Company in 1954 for the Atchison, Topeka & Santa Fe for the railroad's passenger train fleet. Fourteen of these were built in two groups, one group of which included crew dormitory space on the lower level. "Great Dome" full length cars built by the Budd Company in 1956 for the Great Northern Railway for its Empire Builder train. Six of these were built; one of them was actually owned by the Chicago, Burlington & Quincy, over which the train operated between Chicago and the Twin Cities. One former Great Northern car number 1391, Ocean View, remains in Amtrak ownership. "Pleasure Dome" short dome cars built by Pullman Standard in 1950 for the Atchison, Topeka & Santa Fe for its Super Chief train. The six cars had both lounge and dining facilities, including the unique "Turquoise Room", a small dining area identified by the turquoise Native American medallion displayed on one of the room's walls. "Vista Dome" short dome cars built by the Budd Company for the Chicago, Burlington & Quincy for its Zephyr passenger trains. Examples included two dome parlor observations built in 1947 for the Twin Zephyrs; six dome buffet lounges and six dome sleeper observations built in 1949 for the California Zephyr; two dome coach buffet lounges and two dome parlor observations built in 1953 for the Kansas City Zephyr; and two dome buffet lounges and two dome parlor observations built in 1956 for the Denver Zephyr. The California Zephyr cars included those built for the Denver & Rio Grande Western and the Western Pacific, which were partners with the CB&Q on the train's route between Chicago and the San Francisco Bay area. "Vista Dome" short dome cars built for the Wabash Railroad. The Budd Company built a dome parlor observation in 1950 for the railroad's Blue Bird; Pullman Standard built a dome parlor for the same train in 1952. "Astra Dome" short dome cars built by American Car & Foundry in 1955 for the Union Pacific Railroad and operated on the City of Los Angeles, City of Portland and other UP passenger trains. The railroad purchased 15 dome lounge observations. "Skyline" dome coach buffet lounges and "Park" dome sleeper observations built by the Budd Company in 1955 for the Canadian Pacific Railway. The CPR purchased 18 of each car type for its Canadian and Dominion passenger trains. "Stairway to the Stars" cars constructed by the Southern Pacific Railroad for its Daylight passenger trains. The railroad built seven cars in its own shops, using components from retired cars and dome components supplied by the Budd Company. These cars were more accurately three quarter length domes, since the dome level was more than half the length of the car but did not extend the full length.
Бастапқы жолаушылар пойызының қолданылуының азаюы
Бұл вагондардың көпшілігі 1970 жылдарға дейін, Солтүстік Америкада жекеменшік жолаушылар пойыздары тоқтағанға дейін, бастапқы иелерінің қызметінде болды. АҚШ-та көптеген вагондар Amtrak компаниясына немесе Auto Train сияқты операторларға өтті. Аз ғана саны бастапқы теміржолдарында корпоративтік вагондар ретінде қызметін жалғастырды. Канадада, Canadian Pacific флотының барлығы Via Rail компаниясына берілді.
Тарих
Дома вагондарының дизайнын куполды кабинамен салыстыруға болады, бірақ олардың дамуы тікелей байланысты емес. Дома вагонының ең алғашқы құжатталған алдағы үлгісі 1880 жылдары жасалған; сол кезде "құс клеткасы вагоны" деп аталған, ол 1882 жылы Чикаго, Берлингтон және Куинси теміржолындағы саяхаттық турда қолданылды. 1891 жылы Т.Дж. Макбрайд "көруге арналған ұйықтағыш" деп аталатын вагон дизайнына патент алды; сол кездегі Scientific American журналындағы дизайнның суреттері үш көру куполы бар вагонды көрсетті. 1920 жылдары Канадалық Роки таулары арқылы жүретін пойыздарда көтерілген, шыны жағынан көрінетін куполалары бар "туристік вагондары" пайдаланылды. Бұл дома вагондарының дизайны сәтті болмады, ал идеяны одан әрі жетілдіру бірнеше онжылдықтарға созылды. Алғашқы сәтті дома вагондарын General Motors Electro Motive Division (EMD) компаниясының Сайрус Осборн жасады. 1944 жылы Колорадодағы Гленвуд каньоны арқылы EMD құралымен Денвер және Рио-Гранде-Уэстерн локомотивінде саяхат жасағанда, ол жолаушылардың панорамалық куполдан қандай тамаша көріністерді көре алатынын байқады. Оның идеясы жаңа салынған "Vista Dome" вагондарында пойыздың үстінен 360 градусқа көрініс беру болды. Қосымша шығындарға қарамастан, Pullman 1947 жылы GM-нің "Ертеңгі пойызы" үшін алғашқы төрт өндірістік дома вагонын аяқтады. "Astra Liners" деп аталған төрт вагон, автобус, асхана, ұйықтағыш және салонды бақылауға ұқсас болды, Silver Dome-ға ұқсас және олар 1948 және 1949 жылдары Чикаго теміржол жәрмеңкесінде көптеген жеке чартерлерде және көпшілікке көрсетілді, содан кейін Портленд, Орегон және Сиэтл, Вашингтон арасында пайдалану үшін Union Pacific Railroad компаниясына сатылды. B&O сондай-ақ түнгі сапарлар кезінде пейзажды жарықтандыру үшін дома вагондарының төбесіне прожекторлар орнатуға дейін барды. 1950 жылдың 14 қыркүйегінде Гленвуд каньонында ескерткіш орнатылды. "Идеяға ескерткіш" деп аталған бұл ескерткіш Vista Dome-ды алғашқы шабыттанған жерде атап өтті. 1980 жылдардың соңында ескерткіш Колорадоның Голден қаласындағы Колорадо теміржол мұражайына I-70 кеңейтуіне орын беру үшін көшірілді. Алғашқы он толық ұзындығындағы куполдар Милуоки жолының Чикаго-Сиэтл Олимпиадалық Hiawatha үшін Pullman компаниясымен салынған. Милуоки жолы олардың "Супер куполдары" үшін әрқайсысына 320 000 доллар төледі және 1961 жылға дейін сол бағытта пайдаланды, содан кейін төрт вагон Чикаго мен Твин-Сити арасында қызметте қалды; соңғы төрт вагон 1971 жылы құрылғаннан кейін Amtrak компаниясына сатылды. Көптеген Pullman куполдары сияқты, Милуоки куполдарының биіктігі Budd/ACF стандарты бойынша 5 метрге қарағанда 15 фут болды. Санта-Фе және Great Northern компаниялары да 1954 және 1955 жылдары Budd компаниясынан толық ұзындығындағы куполдар сатып алды. 1971 жылы бірден басқа Санта-Фе вагондарының барлығы AutoTrain компаниясына сатылды. 1950 жылдардың соңында теміржол жолаушыларының саны азайғандықтан, кейбір теміржолдар күмбезді вагондарды техникалық қызмет көрсету шығындарына байланысты зейнеткерлікке шығарды. Басқа теміржолдар жаңадан сатып алмаған, қайтадан сатып алды. Мысалы, Illinois Central Missouri Pacific компаниясынан бірнеше вагон сатып алды, ал Canadian National Milwaukee Road компаниясынан бірнеше вагон сатып алды. Олардың үлкен мөлшерде жабық шыныны қолдануына байланысты, вагондарды салқындату үшін үлкен кондиционерлік қуат қажет болды. Бұл вагондарды жөндеу және күтіп ұстау қымбатқа түсті. Жолда кондиционерлік жүйе бұзылса, тіпті қыста да, вагонды пайдалануға жарамсыз етуі мүмкін. 1980 жылдан бері дома вагондары сирек кездеседі, өйткені Amtrak Superliner екі деңгейлі жолаушылар вагондарын енгізді, олардың биіктігі автомобильдің ұзындығы бойынша 5 метрді құрайды. Дома вагондары туристік теміржолдарда және жеке чартерлік теміржол қызметтерінде өте танымал. Кейбір теміржол мұражайларында бірнеше дома вагондары сақталған. Бұл вагондар туристер арасында өте танымал, олар көбінесе осы вагондарда болған тамаша саяхаттарын еске алады. Көбінесе Солтүстік Америкада ғана қолданылатын болса, кейбіреулері Еуропаның көрнекті жерлерінде де жұмыс істеген. Неміс Федералды теміржолдарының Rheingold және Rheinpfeil пойыздары үшін 1960 жылдардың басында және ортасында бес төмен профильді дома вагоны салынған. 1973 жылдың маусымынан 1976 жылдың мамырына дейін Trans Europe Express пойзы Erasmus сондай-ақ дома вагондарын тасымалдаған. Тұрақты қызметтен шыққаннан кейін бұл вагондар бүкіл Еуропа бойынша экскурсиялық және чартерлік қызметте пайдаланылды.
Қазіргі қолданылуы
Көптеген күмбезді вагондар 2023 жылға дейін сақталған. Кейбіреулері экскурсиялық немесе кешкі ас пойыздарында пайдаланылады, ал қалғандары мұражайларда көрсетіледі. Аз ғана саны бизнес-вагон ретінде қызмет ете береді. Алғашқы Canadian Pacific вагондарының көп бөлігі Via Rail Canada компаниясы жүзеге асыратын құрлықтық Канада пойызында қолданыста. Шербрук (Квебек, Канада) қаласынан кететін "Орфорд Экспресс" кешкі ас/экскурсиялық пойыз құрамында бұрынғы Northern Pacific күмбезді ұйықтайтын вагоны бар.
Үндістан
Қазіргі таңда Үндістан темір жолы 41 "Вистадом" вагонын елдің әртүрлі теміржол аймақтарында пайдалануда. Үндістан темір жолы туристердің артудағы сұранысын қанағаттандыру мақсатында 2021 жылдың соңына дейін тағы 49 "Вистадом" вагонын енгізуді жоспарлаған.
Панама
Панама каналы темір жолы Панама қаласы мен Колон арасындағы, Панама каналының жанындағы бағытында 1950 жылдарғы, бастапқыда Southern Pacific компаниясы салған күмбезді вагонды пайдаланады.
Деректі фильм
Dome Rail саяхаты PBS телеарнасында көрсетілген "Dome Car Magic" бағдарламасында ерекше аталып өтті. Марапатты режиссер Ричард Лаккиннің туындысы, актер Майкл Гросс дауысымен, теміржол көрікті вагондарының тарихын – 1945 жылғы Burlington компаниясының "Silver Dome" вагонынан бастап, бүгінде Аляска мен Канадада жүріп жатқан толық көлемді үлгілерге дейін баяндайды.