Кіріспе

Жануарларға кедергі келтіретін, бірақ адамдар мен көлік құралдарына өтуге мүмкіндік беретін жер беті нысаны, локомотивтің алдыңғы бөлігіне бекітілген құрылғы. Австралияда мал торы, американдық ағылшын тілінде мал күзеткіші немесе мал торы, АҚШ-тың оңтүстік-шығысында көлік өткізу жолы немесе қоршау аралығы, Канаданың батысында Техас қақпасы, ал Жаңа Зеландия ағылшын тілінде мал тоқтату деп те аталады. Бұл – қой, ірі қара мал, шошқа, жылқы немесе қашыр сияқты малдың жолмен немесе теміржолмен қоршалған жерге немесе шекараға енуіне кедергі келтіру үшін қолданылатын кедергі түрі. Ол жолдағы, әдетте металдан жасалған, екі жағынан жерге берік бекітілген, көлденең таяқшалар немесе түтіктерден тұратын, араларындағы кеңістіктер жануардың аяғына кіруге жеткілікті, бірақ дөңгелекті көлік құралы немесе адам аяғы үшін тым тар емес, сондықтан оларға кедергі келтірмейтін тұңғиықтан тұрады. Бұл жануарлардың торларға басуға құлшынбауы себепті, көлік құралдарына кедергі келтірмей, тиімді кедергі жасайды.

Шығу тегі

Қазіргі заманғы автомобильдер жүретін жолдарға арналған ірі қара тораптары 1905-1915 жылдар шамасында АҚШ-тың Ұлы жазықтарында бірнеше рет тәуелсіз түрде ойлап табылды делінеді. Осы кезеңге дейін, теміржолдар үшін ұқсас құрылғы кем дегенде 1836 жылдан бері қолданылып келген; ал Британияда тас баспалдақтар Рим дәуірінен бұрынғы заманнан бері пайдаланылған. "Техас айлық" журналында жарияланған мақалаға сәйкес, "желіжол емес көліктер үшін ірі қара торабының алғашқы тіркелген қолданылуы" 1881 жылы Техас штатының Арчер округінде, Арчер Сити мен Генриетта арасындағы дилижанс жолында болған.

Қолданылуы

Мал тораптары көбінесе мемлекеттік және жеке меншік жерлер арасындағы шекарада, қоршау сызығын кесіп өтетін жолдарға орнатылады. Олар көлік өткенде ашылып, жабылуы тиіс қақпалардың орнына қолданылады және ашық дала, жайылым немесе мал өсіру арқылы күтілетін жалпы жерлерде жолдардың өтуі жиі кездеседі, бірақ егістіктерді бөлу ыңғайсыз болған жағдайларда қолданылады. Мал тораптары қоршаусыз теміржолдар қоршау сызығын кесіп өткенде де пайдаланылады. Мал тораптары бүкіл әлемде кең таралған, әсіресе Австралияда, Шотландияның таулы аймақтарында, Англия мен Уэльстің ұлттық парктерінде жиі кездеседі. Олар АҚШ-тың батыс бөлігі мен Канадада да кең таралған. АҚШ-та олар көбінесе Жерді басқару бюросы мен Орман шаруашылығы қызметінің жерлерінде қолданылады, сондай-ақ ауылдық жерлердегі асфальтталған жолдарда және мемлекетаралық тас жол жүйесінің кіру және шығу жолдарында да қолданылады.

Вариациялар

Барлық мал өткелдері (мал тораптары) торап негізінде салынған. Көбінесе олар қоршау бойында қазылған шұңқырдан, торапты тіреуге арналған негізден және күзетті қоршауға жалғау үшін қанаттардан тұрады. Көптеген күзеттер қолмен жасалғандықтан және біршама ерекше болғандықтан, әртүрлі конструкциялар кездеседі. Дизайн жергілікті жағдайларға байланысты өзгеруі мүмкін. Мал өткелін салуға қолданылатын материалдар оның көтере алатын салмағына байланысты. Канзас штатының Флинт-Хиллс аймағындағы дәстүрлі мал өткелдерінің таяқшаларын зерттеу көрсетті, олардың 80 пайызы құбырдан, ал қалғаны теміржол рельстерінен, I-тәрізді профильдерден, ағаш тақтайлардан және басқа материалдардан жасалған. Таяқшалардың мөлшері әртүрлі болды; таяқшалар арасындағы кеңістік әртүрлі болды; ал тораптағы таяқшалардың саны 4-тен 22-ге дейін ауысты. Өткелдердің ұзындығы мен ені әртүрлі болды, ал өткелдердің астындағы шұңқырлардың тереңдігі әртүрлі болды.

Бетон

Толығымен немесе көбінесе бетоннан жасалған мал өткелдері 1940 жылдардан бері қолданылып келеді. Жеке шаруалар көбінесе оларды өздері салады, кейде 1940 жылдары жасалған жоспарларды пайдаланады. Сонымен қатар, коммерциялық, зауытта жасалған бетон мал өткелдері де бар; Вирджиния штатында орналасқан Smith Cattleguard компаниясы 1960 мен 1980 жылдар аралығында 15 000-нан астам мал өткелдерін сатқан.

Болат

University Lands, Техас университеті мен Техас A&M университеті жүйелерін қолдайтын қорға қарасты жер және минералдық ресурстарды басқаратын компания, болат құбырлардан жасалған торлы үш түрлі өлшемдегі мал өткелдерін (малторларын) өздігінен жасау жөнінде нұсқаулықтар жариялайды. Нұсқаулықтарда схемалық суреттер мен оларға қосымша нұсқаулар бар. Болаттан жасалған коммерциялық мал өткелдерін (малторларын) де көптеген компаниялардан сатып алуға болады.

Виртуалды

Жолдағы боялған сызықтар ірі қара малдың торының скейоморфтары болып табылуы мүмкін. Жолдың ашық-қоңыр сызықтары жануарларға нағыз мал торына ұқсап көрінеді және олар онымен өтуге болмайды деп ойлайды. Виртуалды мал торын пайдалану бастапқыда нағыз мал торынан арзан, бірақ уақыт өте бойауды жаңалау шығыны жақсы салынған металл қоршаудың бастапқы құнынан асып кетуі мүмкін. Боялған қоршаулардың ерекше артықшылығы – олардың үстінен жүру ыңғайлы; АҚШ-та олар көбінесе жеке жолдарға қарағанда мемлекеттік немесе федералды тас жолдарда кездеседі. Малдар шұңқыр үстіндегі торлардан қашу әдетін жеке тәжірибеден немесе басқа малдардың мінез-құлқына еліктеу арқылы үйренуі мүмкін. Дегенмен, боялған торлардың бұрын виртуалды торлармен таныс болмаған жарымжабайы малдармен де жұмыс істейтіні хабарланды. Бұл жиі кездеседі, егер біреуі сызықтардың үстінен қауіпсіз өте алатынын білсе, қалғандары да солай істейді. Малдарды виртуалды қоршауды сынауға итермелейтін басқа да факторларға қарсы жағына жем қою немесе дүрбелеңдеген малдарды виртуалды тор арқылы өткізу үшін күш қолдану жатады. Басты артықшылығы – төмен құны және орнатудың қарапайымдығы. Кемшіліктеріне өсімдіктерді гербицидтермен өңдеу қажеттігі жатады, егер сымдар мен жер арасында тосқауыл болмаса, арамшөптер тоқ өткізбеуі керек. Сонымен қатар, кейбір төмендетілген көліктер сымдарға ілігіп, оларды жыртып алуы мүмкін. 1956-57 жылдары Орегондық өнертапқыш осыған ұқсас екі нұсқаға патент алды; ол ағаш каркасқа бекітілген 20 тоқ өткізгіш синтетикалық резеңке жолақтан тұрды. Бұл өнертабыс иттерді қоса алғанда, барлық жануарларды тоқтатуда өте тиімді болды, күтімді қажет етпеді, жүргізуге оңай және қауіпсіз болды. Алайда, өндіріс құқығын алған компания 1960 жылы өндірісті тоқтатты. Зерттеулер көрсеткендей, бұғылар дөңгелек емес, жалпақ таяқшалары бар мал торларын өте алады. Кейде мал торларын екі еселеп, осы жануарларды тоқтату үшін қолданады. 4 метрлік көлденең секіруді талап ететін мал торы, еленге арналған қоршаумен біріктірілгенде тиімді деп есептеледі. Жолдардағы боялған жолақтар да "виртуалды" мал торлары сияқты бұғыларды қорқыту үшін қолданылады.

Шектеулер мен қауіптер

Бұл кедергілер әдетте ірі қара мал үшін тиімді, немесе 2 метрге дейін ені бар торлардың қатарымен орналасады. Жануарлардың қорғалуын қамтамасыз ету үшін кеңірек торлар қолданылады. Кейбір жануарлар оларды секіріп өте алады, ал елендерді тоқтату үшін кедергі кем дегенде 5 метр енді болуы керек. Ауыр қар жауған және ұзақ уақыт бойы ерімеген аймақтарда қар тордың астына жиналып, жануарлардың өтуіне мүмкіндік береді. Жылқылар мал торларынан жарақат алуға осал, себебі олардың бір саусақты еңселері тордың арасына сығылып, аяқтарын оңай сындырып алуы мүмкін. Австралияның шөлейттерінде кенгурулар үшін де осындай қауіп бар, сонымен қатар тұтқындалу қаупі де бар. Мал торлары ешкілерді ұстау үшін тиімсіз. Мал торларынан көлік өтетін кезде шу пайда болады, ал тордан 100 метр радиуста тұратын адамдар бұл шудан ыңғайсыздық сезуі мүмкін.

Патенттер мен стандарттар

АҚШ-тың патент және сауда белгілері кеңсесі (US PTO) 1915 жылғы 15 қаңтарда Уильям Дж. Хикиге (Рено, Невада) мал өткел желісі үшін патент берді. Мал өткел желілері үшін британдық стандарт бар: BS4008:2006. АҚШ стандарттарын Америка штаттарының автомобиль жолдары және көлік басқармаларының қауымдастығы (AASHTO) белгілейді. AASHTO АҚШ-тағы қоғамдық жолдарда қолданылатын мал өткел желілері үшін жүктеме деңгейін анықтау бойынша нұсқаулықтар береді. АҚШ-тың қоғамдық жолдарында қолданылатын барлық мал өткел желілері білікті инженердің сертификатымен AASHTO нұсқауларына сәйкес екені расталуы тиіс.