Кіріспе

Бірыңғай валюта қолданатын мемлекеттердің келісімі

Валюталық одақ (немесе ақша-несиелік одақ) – екі немесе одан көп мемлекеттің бірдей валюта қолдануына қатысты үкіметаралық келісім. Бұл мемлекеттер одан әрі интеграцияға түспеуі мүмкін (мысалы, экономикалық және валюталық одақ, онда кедендік одақ пен бірыңғай нарық та болуы мүмкін). Валюталық одақтардың үш түрі бар:
Бейресми – шетел валютасын бір жақты түрде қабылдау. Ресми – валюталық органмен екіжақты немесе көпжақты келісім арқылы шетел валютасын қабылдау, кейде валюталық байланыс режимінде жергілікті валюта шығарумен толықтырылады. Ортақ саясатпен ресми – бірнеше елдің ортақ валюталық саясат пен ортақ валюта үшін ақшалық орган құруы. Оптималды валюталық аймақ теориясы экономикалық тиімділікті максималды деңгейге жеткізу үшін қандай географиялық аймақтар валютаны бөлісу керектігін анықтау мәселесін қарастырады.

Артықшылықтары мен кемшіліктері

Жаңа валюта енгізу әрқашан даулы мәселе болып табылады, себебі оның көптеген артықшылықтары мен кемшіліктері бар. Жаңа валюта бизнестің және жеке адамдардың үстіне әртүрлі әсер етеді, бұл валюта одақтарының тиімділігі туралы түрлі пікірлерді қалыптастырады. Осының салдарынан, мемлекеттік органдар жаңа валюта енгізуге тырысқанда, мысалы, валюта одағына қосылу арқылы қиындықтарға тап болады.

Артықшылықтар

Валюталық одақ мүше мемлекеттерге жаһандық деңгейде бәсекеге қабілеттілігін күшейтуге және валюта бағамының тәуекелін жоюға көмектеседі. Мүше елдер арасындағы операциялар жылдамдатылады және банк комиссиялары төмен болғандықтан шығындар азаяды. Бағалар түсініктірек, демек салыстыру оңай, бұл тең бәсекелестікті қамтамасыз етеді. Ақша-кредиттік дағдарысқа ұшырау ықтималдығы төмендейді. Валюталық одақтағы елдердің саны неғұрлым көп болса, олар дағдарысқа соғұрлым төзімді болады.

Кемшіліктер

Мүше мемлекеттер ақша-кредит саясаты бойынша шешім қабылдауда егемендігін жоғалтады. Әдетте, валюталық одақта ақша-несие саясатын жүзеге асырумен бір мекеме (мысалы, орталық банк) айналысады. Асимметриялық "соққылардың" туындау қаупі бар. Валюталық одақ белгілеген талаптар мүлтіксіз болмайды, сондықтан бірнеше елдің жағдайы нашарласа, ал қалғандары дами алады. Жаңа валюта енгізу жоғары қаржылық шығындарға әкеледі. Кәсіпорындар мен жеке тұлғалар өз еліндегі жаңа валютаға бейімделуі керек, бұл басшыларын және қызметкерлерін дайындауға, сондай-ақ клиенттерді хабардар етуге және көптеген жаңа деректерді өңдеуге байланысты шығыстарды қамтиды. Капиталдың еркін қозғалысы көбінесе ресурстардың өнімділігі жоғары аймақтарға ауысуына, ал өнімділігі төмен аймақтардың қанағаттанбауына себеп болуы мүмкін. Өнімділігі жоғары аймақтар тауарлар мен қызметтер нарығында көбірек капиталды тартады, бұл өнімділігі төмен аймақтарды артта қалдыруы мүмкін.

Ынтымақтастық және айырмашылық

Макроэкономикалық тұрғыдан алғанда, конвергенция – елдердің экономикалық мінез-құлқының ұқсас болуы (инфляция деңгейі мен экономикалық өсімнің ұқсас болуы). Конвергенциясы жоғары елдер үшін валюта одағын құру оңайырақ, себебі мұндай елдердің мақсаттары бірдей немесе кем дегенде өте ұқсас. Еуропалық валюталық одақ (ЕВО) – валюта одағын құрудың заманауи үлгісі. ЕВО-ға мүшелікке қабылдану үшін елдер қатаң белгіленген талаптар жиынтығын орындауы керек (мүше мемлекеттердің инфляция, мемлекеттік дефицит, мемлекеттік қарыз, ұзақ мерзімді пайыздық ставкалар және валюта бағамы бойынша белгілі бір көрсеткіштері болуы тиіс). Көптеген басқа одақтар конвергенцияның қажеттігін мойындады, сондықтан олар да соған ұқсас қағидаларды сақтап, бір бағытқа ұмтылуда. Дивергенция – конвергенцияның керісі. Әртүрлі мақсаттары бар елдерді бір валюта одағына біріктіру өте қиын. Олардың экономикалық мінез-құлқы мүлдем бөлек, бұл келіспеушіліктерге алып келуі мүмкін. Сондықтан, валюта одағын құру үшін дивергенция тиімді емес.

Тарих

Алғашқы валюталық одақтар 19 ғасырда құрылды. 1834 жылы Германияның Zollverein құрылды, ал 1866 жылға қарай ол Германия мемлекеттерінің көп бөлігін қамтыды. Германия Конфедерациясының шашыраңқы мемлекеттері сауданы және саяси біртіндестікті арттыру үшін ортақ саясатқа келісті. Франция, Бельгия, Италия, Швейцария және Грекиядан құралған Латын валюталық одағы 1865 жылдан 1927 жылға дейін өмір сүрді, оның айналымында алтын мен күмістен жасалған монеталар болды. Әр елдің монеталары заңды төлем құралы болып саналды және аймақ бойынша еркін айырбасталатын болды. Одақтың табысы басқа мемлекеттердің де бейресми түрде қосылуына әкелді. Швеция, Дания және Норвегиядан тұратын Скандинавиялық валюталық одағы 1873 жылдан 1905 жылға дейін болды және алтынға негізделген валюта қолданды. 1924 жылы Швеция бұл жүйені таратып жіберді. 1952 жылы Оңтүстік-Шығыс Азиядағы британдық колониялар мен протектораттар арасында – Малайя Федерациясы, Солтүстік Борнео, Саравак, Сингапур және Бруней – валюталық одақ құрылды. 1953 жылдан 1967 жылға дейін Малайя және Британдық Борнео валюта комиссарлары кеңесі айналысқа арналған ортақ валюта – Малайя және Британдық Борнео долларын шығарды. Ортақ валюталық келісім тоқтатылғаннан кейін Малайзия (Малайя Федерациясы, Солтүстік Борнео, Саравак), Сингапур және Бруней өздерінің валюталарын шығара бастады. Қазіргі уақытта экономикалық конвергенцияның нәтижелеріне сүйене отырып, осы елдердің валюталық бірігуі әлі де мүмкін болып тұр.

Еуропадағы валюталық одақ

Еуропалық валюталық одақ – Еуропалық Одақтың Экономикалық және Монетарлық Одағының (ЭМО) бір бөлігі болып табылады. ЭМО 20-шы ғасырдың екінші жартысында Париж шарты (1951 ж.) және Маастрихт шарты (1992 ж.) сияқты тарихи келісімдерден кейін құрылды. 2002 жылы 12 мүше мемлекет бірыңғай еуропалық валюта – евроны қабылдады. Қазіргі таңда Еуроаймаққа 20 мүше мемлекет кіреді. Еуропалық Одақтың өзге де мүше мемлекеттері өз валютасы ретінде евроны қабылдауға міндетті (бірақ Данияға одан бас тарту құқығы берілген), алайда нақты мерзім белгіленбеген. Евроның тұрақтылығын қамтамасыз ететін басты тәуелсіз институт – Еуропалық Орталық Банк (ЕОБ). Ол 15 ұлттық банкпен бірге Еуропалық Орталық Банктер Жүйесін құрайды. Басқару Кеңесі ЕОБ-ның Басқару Комитетінен және жекелеген ұлттық банктердің президенттерінен тұрады, ол ақша-кредиттік саясатты, сондай-ақ қысқа мерзімді ақша-кредиттік мақсаттарды, негізгі пайыздық ставкаларды және ақша резервтерінің мөлшерін анықтайды.

Жоспарланған

Қоғамдық валюта аймағы Нысаналы күн Ескермелер Шығыс Африка қауымдастығы Шығыс Африка шиллингі Африка 2012 (орындалмады), 2015 (орындалмады), 2024 Батыс Африка валюталық аймағы Эко Африка 2027 Батыс Африка мемлекеттерінің экономикалық қауымдастығының құрамында, ақырында Батыс Африка франкімен біріктіру жоспарланған АСЕАН+3 Азия валюталық бірлігі Азия ? Сауда айналымын жеңілдету келісімдерінің матрицасы ішінара құрылған. Пәкістан Араб мемлекеттерінің ынтымақтастық кеңесі Халлижи Арабия түбегі ? Оман мен Біріккен Араб Әмірліктері бастапқыда бұл валютаны қабылдамайды, бірақ кейін қабылдауға ниетті. Африка экономикалық қауымдастығы Afro немесе Afriq Африка 2028 2028 жыл немесе одан кейін жоспарланған Бразилия, Аргентина және, мүмкін, басқа елдер Sur Латын Америкасы ? Financial Times басылымының хабарлауынша, Бразилия мен Аргентина 2023 жылдың қаңтарында "Sur" (Оңтүстік) деген ортақ валютаны дайындау жұмыстарын бастайтынын жариялайды. Бұл бастама кейіннен Латын Америкасының басқа елдерін де қамтуы мүмкін.