Кіріспе

Римдік бостандық құдайы

Либертас (латынша "бостандық" немесе "еркіндік") – Римдік бостандық құдайы және бостандықтың бейнесі. Ол кеш республика кезеңінде саяси маңызы бар тұлғаға айналды. Империялық дәуірдегі монеталарда да кездеседі, мысалы, Неронның өлімінен кейін Галбаның қысқа билігінде айналымға шығарған "Халықтың бостандығы" монеталарында. Ол көбінесе екі атрибутпен бейнеленеді: найза және фригиялық бас киім, оны басына киместен, найзаға тігіп ұстайды. Грек құдайы Либертасқа сәйкес келетін Элеутерия бостандықтың бейнесі болып табылады. Бостандықты адам кейпінде бейнелейтін постклассикалық суреттердің көптеген нұсқалары римдік құдайдың иконографиясын сақтайды.

Этимология

Lībertās ("бостандық") атауы латын тіліндегі Līber ("бос") сөзінен туындаған, ол прото-италиялық *leuþero-дан, ал түпкілікті түрде прото-индоевропалық *h₁leudʰero ("халыққа жататын", демек "бос") сөзінен шыққан.

Ғибадатханалар

Рим Республикасы Либертас құрылғанмен бірге құрылды және Таркин патшаларының құлатылуымен байланысты. Маркус Юний Бруттың әулеті – Юнийлер оған табынушылық еткен. Б.з.д. 238 жылы, Екінші Пуникалық соғыстан бұрын Тиберий Семпроний Гракх Авентин төбесінде Либертасқа арналған ғибадатхана салдырды. Халық санағы тізімдері ғибадатхананың атриумында сақталды. Кейіннен Римнің жеті төбесінің бірі – Палатин төбесінде Публий Клодий Пулхер б.з.д. 58–57 жылдары тағы бір ғибадатхана салды. Клодий сол кезде шет елге қуылған Цицеронның бұрынғы үйінің орнында ғибадатхана салып, оны қасиеттеп, жердің заң бойынша тұруға жарамсыз екенін қамтамасыз етті. Цицерон оралғаннан кейін, осы қасиеттеудің жарамсыз екенін сәтті дәлелдеп, жерді қайтарып алып, ғибадатхананы бұзды. Б.з.д. 46 жылы Рим Сенаты Юлий Цезарьды құрметтеу үшін Либертасқа арналған киелі орын салуға дауыс берді, бірақ ғибадатхана салынбады; оның орнына құдайдың кішкентай мүсіні Рим форумында орнатылды.

Классикалықтан кейінгі

Либертас құдайы 1848 жылы жасалған Францияның Ұлы мөрінде де бейнеленген. Осы бейне кейінірек француз мүсіншісі Фредерик Огюст Бартольдиге оның «Әлемді жарықтандыратын Бостандық» мүсінін жасауға ықпал етті. Либерта, басқа римдік құдайлармен бірге, қазіргі заманғы көптеген бейнелерге, соның ішінде АҚШ-тағы Либерти аралындағы Азаттық мүсініне шабыт берді. Ұлттық саябақтар қызметінің мәліметінше, мүсіннің римдік тоғасы – Либертас пен Азаттық символын еске түсіретін негізгі ерекшелік, және мүсін осы атаумен аталады. Сонымен қатар, тарих бойында ақшаларда Либертас аты немесе бейнесі бейнеленген. «Азаттық» ретінде Либертас АҚШ-тағы көптеген монеталардың беткі жағында (бас жағында) көрсетілген, ал осы бейне әлі де американдық «Алтын бүркіт» алтын монетасында қолданылады. Солтүстік Каролина университеті штатында Либертас бейнесі салынған екі жеке банк тіркелгенін хабарлайды. Либертас Швейцарияның 5, 10 және 20 раппендік монеталарында бейнеленген. Америка Құрама Штаттарын бейнелейтін Колумбия, Францияны бейнелейтін Марианна, Нью-Йорк портындағы Азаттық мүсіні («Әлемді жарықтандыратын Бостандық») және қазіргі заманның көптеген басқа кейіпкерлері мен ұғымдары Либертастың бейнесі ретінде жаратылды және осылай көрінеді.