Кіріспе

Грузин тегінің жұрнағы dze. Dze (Ѕ ѕ; курсив: Ѕ ѕ) – кириллица әрпі, македон алфавитінде қолданылады және дауысты альвеолярлық аффрикатты көрсетеді, бұл ағылшын тіліндегі "needs" немесе "kids" сөздерінің айтылуына ұқсас. Бұл әріп ертедегі кириллицадағы dzelo немесе zelo әрпінен шыққан және кириллица қолданатын барлық славян тілдерінде тарихи түрде пайдаланылған. XIX ғасырға қарай кириллицада толығымен қолданыстан шықса да, zelo әрпі 1944 жылы Македония тілінің алфавитін жасағандар тарапынан қайта жаңғыртылды. Бұл фонема грек (ΤΖ τζ) және албан (X x) тілдерінде де кездеседі, екеуі де славян емес және македон тілінің көршілері; барлығы Балқан тілдік аймағының құрамында. XXI ғасырдың басында осы әріп Воислав Ничевичтің қазіргі Черногория тілі үшін жаңа әліпбиді ұсынуында да қолданылды. Ең көп таралған ертедегі әріп формасы латын әрпі S (S s) сияқты көрінеді, бірақ кері бұрылып та келеді, латын әрпі Reversed S (Ƨ ƨ) сияқты, немесе құйрығы және бір сызығы бар Z әрпі түрінде де кездеседі. Абхаз тілінде Абхаз Dze (Ӡ ӡ) бар, оның функциясы мен атауы бірдей, бірақ пішіні басқа.

Шығыс славян тілдері

Сондай-ақ, орыс орфографиясының реформаларын қараңыз. Орыс тілінде ол зло немесе zelo деп аталды және [ʒ] немесе [ʑ] фонетикалық мәніне ие болды. Ресей патшасы Петр I-нің азаматтық жазуының алғашқы нұсқасында (1708), [ʒ] дыбысы тағайындалды және әріп алынып тасталды. Алайда, азаматтық жазудың екінші нұсқасында (1710) қайта қалпына келтірілді және жойылды. Алфавиттің екі нұсқасы да 1735 жылға дейін қолданылды, бұл орыс тіліндегі әріптің түпкілікті жойылған күні деп саналады. Украин тілінде [ʒ] дыбысы тілдің фонологиясының бір бөлігі ретінде енгізілген, бірақ ол негізінен украин тілінен шыққан сөздерге қарағанда қарыз сөздерде кездеседі. Сондықтан, диграф [ʒ] фонемасын және бөлек кездесетін [ʒʲ] консонанттық кластерін білдіреді, оны украин фонотактикасы сіңіріп алады. Белорус тілінде жиі кездеседі, бірақ әдетте *d-ден, поляк тіліндегі ұқсас дамудан туындаған. Сондықтан, бұл әріп ешқашан оны көрсету үшін қолданылмаған.

Оңтүстік славян тілдері

қазіргі кезде тек македон алфавитінде қолданылады. Македон тілі мен орфографиясын стандарттау үшін құрылған комиссия 1944 жылдың 4 желтоқсанында осы әріпті қабылдау туралы шешім қабылдады. Әріп бастапқыда және әріптерінің арасында болғанмен, жаңа алфавитте оның орны кейін орналастырылды. Бұл әріп (мысалы: ѕид/dzid, 'қабырға' және ѕвезда/dzvezda, 'жұлдыз') дыбысын көрсетеді. Осындай дыбыс македон тілінің барлық диалектілерінде кездеседі. 19 ғасырдың ортасына дейін Сербия азаматтық жазуында да қолданылған, оның орфографиясы шіркеу славян тіліне (орыс тілімен салыстырғанда) жақын болған. Вук Караджичтің 1868 жылғы серб кириллицасы әліпбиіне кірмеген, оның орнына осы дыбысты білдіру үшін қарапайым диграф қолданылған, себебі ол жергілікті емес. Microsoft-тың серб кирилл пернетақта макетіне қосылған, бірақ серб кирилл әліпбиінде қолданылмайды. Ubuntu-дағы серб пернетақтасы Ѕ әрпін екінші Ж әрпімен ауыстырады. Қазіргі болгар тілінде, шіркеу славян әліпбиімен жазылған жағдайларды қоспағанда, ешқашан қолданылмаған. Көптеген диалекттерде кездеспесе де, сол кездегі беделді диалект саналған Тәрново диалектісінде де, шіркеу славян тілінде де (өздігінен жазылған болса да) табылмайды. Дегенмен, Тәрново диалектісі сияқты бірнеше шығыс диалекттері стандартты тілде кездеспейтін /dz/ және /dʒ/ дыбыстарын африкация нәтижесінде өздігінен дамытқан. Стандартты болгар тілінің қалыптасуына үлкен үлес қоскан Марин Дринов осы әріпті көптеген диалекттерде кездесетіндіктен пайдалануды ұсынған, бірақ оны ұмытылған деп есептегендіктен қолданбауды жөн көрген. Паулиц диалектісіне негізделген Банат болгар диалектісі сақталған. Алайда, латын әліпбиімен жазылғандықтан, осы дыбыс орнына . деп белгіленеді.

Румын тілінде

Румын кирилл әліпбиінде (ол онды білдірген) 1860-1862 жылдары латын әліпбиі қолданысқа енгенге дейін пайдаланылған.