Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Фита (ѳ; курсив: ѳ) – ерте Кирилл әліпбиінің әрпі. Әріптің пішіні мен атауы грек әрпі тетадан (Θ θ) алынған. ISO 9 жүйесінде Фита, F акцентімен (F̀ f̀) жазылады. Кирилл сандық жүйесінде Фитаның сандық мәні 9-ға тең.
Fita (Ѳ ѳ; italics: Ѳ ѳ) is a letter of the Early Cyrillic alphabet. The shape and the name of the letter are derived from the Greek letter theta (Θ θ). In the ISO 9 system, Ѳ is romanized using F grave accent (F̀ f̀). In the Cyrillic numeral system, Fita has a numerical value of 9.
Пішіні
Дәстүрлі (Шіркеу славяндық) қаріптерде орталық сызық әдетте әріптің корпусынан екі есе кеңірек болады және Т әрпіндегідей серифтері болады. Кейде бұл сызық базалық сызыққа дейін төмен түсіріледі, бұл әріпті Д әрпінен ажыратуды қиындатады.
In traditional (Church Slavonic) typefaces, the central line is typically about twice the width of the letter's body and has serifs similar to those on the letter Т: Sometimes the line is drawn as low as the baseline, which makes the letter difficult to distinguish from Д.
Ежелгі орыс және шіркеу славян тілдері
Дәстүрлі орыс тілінде бұл әріп фита́ (немесе 1918 жылға дейінгі жазуда ѳита́) деп аталады. Фита көбінесе грек тілінен алынған немесе грек тілі арқылы келген жеке есімдер мен қарыз сөздерді жазу үшін қолданылды. Орыстар осы есімдерді (жіңішке "th" дыбысы сияқты) емес, дыбысымен айтқан, мысалы, "Theodore" есімін "Феодор" (қазір "Фёдор") деп айтқан. Орыс тіліндегі ерте мәтіндер (және шіркеу славян тілінің орыс редакциясында) Ѳ және Ф әріптерінің алмастырылуының күшейгенін көрсетеді. Кейбір көшірушілер екі әріптің біреуін таңдап, екіншісін назарға алмаған. Ѳ әріпін сөздің басында, ал Ф әріпін басқа жерлерде жазуға арналған орфографиялық жүйе болған. 17 ғасырдың ортасынан бастап Ѳ және Ф әріптерін таңдау грек тілінің түпнұсқасына сәйкес қайта түзетілді, және бұл жүйе әлі күнге дейін шіркеу славян орфографиясында қолданылады.
The traditional Russian name of the letter is фита́ fitá (or, in pre 1918 spelling, ѳита́). Fita was mainly used to write proper names and loanwords derived from or via Greek. Russians pronounced these names with the sound instead of (like the pronunciation of in "thin"), for example "Theodore" was pronounced as "Feodor" (now "Fyodor"). Early texts in Russian (and in the Russian recension of Church Slavonic) demonstrate an increasing interchangeability of Ѳ and Ф. Some scribes preferred one of the two letters and ignored the other. There existed an orthographical system to write Ѳ in an initial position and Ф elsewhere. Since the middle of the 17th century, selection between Ѳ and Ф was re adjusted to exactly follow the Greek origin, the system still in use in Church Slavonic orthography.
Ресей
Петролық орыс әліпбиінің алғашқы нұсқасында (1707–1708) Ф әрпі алынып тасталды, ал Фита әрпі осы дыбысты берудің жалғыз тәсілі болды. Кейінірек (1710) Ф әрпі (Ѳ және Ф әрпін жазудың бірдей этимологиялық қағидасы бойынша) қайта орнатылды және екі әріп те 1918 жылғы орфографиялық реформаға дейін бірге қолданылды, онда Фита әрпі жойылып, оның орнына Ef (Ф ф) әрпі келді. Көптеген грек сөздеріндегі Тета әрпі орыс тіліне Фитаның орнына Те (Т т) арқылы енгізілді (көбінесе латын немесе басқа Батыс Еуропа тілдері арқылы): театръ (театр), теорема (теорема), атлетъ (атлет), пантера (пантера), фталевый (фталевый), және т.б. Кейде екі түрлі жазу/айту кездеседі: аѳеизмъ/атеизмъ (атеизм), алгориѳмъ/алгоритмъ (алгоритм), каѳолическій/католическій (католик), т.б.; Фита әрпімен жазылған нұсқалар (қазіргі жазуда Ф арпімен) көбінесе көне немесе ерекше болып табылады.
In the first variant of the Petrine Russian alphabet (1707–1708), the letter Ф was eliminated and Fita became the only way to represent Later (1710) the letter Ф (with the same etymological rule of spelling Ѳ and Ф) was restored and both letters co existed until the 1918 spelling reform, when Fita was eliminated and replaced by the letter Ef (Ф ф). Many Greek words with Theta were adopted in Russian with Te (Т т) instead of Fita (mostly through Latin or other Western European languages): театръ (theatre), теорема (theorem), атлетъ (athlete), пантера (panther), фталевый (phthalic), etc. Sometimes dual spelling/pronunciation existed: аѳеизмъ/атеизмъ (atheism), алгориѳмъ/алгоритмъ (algorithm), каѳолическій/католическій (Catholic), etc. ; the variants with Fita (in modern spelling with Ф) are typically more archaic or special.
Басқа тілдер
Кириллицаны қолданатын басқа тілдерде Фита әрпі жақсы айтылып, Те (Т т) әрпімен алмастырылды. Мысалы, болгар, македон және серб тілдерінде Теодор есімінің нұсқасы Тодор (Todor) немесе Теодор (Teodor) болып келеді.
In other languages which use the Cyrillic alphabet, Fita was pronounced and was replaced with Te (Т т). For example, the Bulgarian, Macedonian and Serbian version of Theodore is Тодор Todor or Теодор Teodor.
Румын тілінде
Тита деп аталатын әріп румын кириллицасының құрамына кіреді және ол шамамен 1860 жылға дейін қолданылды.
Called thita, is part of the Romanian Cyrillic alphabet, which was used until about 1860.
Алеут
Фита алеут әліпбиінің кириллица нұсқасында, көбінесе қарыз сөздерде қолданылады.
Fita is used in the Cyrillic version of the Aleut alphabet, typically in loanwords.