Көне грек тілінің аттикалық диалектісі

Кіріспе

Көне грек диалектісі – Афина қаласын қоса алғанда, ежелгі Аттика аймағының грек диалектісі. Көбінесе классикалық грек тілі деп аталады, ол ғасырлар бойы грек әлемінің беделді диалектісі болды және қазір де ежелгі грек тілін оқыған студенттерге оқытылатын тілдің стандартты түрі саналады. Эллинистік койне тілінің негізі ретінде, ол ежелгі грек диалектілерінің кейінгі грек тіліне ең жақын түрі болып табылады. Аттика диалектісі дәстүрлі түрде иониялық тармақтың бір бөлігі немесе туыс диалектісі ретінде жіктеледі.

Шығу тегі және таралу аймағы

Грек тілі – индоевропалық тілдер отбасының эллиндік тармағының негізгі мүшесі болып табылады. Ежелгі грек тілінде бірнеше диалект пайда болды, олардың бірі – аттикалық диалект. Грек тілінің ең ерте куәліктері б.з.д. 16-шы – 11-ші ғасырларға жатады және Микен гректері өз тілдерін жазу үшін қолданған архаикалық жазу жүйесі – Linear B арқылы сақталған; шығыс және батыс грек тілдері арасындағы айырмашылық Микен дәуірінде немесе одан бұрын пайда болған деп саналады. Микен грек тілі – шығыс грек тілінің ерте түрі, және аттикалық тіл де осы топқа жатады. Кейінгі грек әдебиеті үш негізгі диалект туралы айтады: эолдық, дорийлік және иониялық; аттикалық диалект иониялық диалекттер тобының бір бөлігі болды. "Ескі аттикалық" диалектісі Фукидидтің (б.з.д. 460–400) және 5-ғасыр Афинасының драматургтарының туындыларында қолданылады, ал "Жаңа аттикалық" – 285 жылы грек тілінде сөйлейтін Птолемей II-нің Мысыр патшалығының тағына отырғаннан кейін жазған авторлардың тілі үшін пайдаланылады. Александриядан билік еткен Птолемей Александрия дәуірін бастарды, осы кезеңде Александрия қаласы және оның эмигрант грек білімділері гүлденді. Аттикалық диалектінің бастапқы кеңістігі Аттиканы және Эгей теңізінің бірқатар аралдарын қамтыды; оған жақын туысқан иониялық тіл қазіргі Түркиядағы Кіші Азияның батыс және солтүстік-батыс жағалауларында, Халкидикада, Фракияда, Эвбеяда және Магна Грецияның кейбір колонияларында қолданылды. Соңында, әдеби аттикалық мәтіндер өздерінің отанынан тыс жерлерде кеңінен зерттелді: біріншіден, Жерорта теңізі аймағындағы классикалық өркениеттерде, соның ішінде Ежелгі Римде және кең эллинистік әлемде, кейіннен мұсылман әлемінде, Еуропада және осы өркениеттерге тиесілі әлемнің басқа бөліктерінде.

Әліпби

Атик грек тілі, басқа диалекттер сияқты, бастапқыда грек әліпбиінің жергілікті түрімен жазылған. Адольф Кирхофф енгізген архаикалық грек әліпбилерінің жіктеліміне сәйкес, ескі Аттик жүйесі "шығыс" немесе "көк" типіне жатады, себебі ол Ψ және Χ әріптерін классикалық мәндерімен ( және ) қолданады, ал "батыс" немесе "қызыл" әліпбилер Χ әрпін үшін, ал ды Ψ арқылы білдірген. Басқа жағынан, Ежелгі Аттик көршілес Эвбея әліпбиімен көптеген ерекшеліктерді бөліседі (Кирхоффтың жіктелуі бойынша "батыс"). Соңғысы сияқты, ол Ламбданың L пішіндес нұсқасын және Сигманың S пішіндес нұсқасын қолданды. Ол , осы дыбыс тіркестерін ΧΣ және ΦΣ арқылы көрсететін , үшін ξ (Ξ) және ψ (Ψ) әріптерін қолданбады. Сонымен қатар, басқа грек диалекттері сияқты, Атик те омега (Ω) және эта (Η) әріптерін ұзын дауыстылар және үшін пайдаланбады. Оның орнына, ол дауысты фонемаларды Ο әрпімен (классикалық Ο, ΟΥ, Ω-ға сәйкес) және Ε әрпімен (кейінгі классикалық орфографияда Ε, ΕΙ және Η-ға сәйкес) білдірді. Одан әрі, Η әрпі heta ретінде қолданылды, оның дауысты емес, консонанттық мәні болды.

Attic Greek, like other dialects, was originally written in a local variant of the Greek alphabet. According to the classification of archaic Greek alphabets, which was introduced by Adolf Kirchhoff, the old Attic system belongs to the "eastern" or "blue" type, as it uses the letters Ψ and Χ with their classical values ( and ), unlike "western" or "red" alphabets, which used Χ for and expressed with Ψ. In other respects, Old Attic shares many features with the neighbouring Euboean alphabet (which is "western" in Kirchhoff's classification). Like the latter, it used an L shaped variant of lambda and an S shaped variant of sigma It lacked the consonant symbols xi (Ξ) for and psi (Ψ) for , expressing these sound combinations with ΧΣ and ΦΣ, respectively. Moreover, like most other mainland Greek dialects, Attic did not yet use omega (Ω) and eta (Η) for the long vowels and Instead, it expressed the vowel phonemes with the letter Ο (which corresponds with classical Ο, ΟΥ, Ω) and with the letter Ε (which corresponds with Ε, ΕΙ, and Η in later classical orthography). Moreover, the letter Η was used as heta, with the consonantal value of rather than the vocalic value of
In the fifth century, Athenian writing gradually switched from this local system to the more widely used Ionic alphabet, native to the eastern Aegean Islands and Asia Minor. By the late fifth century, the concurrent use of elements of the Ionic system with the traditional local alphabet had become common in private writing, and in 403 BC, it was decreed that public writing would switch to the new Ionic orthography, as part of the reform following the Thirty Tyrants. This new system, also called the "Eucleidian" alphabet, after the name of the archon Eucleides, who oversaw the decision, was to become the Classical Greek alphabet throughout the Greek speaking world. The classical works of Attic literature were subsequently handed down to posterity in the new Ionic spelling, and it is the classical orthography in which they are read today.

Бесінші ғасырда афиналық жазу осы жергілікті жүйеден шығыс Эгей аралдары мен Кіші Азияда кең таралған ионикалық әліпбиге біртіндеп ауысты. V ғасырдың соңында жеке жазбаларда ионикалық жүйенің элементтерін дәстүрлі жергілікті әліпбимен бірге қолдану жиі кездесті, ал б.з.б. 403 жылы қоғамдық жазудың жаңа ионикалық орфографияға ауысуына шешім қабылданды, бұл Оттыз Тираннан кейінгі реформаның бір бөлігі болды. Бұл жаңа жүйе, сондай-ақ архонт Эуклеидтің атымен аталған "Еуклеидтік" әліпби, грек тілінде сөйлейтін барлық әлемде классикалық грек әліпбиіне айналды. Аттик әдебиетінің классикалық туындылары кейіннен ұрпаққа жаңа ионикалық орфографияда жеткізілді және олар бүгінгі таңда осы классикалық орфографияда оқылады.