Кіріспе
Ежелгі грек диалектісі – Шотландияның қазіргі дориялық диалектісі. Дорик немесе Дориан (Δωρισμός), сондай-ақ Батыс грек деп те аталады, ежелгі грек диалектілерінің тобы. Оның нұсқалары нақты дорик және Солтүстік-Батыс дорик кіші топтарына бөлінеді. Дорик тілінде Грекияның солтүстігінде (Акарнания, Этолия, Эпир, Локрис, Фокис, Дорис және, мүмкін, ежелгі Македонияның батыс және шығысында), Пелопоннес аймағының көп бөлігінде (Ахея, Элис, Месения, Лакония, Арголид, Эгина, Коринф және Мегара), Эгей теңізінің оңтүстігінде (Китира, Милос, Тера, Крит, Карпатос және Родос), сондай-ақ Кирине, Магна Греция, Қара теңіз, Иония және Адриатика теңізіндегі осы аймақтардың колонияларында сөйленген. Бұл тіл Додона, Дельфи және Олимпия қасиетті орындарында, сондай-ақ төрт жалқы грек фестивалінде – Истмия, Немея, Пифия және Олимпиада ойындарында қолданылған. Эллинистік дәуірде Ахая лигасы кезінде Ахаялық дорик койне пайда болды, ол барлық дорик диалекттеріне тән ерекшеліктерді көрсетті, бұл Атик негізіндегі койне грек тілінің Пелопоннеске б.з.д. II ғасырға дейін таралуын кешіктірді. Дорик тілінің жалғыз тірі ұрпағы – сакон тілі, ол бүгінгі күнге дейін Грецияда қолданылады; бірақ оның жағдайы өте нашар, тек бірнеше жүз, көбінесе егде жастағы адамдар ғана еркін сөйлей алады. Дорик тілінің Эпир тауларында, Грекияның солтүстік-батысында, дорлардың бастапқы ошағында пайда болғаны қабылданған. Ол Дориандық шабуыл кезінде (б.з.д. 1150 ж.) және одан кейінгі отарлау кезеңінде басқа барлық аймақтарға тарады. Коринф шығанағының солтүстігіндегі Грекияның орталық бөлігіндегі Дорис мемлекетінің болуы дорик тілінің солтүстік-батыс Грекияда немесе Балқанда пайда болғаны туралы теорияға әкелді. Диалекттің солтүстікке қарай таралуы Византияның Мегария колониясына және Потидея, Эпидамнос, Аполлония және Амбракияның Коринф колонияларына дейін жетті; онда ол албан тіліне сөздерді қосты, мүмкін қазір жойылған «Адриатикалық Иллирий» тілінен келген саудагерлер арқылы. Солтүстік аймақтағы жергілікті эпиграфикалық деректерге Эпироттар лигасының жарлықтары, Пелла қарғысы тақташасы, үш қосымша, аз танымал македониялық жазулар (барлығы дорик тілінде деп танылған) және көптеген грек колонияларының жазулары кіреді. Сонымен қатар, солтүстік дорик диалектілерінің ерекшеліктерін зерттеу үшін қолданылатын көптеген жер аттары бар. Оңтүстік диалектілері көптеген жазулар, монеталар мен атаулардан басқа, Алькман, Пиндар және Сиракузалық Архимед сияқты авторлардың еңбектері арқылы да көптеген әдеби деректерді ұсынды, олардың барлығы дорик тілінде жазған. Ежелгі сөздіктер де сақталған, әсіресе Александриялық Хесихийдің сөздігі, оның еңбегінде грек тілінде сөйлейтін әлемнің көптеген диалекттік сөздері сақталған.
the modern Doric dialect of Scotland
Doric or Dorian (Δωρισμός), also known as West Greek, was a group of Ancient Greek dialects; its varieties are divided into the Doric proper and Northwest Doric subgroups. Doric was spoken in a vast area, including northern Greece (Acarnania, Aetolia, Epirus, western and eastern Locris, Phocis, Doris, and possibly ancient Macedonia), most of the Peloponnese (Achaea, Elis, Messenia, Laconia, Argolid, Aegina, Corinth, and Megara), the southern Aegean (Kythira, Milos, Thera, Crete, Karpathos, and Rhodes), as well as the colonies of some of those regions in Cyrene, Magna Graecia, the Black Sea, the Ionian Sea and the Adriatic Sea. It was also spoken in the Greek sanctuaries of Dodona, Delphi, and Olympia, as well as at the four Panhellenic festivals; the Isthmian, Nemean, Pythian, and Olympic Games. By Hellenistic times, under the Achaean League, an Achaean Doric koine appeared, exhibiting many peculiarities common to all Doric dialects, which delayed the spread of the Attic based Koine Greek to the Peloponnese until the 2nd century BC. The only living descendant of Doric is the Tsakonian language which is still spoken in Greece today; though critically endangered, with only a few hundred – mostly elderly – fluent speakers left. It is widely accepted that Doric originated in the mountains of Epirus in northwestern Greece, the original seat of the Dorians. It expanded to all other regions during the Dorian invasion (c. 1150 BC) and the colonisations that followed. The presence of a Doric state (Doris) in central Greece, north of the Gulf of Corinth, led to the theory that Doric had originated in northwest Greece or maybe beyond in the Balkans. The dialect's distribution towards the north extends to the Megarian colony of Byzantium and the Corinthian colonies of Potidaea, Epidamnos, Apollonia and Ambracia; there, it further added words to what would become the Albanian language, probably via traders from a now extinct "Adriatic Illyrian" intermediary. In the north, local epigraphical evidence includes the decrees of the Epirote League, the Pella curse tablet, three additional lesser known Macedonian inscriptions (all of them identifiable as Doric), numerous inscriptions from a number of Greek colonies. Furthermore, there is an abundance of place names used to examine features of the northern Doric dialects. Southern dialects, in addition to numerous inscriptions, coins, and names, have also provided much more literary evidence through authors such as Alcman, Pindar, and Archimedes of Syracuse, among others, all of whom wrote in Doric. There are also ancient dictionaries that have survived; notably the one by Hesychius of Alexandria, whose work preserved many dialectal words from throughout the Greek speaking world.
Дорлық
Дор диалектілері тобының ежелгі грек диалектілерінің жалпы жіктеліміне сәйкес келуі белгілі бір дәрежеде жіктелімге байланысты. Грек тіліндегі диалекттер туралы бірнеше көзқарас айтылған. Онда көрсетілген көптеген көзқарастардың басым тақырыбы – дорийлік тіл батыс грек тілінің кіші тобы болып табылады. Кейбіреулер солтүстік грек немесе солтүстік-батыс грек терминдерін қолданады. Географиялық айырмашылық тек сөздік және көрінеу қате: барлық дорийлік тіл "Оңтүстік грек" немесе "Оңтүстік-шығыс грек" тілінен оңтүстікке қарай сөйленген. Солай болғанмен, "Солтүстік грек" дориандардың солтүстіктен келгендігі туралы болжамға және дорийлік тілдің солтүстік-батыс грек тілімен тығыз байланысты екендігіне негізделген. Бұл айырмашылық қашан басталғаны белгісіз. "Солтүстік халқының" барлығы дориандардың шапқыншылығы кезінде бір диалектте сөйлеген болуы мүмкін; әрине, дорийлік тіл классикалық диалекттерге тек дориандар оңтүстікте орналасқаннан кейін ғана ажыратылуы мүмкін. Сондықтан батыс грек тілі классикалық диалекттер үшін ең дұрыс атау болып табылады. Цакония, лакондық дорийлік тілдің (спарталық) ұрпағы, әлі күнге дейін Пелопоннес жартыаралының оңтүстік Арголид жағалауында, Аркадия және Лакония қазіргі әкімшілік аймақтарында қолданылады. Бүгінде ол тіл мамандары үшін үлкен қызығушылық тудырады және жойылу қаупі төнген диалект болып табылады.
Лакониялық
Лакония тілінде Пелопоннестің оңтүстігіндегі Лакония халқы, сондай-ақ оның Магна Грекиядағы Тарас және Гераклея колониялары сөйлеген. Спарта ежелгі Лаконияның орталығы болған. Лакония тілі біздің заманымызға дейінгі VII ғасырдағы қыш және тас жазуларында кездеседі. Еленаға арналған жазу VII ғасырдың екінші ширегіне жатады. Тарас 706 жылы құрылған, ал оның негізін қалаушылар оған дейін-ақ лакония тілінде сөйлеген болуы керек. Спарта мемлекетінен көптеген құжаттар сақталған, оның азаматтары өздерін лакедемондықтар деп атаған, олар өмір сүрген аңғардың атымен. Гомер оны "қуыс Лакедемон" деп атайды, бірақ ол дорийліктерге дейінгі кезеңді еске алады. VII ғасырдың Спарта ақыны Алкман лакония тіліне жақын диалект қолданған. Александриялық Филоксен Лакония диалектісі туралы трактат жазған.
Арголикалық
Арголикалық тілі тығыз қоныстанған солтүстік-шығыс Пелопоннес аймағында, мысалы, Аргос, Микен, Гермиона, Троезен, Эпидавр қалаларында және Афинаға жақын Эгина аралында сөйленген. Микен грек тілі осы диалект аймағында қола дәуірінде қолданылғандықтан, дорийлер оны жаулап алғаны белгілі, бірақ Аттиканы бағындыра алмады. Дорийлер Аргостан Крит және Родосқа қарай жол тартты. Құқықтық, саяси және діни мазмұндағы көптеген жазба материалдары б.з.д. VI ғасырынан бастап сақталған.
Коринфтік
Коринф тілі алғаш рет Пелопоннес және материктік Грекия арасындағы тасқын аймақта, яғни Коринф мойынында қолданылған. Коринф диалектісінің қалалары мен мемлекеттері: Коринф, Сикьон, Архаиес Клеон, Флиус, Батыс Грециядағы Коринф колониялары: Коркира, Левка, Анакториум, Амбракия және тағы да басқалары, Италияда және оның төңірегіндегі колониялар: Сиракуза, Сицилия және Анкона, Коркира колониялары: Дирахиум және Аполлония. Коринфтегі ең ерте жазулар б.з.д. VI ғасырына жатады. Олар коринфтік эпихор әліпбиін пайдаланған. (Аттик грек тіліне қараңыз.) Коринф, кейбір адамдардың Лактония тілінде сөйлейтін дорийлерді қарапайым әскеришілдер деп есептеуіне қарамастан, дорийлердің ауылдық және әскеришіл болды деген пікірге қарсы тұрады. Халықаралық сауда жолында орналасқан Коринф, Микен Грекиясының құлдырауынан кейін ғасырлар бойына сақталған тәртіпсіздік пен оқшауланғаннан кейін Грекияны қайта өркендетуде маңызды рөл атқарды.
Фокий
Бұл диалект Фокидада және оның бас қаласы Дельфиде қолданылған. Сондықтан ол дельфий диалектісі деп те аталады. Плутарх дельфийліктердің p әрпінің орнына b әрпін қолданатынын (мысалы, πικρὸν орнына βικρὸν) айтады.
Элеан
Элис диалектісі (шамамен б.з.д. 600 ж.) ежелгі грек тілінің эолийлік диалектісінен кейін, эпиграфиялық мәтіндерді қазіргі оқырмандар үшін ең қиын деп есептеледі.
Эпирот
Додон оракулында айтылған, (бірінші рет шамамен б.д.д. 550–500 ж.) бастапқыда теспротиялықтардың бақылауында болған; кейіннен Эпироттар лигасының құрамында ұйымдастырылды (шамамен б.д.д. 370 ж.).
Ежелгі македония тілі
Көптеген ғалымдар ежелгі македон тілінің грек диалектісі болғанын, әсіресе солтүстік-батыс дориялық тобына жататындығын сақтайды. Оливье Массонның The Oxford Classical Dictionary журналындағы мақаласында "екі түрлі пікір мектебі" туралы айтылады: біреуі "македон тілінің грек тілімен байланысын" жоққа шығарып, оны "Балқанның үнді-еуропалық тілі" ретінде қарастыруды ұсынады (мысалы, Бонфанте 1987, Руссу 1938); екіншісі "македон тілінің таза грек тілі екенін, солтүстік грек диалектісі ретінде" жақтайды (19 ғасырдан бері көптеген жақтастары бар: Фик 1874; Гоффман 1906; Хацидакис 1897 және т.б.; Каллер 1964 және 1976). Массон өзі македондық ономастиканың басым грек сипатына келіседі және македон тілін "шеткергі орнымен және жергілікті айтылу ерекшеліктерімен сипатталатын грек диалектісі" деп қарастырады, ал ең жақын туысқандары – грек тілінің солтүстік-батыс диалекттері (локриялық, этолиялық, фокидиялық, эпироттік). Брайан Д. Джозеф македон тілінің грек тіліне жақын екенін мойындайды (оны тіпті үнді-еуропалық тілдердің "грек тармағына" біріктіруді де қарастырады), бірақ "нақты дәлелдер жеткіліксіз, сондықтан әртүрлі түсіндірулерге мүмкіндік бар, демек, нақты жауап беру мүмкін емес" дейді. Иоганн Энгельс дориялық грек тілінде жазылған Пелла қарғысы тақташасына назар салды: "Бұл македон тілінің солтүстік-батыс грек тілі екенін, негізінен дориялық диалект екенін растайтын ең маңызды ежелгі куәлік деп саналады". Мильтиад Хацопулос б.з.д. 4 ғасырға тән македон диалектісінің, Пелла қарғысы тақташасында көрсетілгендей, Олимп және Пириан таулары маңында "эолдық" тілде сөйлейтін халықтардың тілімен, Аргос Орестиконнан келген солтүстік-батыс грек тілінде сөйлейтін Аргеадтық македондықтардың тілінің қосылуынан пайда болған македондық "койна" түрі болғанын болжады. Алайда, Хацопулосқа сәйкес, Б. Хелли оның бұрынғы ұсынысын кеңейтіп, жетілдірді және (солтүстік) ахейлік субстраттың Термалық шығанақтың солтүстігіне дейін созылатын гипотезасын ұсынды, ол тарихи дәуірде Тесалия мен Македонияда да, Пинд тауларының ар жағында тұратын солтүстік-батыс грек тілінде сөйлейтін халықтармен үнемі байланыста болды. Аргеадтық македондықтар б.з.д. 7 ғасырда Орестистен Төменгі Македонияға көшіп келген кезде олардың арасында байланыс туындап, бірлесіп өмір сүрген. Бұл тіл Ахаяда, Солтүстік-Батыс Пелопоннесте, Кефалония және Закинтос аралдарында Ион теңізінде, сондай-ақ Оңтүстік Италиядағы (Сибарис және Кротон қалаларының ішінде) Ахаяның Магна Грециядағы отарларында қолданылған. Кейіннен бұл қатаң дориялық диалект Коринфте сөйленетін жұмсақ дориялық тілдің ықпалына түсті. Ол б.з.д. 350 жылға дейін сақталды.