Джеймс Хиллман: Американ психологы және архетиптік психологияның негізін қалаушысы

Кіріспе

Джеймс Хиллман (12 сәуір 1926 - 27 қазан 2011) – американдық психолог. Ол Цюрихтегі Ц.Г. Юнг институтында оқыды және кейіннен осы институттағы зерттеулерге жетекшілік етті. Ол архетиптік психология бағытындағы қозғалысты құрды және жеке практикамен айналысып, қайтыс болғанға дейін жазумен және лекция оқумен шұғылданды. Ол Коннектикут штатындағы үйінде дүние салды.

Психика немесе жан

Хиллман 20-ғасыр психологиясын (мысалы, биологиялық психология, бихевиоризм, когнитивтік психология) сынға алды, олар табиғи-ғылыми философия мен тәжірибені қабылдады. Басты сын – олардың редукционизм, материализм және тура мағынада түсінуге бейімділігі; олар – психикасыз, жансыз психологиялар. Сәйкесінше, Хиллманның еңбегі психологияда оның «тиісті орнына» психиканы қайтаруға бағытталған. Хиллман жанды қиял, фантазия, миф және метафора арқылы жұмыс істейтін күш деп санайды. Ол сондай-ақ жанның психопатологияда, психологиялық аурулардың белгілерінде көрініс табатынын айтады. Психе, патос, логос – «азап шеккен жанның сөзі» немесе жанның мағынаны сезіну арқылы азаптануы. Хиллманның ой-пікірлерінің үлкен бөлігі бейнелер мен фантазиялар арқылы ашылатын жанның сөзіне назар аударуға арналған. «Архетиптік психология: Қысқаша шолу» (2006) 1981 жылы Италиядағы «Энциклопедия дель Новеченто» жинағындағы бір тарау ретінде жазылған және 1983 жылы Хиллманның мифтік психологиясына кіріспе ретінде жарияланған. Ол оның бұрынғы, толыққанды еңбегі «Психологияны қайта қарастыру» (1975) еңбегінде баяндалған негізгі тақырыптарды қорытындылайды. Ақыл-ойдың поэтикалық негізі психологиялық процестерді бейнелер әлеміне орналастырады. Ол оларды түсіндірудің орнына бейнелерді зерттеуге ұмтылады. Осыған байланысты, бейнелерді қайта өңдеу, яғни оларға назар аудару, пішімдеу және мүмкіндігінше анық болуына қол жеткізу арқылы Хиллман «жан жасау» деп атаған терапиялық процесс жүзеге асады. Хиллман психиканы жанмен теңестіреді және өнер мен мәдениетке ұялмастан негізделген психология құруға тырысады. Мақсаты – жеке тұлғаның шығармашылық әрекеттері арқылы жанды әлемге енгізу, оны әлеуметтік тәртіп атынан жою емес. Жан жасау мүмкіндігі адамды қызықтыратын және мағыналы түрде түйсіндірілетін психикалық бейнелер арқылы ашылады. Шындығында, бейнелерге қызығушылық таныту және оларды терең зерттеу мағынаны, яғни жанды жасайды. Хиллманның жобасының маңызды бөлігі – арман психиканың негізгі моделі екендігі. Бұл туралы «Арман және жер асты әлемі» (1979) кітабында толыққанды баяндалған. Бұл еңбекте Хиллман армандар бізді қандай екеніміздей көрсетеді дейді; әртүрлі, әртүрлі рөлдерді атқарады, сананың шегінде жүзетін мағына фрагменттерін сезінеді. Олар бізді бейнелердің ішіне орналастырады, бейнелерді біздің ішімізге емес. Бұл тәсіл дәстүрлі эпистемологияны басынан айналдырады. Білудің көзі Декарттың «Мені» емес, керісінше, бұл «Мен» мекендейтін бейнелерге толы әлем. Хиллман психопатологияны жаңаша түсінуді ұсынады. Ол психопатологияның адам тәжірибесіндегі маңыздылығын атап өтеді және медициналық түсінікті поэтикалық түсінікпен алмастырады. Бұл тұжырымдама бойынша, ауру – адам жанының, осы алдамшы және субъективті құбылыстың танылуының маңызды бөлігі болып табылады.

Hillman has been critical of the 20th century’s psychologies (e. g., biological psychology, behaviorism, cognitive psychology) that have adopted a natural scientific philosophy and praxis. The main criticisms include that they are reductive, materialistic, and literal; they are psychologies without psyche, without soul. Accordingly, Hillman's work has been an attempt to restore psyche to what he believes to be "its proper place" in psychology. Hillman sees the soul at work in imagination, fantasy, myth and metaphor. He also sees soul revealed in psychopathology, in the symptoms of psychological disorders. Psyche pathos logos is the "speech of the suffering soul" or the soul's suffering of meaning. A great portion of Hillman’s thought attempts to attend to the speech of the soul as it is revealed via images and fantasies. Archetypal Psychology: A Brief Account (2006) was written in 1981 as a chapter in the Enciclopedia del Novecento in Italy and published by Hillman in 1983 as a basic introduction to his mythic psychology. It summarizes the major themes set out in his earlier, more comprehensive work, Re Visioning Psychology (1975). The poetic basis of mind places psychological activities in the realm of images. It seeks to explore images rather than explain them. Within this is the idea that by re working images, that is giving them attention and shaping and forming them until they are clear as possible then a therapeutic process which Hillman calls "soul making" takes place. Hillman equates the psyche with the soul and seeks to set out a psychology based without shame in art and culture. The goal is to draw soul into the world via the creative acts of the individual, not to exclude it in the name of social order. The potential for soulmaking is revealed by psychic images to which a person is drawn and apprehends in a meaningful way. Indeed, the act of being drawn to and looking deeper at the images presented creates meaning – that is, soul. Further to Hillman's project is a sense of the dream as the basic model of the psyche. This is set out more fully in The Dream and the Underworld (1979). In this text Hillman suggests that dreams show us as we are; diverse, taking very different roles, experiencing fragments of meaning that are always on the tip of consciousness. They also place us inside images, rather than placing images inside us. This move turns traditional epistemology on its head. The source of knowing is not Descartes' "I" but, rather, there is a world full of images that this 'I' inhabits. Hillman further suggests a new understanding of psychopathology. He stresses the importance of psychopathology to the human experience and replaces a medical understanding with a poetic one. In this idea, sickness is a vital part of the way the soul of a person, that illusive and subjective phenomenon, becomes known.

Түс талдауы

Архетипі психология фантазия, миф және бейнемен айналысқандықтан, армандар жан және жан жаратумен байланысты маңызды деп есептеледі. Хиллман түстерді ояну өмірінен кездейсоқ қалдықтар немесе сынықтар деп санамайды (физиологтардың айтуынша), бірақ олар ояну өмірінің күресіне өтемақы төлейді немесе Юнг сияқты, адам қалай өмір сүру керектігінің «сырлы» мағыналарымен толы деп те санамайды. Керісінше, «армандар бізге не істеу керектігін емес, қайда екенімізді айтады» (1979). Сондықтан Хиллман арманды түсіндірудің дәстүрлі әдістеріне қарсы. Хиллманның тәсілі аналитикалық емес, феноменологиялық (арманды құрамдас бөліктеріне бөледі) және интерпретациялық/герменевтикалық (арман ішіндегі бейнені оның көрінетін түрінен «басқа нәрсеге» айналдыруы мүмкін) болып табылады. Оның арман мазмұны мен процесіне қатысты атақты сөзі: «Бейнеге жабысып тұрыңыз».

Мысалы, Хиллман (1983a) пациентінің үлкен қара жылан туралы арманын талқылайды. Арманмен жұмыс істеу «жыланды сақтап» және оны жыланнан басқа нәрсеге айналдырудың орнына сипаттауды қамтиды. Хиллман атап көрсетеді: «Сен жыланды анықтап, түсіндірген сәттен бастап, оны жоғалтып алдың, тоқтаттың, ал адам сағатты менің құпия сексуалдылығым немесе суық қара құштарлығым туралы түсінікпен тастап кетеді және сен жыланды жоғалтып алдың. Талдаудың міндеті – жыланды сол жерде ұстау, қара жыланды көру, қара жылан түсіндірілгеннен кейін қажет болмайды, өйткені енді түстеріңіздің қажеті жоқ, себебі олар түсіндірілді. Психика арманға келген жылан туралы көбірек сұрауға болады, оны санадан тыс ұясынан шығару үшін. Жылан үлкен және қара, бірақ тағы не? Ол терісін жабындырып жатыр ма немесе түсіріп жатыр ма? Ол тасқа күнге күйіп жатыр ма? Ол жемтігін қорытып жатыр ма? Бұл сипаттамалық стратегия, Хиллманның пікірінше, бейнені тірі ұстайды және психиканы түсіну мүмкіндігін ұсынады.

Жанның коды

Hillman-ның 1997 жылғы «Жанның коды: мінез бен шақыруды іздеу» кітабында жанның «көкнәр теориясы» деп аталатын тұжырымы баяндалған. Бұл теория бойынша, барлық адамдар өзінің ішінде бірегей мүмкіндіктердің тұқымын ұстап жүреді, дәл өсіп келе жатқан көкнәрде емен ағашының жоспасы болғандай. Кітапта әрбір адамның бойындағы ерекше, жеке жан энергиясының өмір бойы қалай көрініс беретіні, толыққанда дамығанда оның шақыруы мен өмірлік еңбегі арқылы қалай іске асырылатыны сипатталған. Хиллман жеке тұлғаның өсуін «табиғат және тәрбие» тұжырымдарымен түсіндіруге қарсы шығып, үшінші бір энергияны – жеке жанды ұсынады, ол жеке мінездің, құштарлықтың және жетістіктердің көп бөлігі үшін жауапты. Ол сондай-ақ, жеке өсудің жалғыз анықтауышы ретінде қарастырылатын басқа да сыртқы факторларға қарсы тұрады, оның ішінде психоанализде басым ата-аналық қателікке де қарсы. Бұл қателікте ата-анамыз бізді генетикалық материалмен, үйрету арқылы және мінез үлгілерімен қамтамасыз ету арқылы кім екенімізді анықтауда маңызды рөл атқарады деп есептеледі. Тұқымның өсуіне сыртқы факторлардың маңызды екенін мойындаса да, ол адамның барлық жекелігін, мінезін және жетістіктерін осы факторларға толыққандай жатқызуға қарсы. Кітапта үшінші, жоғары фактормен қайта байланысу арқылы жеке табиғатымызды тануға және кім екенімізді, сондай-ақ өмірлік шақыруымызды анықтауға шақырылады. Хиллман әрбір адамның балалық шағы мен қазіргі өмірін қайта қарастырып, өздерінің жеке шақыруын, өздерінің көкнәрін табуға тырысуды ұсынады. Ол әлемді рационализм мен психология арасындағы кеңістікте қайта жандандыруға көмектесетінін жазған. Ол өсу ұғымын «жерге тамыр жаю» және негіздік болу ұғымымен толықтырады, бұл жеке тұлғаның одан әрі өсуі үшін қажет. Хиллман логика мен рационалды ойды, сондай-ақ қоғамдағы белгілі тұлғалардың өмірбаяндарына сілтеме жасайды, олардың даймондары айқын көрініс бергенін және іске асырылғанын көрсетеді. Оның аргументтері «мәңгілік жас» (puer aeternus) тұжырымымен де үйлеседі, оның қысқа мерзімді жануы Китс пен Байрон сияқты романтик ақындардың шығармаларында, сондай-ақ Джефф Бакли немесе Курт Кобейн сияқты жақында қайтыс болған жас рок жұлдыздарында көрінеді. Хиллман себеп-салдарлық байланысты анықтаушы құрылым ретінде қабылдамайды және оның орнына, оқиғалардың мінез-құлқына байланысты әлдебір жолмен көрініс табатын, бірақ алдын ала белгіленбеген тағдырдың өзгеретін түрін ұсынады. Ол сондай-ақ, жаман тұқым туралы айтқанда, Гитлер, Чарльз Мэнсон және басқа да серийлі кісі өлтірушілерді мысалға келтірген.

Hillman's 1997 book, The Soul's Code: In Search of Character and Calling, outlines what he calls the "acorn theory" of the soul. This theory states that all people already hold the potential for the unique possibilities inside themselves, much as an acorn holds the pattern for an oak tree. The book describes how a unique, individual energy of the soul is contained within each human being, displayed throughout their lifetime and shown in their calling and life's work when it is fully actualized. Hillman argues against the "nature and nurture" explanations of individual growth, suggesting a third kind of energy, the individual soul which is responsible for much of individual character, aspiration and achievement. He also argues against other environmental and external factors as being the sole determinants of individual growth, including the parental fallacy, dominant in psychoanalysis, whereby our parents are seen as crucial in determining who we are by supplying us with genetic material, conditioning, and behavioral patterns. While acknowledging the importance of external factors in the blossoming of the seed, he argues against attributing all of human individuality, character and achievement to these factors. The book suggests reconnection with the third, superior factor, in discovering our individual nature and in determining who we are and our life's calling. Hillman suggests a reappraisal for each individual of their own childhood and present life to try to find their particular calling, the seed of their own acorn. He has written that he is to help precipitate a re souling of the world in the space between rationality and psychology. He complements the notion of growing up, with the notion of growing down, or 'rooting in the earth' and becoming grounded, in order for the individual to further grow. Hillman incorporates logic and rational thought, as well as reference to case histories of well known people in society, whose daimons are considered to be clearly displayed and actualized, in the discussion of the daimon. His arguments are also considered to be in line with the puer aeternus or eternal youth whose brief burning existence could be seen in the work of romantic poets like Keats and Byron and in recently deceased young rock stars like Jeff Buckley or Kurt Cobain. Hillman also rejects causality as a defining framework and suggests in its place a shifting form of fate whereby events are not inevitable but bound to be expressed in some way dependent on the character of the soul of the individual. He also talked about the bad seed using Hitler, Charles Manson and other serial killers as examples.

Сын

Классикалық Юнгиандық көзқарас бойынша, Хиллменнің Архетиптік психологиясы – қарама-қайшылыққа толы ойлау мектебі, себебі ол Юнгиандық психологияның негізгі қағидаларын жоққа шығарды. “Архетиптік” термині оның мектебі Юнгтің архетиптерді түсінуіне негізделген деген ойды тудырады. Алайда, Уолтер Одайник Хиллмен өзінің мектебін “қиял” психологиясы деп атауы керек еді деп санайды, өйткені ол шын мәнінде Хиллменнің қиял туралы түсінігіне негізделген. Хиллмен Юнгиандық психологияның орталық ұғымы болып табылатын жекеленіп даму процесін де қабылдамады. Вольфганг Гигерих Хиллменнің еңбегі уақыттан тыс, “шындықтан алшақ” жағдайда, “реальностьтың көпіршігінде” өмір сүреді деп санайды. Бұл – даму өзгерістеріне төзімді, “статикалық Платонизмнің” бір түрі. Хиллменнің психологиясында қиялдың тарихи процестен оқшаулануы оның өзіне тән ерекшелігіне айналған. Хиллмен өзінің жұмысын “puer aeternus” – ертегідегі мәңгілік жастық, мәңгілік арман күйінде өмір сүріп, өсуге қарсы тұратын жас адам деп қарастырады. Бірақ, Дэвид Тейси жетілуге ұмтылысты жоққа шығару оның керісінше, теріс нәтижелерге әкеледі деп мәлімдейді. Ол Хиллменнің моделі оның ойлауындағы даму элементінің жетіспеуінен “бұзылған” деп санайды: “Ерлік сананың үлгісін және жекеленіп даму идеясын жоққа шығару арқылы Хиллмен көптеген психологтар мен терапевтерге ұнамайтын болды. Кәсіби этиканы бұзу арқылы ол оқу орындарына да жүгіне алмайтын болды”.

From a classical Jungian perspective, Hillman's Archetypal Psychology is a contrarian school of thought, since he has discarded the essentials of Jungian psychology. The term “archetypal” gives the impression that his school is based on Jung's understanding of the archetype. Yet, Walter Odajnyk argues that Hillman should have called his school “imaginal” psychology, since it is really based on Hillman's understanding of the imagination. Hillman has also rejected individuation, central to Jungian psychology. Wolfgang Giegerich argues that Hillman's work exists in a “bubble of irreality” outside time. It's a form of “static Platonism” impervious to developmental change. In Hillman's psychology, the “immunisation of the imaginal from the historical process has become inherent in its very form.”

Hillman considers his work as an expression of the “puer aeternus”, the eternal youth of fairy tale who lives in an eternal dream state, resistant to growing up. Yet, David Tacey maintains that denial of the maturational impulse will only lead to it happening anyway but in a negative form. He holds that Hillman's model was “unmade” by the missing developmental element of his thought: “By throwing out the heroic pattern of consciousness, and the idea of individuation, Hillman no longer appealed to most psychologists or therapists. By transgressing professional ethics, he no longer appealed to training institutes.”

Marie Louise von Franz regards identification with the puer aeternus as a neurosis belonging to the narcissistic spectrum. Against this, Hillman has argued that the puer is not under the sway of a mother complex but that it is best seen in relation to the senex or father archetype. However, Tacey says that the puer cannot be dissociated from the mother by intellectual reconfiguration. “If these figures are archetypally bound, why would intellectual trickery separate them?” The wrenching of the puer from the mother to the father is “a display of intellectual deceit, for a self serving purpose.”

Мари Луиза фон Франц puer aeternus-қа ұқсауды нарциссикалық спектрге жататын невроз деп қарастырады. Оған қарсы Хиллмен пуэр аналық кешеннің ықпалында емес, оны сенекс немесе әке архетипімен байланысты қарастыру қажет деп дәлелдейді. Алайда, Тейсидің пікірінше, зияткерлік қайта құру арқылы бала анадан ажыратылмайды. “Егер бұл бейнелер архетиптік тұрғыдан байланысқан болса, неліктен зияткерлік айла-амалы оларды бөліп тастауы керек?” Баланың анадан әкеге ауысуы – “өз мүддесі үшін жасалған зияткерлік алдау”.