Roman god of the seasons
the painting by Giuseppe Arcimboldo
Рим мифологиясында Вертумн (; сондай-ақ Вортумн немесе Вертимн) – маусымдар, өзгерістер және өсімдіктердің өсуі, сондай-ақ бақтар мен жеміс ағаштарының құдайы. Ол өз пішінін қалауынша өзгерте алатын; Овидийдің "Метаморфозаларында" (xiv) айтылғандай, ол осы қабілетін пайдаланып, Помонаны қарт әйелге айналып, оның бағына кіріп, онымен сөйлесуге көндірді, содан кейін күйеуге шығуды қабылдамаудың қаупі туралы әңгіме айтып (Ифис пен Анаксарет туралы әңгіме) оны баурап алды. Вертумн мен Помона туралы әңгіме "алғашқы, тек латын тілінде жазылған әңгіме" деп есептеледі. Вертумннің мерекесі – Вертумналия, ол 13 тамызда тойланатын.
In Roman mythology, Vertumnus (; also Vortumnus or Vertimnus) is the god of seasons, change and plant growth, as well as gardens and fruit trees. He could change his form at will; using this power, according to Ovid's Metamorphoses (xiv), he tricked Pomona into talking to him by disguising himself as an old woman and gaining entry to her orchard, then using a narrative warning of the dangers of rejecting a suitor (the embedded tale of Iphis and Anaxarete) to seduce her. The tale of Vertumnus and Pomona has been called "the first exclusively Latin tale." Vertumnus' festival was called the Vertumnalia and was held 13 August.
Дін және шығу тегі
Вортумн атауы этруск тіліндегі Вольтумнадан шыққан болуы мүмкін. Оның латын тіліндегі қалыптасуына латын тіліндегі *vertere* етістігінің «өзгерту» деген мағынасы әсер еткен болуы мүмкін, сондықтан оның альтернативті түрі Vertumnus. Ежелгі этимологиялар қазіргі ғылыми лингвистиканың қағидаларына қарағанда дыбыстың үстірт ұқсастығына негізделген, бірақ құдайдың функциясы туралы ежелгі түсіндірмелерді көрсетеді. Рим күнтізбесіне арналған өлеңінде Веста мерекесі туралы жазған Овидий форумның әлі де қамыс батпақ болғанын және «аты көптеген формаларға сәйкес келетін Вертумнус / өзенге бөгет салудан бұрын әлі аталмаған» (*aversо amne*) деген уақытты еске алады. Варро Вортумнның этруск және маңызды құдай екеніне сенімді болды. Вертумнның культі Римге б.з.д. 300 жыл шамасында келді, ал оған арналған ғибадатхана 264 жылға дейін Авентин төбесінде салынды, бұл Волсиния (этруск Вельзнасы) римдіктерге түскен жыл. Құдай туралы негізгі әдеби дереккөз – Проперций де құдайдың этрусктік екенін және Вольсиниядан келгенін мәлімдейді. Проперций – марстың діни қызметкерлері салийлердің он екі дәстүрлі қалқаны (*ancilia*) бар деп есептелетін, аңызға айналған Мамурий Ветурий жасаған Вортумнның қола мүсіні туралы айтады. Қола мүсін Римге Ромул заманында әкелінген деп есептелетін ежелгі кленнен жасалған мүсіннің (*xoanon*) орнын басты. Вортумн мүсіні (*signum Vortumni*) Рим форумының жанындағы Викус Тускус орналасқан қарапайым ғибадатханада тұрды және жыл мерзіміне сәйкес безендірілді. Құдай туралы өлеңінде Проперций Вортумн мүсінін бірінші тұлғада сөйлетіп, ол өткен адамға сөйлегендей етеді. Мүсіннің негізі 1549 жылы табылған, мүмкін сол жерде болған, бірақ кейін жоғалып кеткен. IV ғасырдың басында Диоклетиан мен Максимиан тұсында мүсінді қалпына келтіруді еске алатын жазу қалдырылған.
The name Vortumnus most likely derives from Etruscan Voltumna. Its formation in Latin was probably influenced by the Latin verb vertere meaning "to change", hence the alternative form Vertumnus. Ancient etymologies were based on often superficial similarities of sound rather than the principles of modern scientific linguistics, but reflect ancient interpretations of a deity's function. In writing about the Festival of Vesta in his poem on the Roman calendar, Ovid recalls a time when the forum was still a reedy swamp and "that god, Vertumnus, whose name fits many forms, / Wasn’t yet so called from damming back the river" (averso amne). Varro was convinced that Vortumnus was Etruscan, and a major god. Vertumnus' cult arrived in Rome around 300 BC, and a temple to him was constructed on the Aventine Hill by 264 BC, the date when Volsinii (Etruscan Velzna) fell to the Romans. Propertius, the major literary source for the god, also asserts that the god was Etruscan, and came from Volsinii. Propertius refers to a bronze statue of Vortumnus made by the legendary Mamurius Veturius, who was also credited with the twelve ritual shields (ancilia) of Mars' priests the Salii. The bronze statue replaced an ancient maple statue (xoanon) supposed to have been brought to Rome in the time of Romulus. The statue of Vortumnus (signum Vortumni) stood in a simple shrine located at the Vicus Tuscus near the Forum Romanum, and was decorated according to the changing seasons. In his poem about the god, Propertius has the statue of Vortumnus speak in first person as if to a passer by. The base of the statue was discovered in 1549, perhaps still in situ, but has since been lost. An inscription commemorated a restoration to the statue under Diocletian and Maximian in the early 4th century AD.
Неоклассикалық дәстүр
Вертумн мен Помона тақырыбы 16-18 ғасырлардағы еуропалық мүсіншілер мен суретшілерге ұнаған, жастық әйелдің сұлулығын қартайған қарт әйелге қарама-қарсы қойып, жасырын эротикалық мән беретін сюжет болды. «Метаморфозалар» повесінде Овидий Вертумнның берген құшақтарының ешқашан қарт әйелдерден болмайтынын айтқан: «Сондықтан Цирцеяның күлімсіреуі зұлым ниетті жасырады, ал Вертумнның құштар құшақтары қарт әйелдің кейпіне үйлеспейді». Бұл тақырып тіпті «Құдайлардың махаббаты» деген жалпы тақырыппен тоқылған гобелендерге де енген, олардың ішінде Ян Вермегенге жатқызылатын эскиздер бойынша 16 ғасырдың ортасындағы Брюссель гобелендері, Лиссабондағы Калуст Гулбенкиан мұражайындағы ең ертегісі болуы мүмкін. Франсуа Буше Гобелендер гобелендер фабрикасындағы тоқымашы Морис Жакқа Вертумн мен Помонаны (1775–1778) қамтитын серияға арналған эскиздерді ұсынды. Эротикалық маскировканың ұқсас тақырыбы Диана кейпінде Каллистоға құда түскен Юпитерде де кездеседі, оның мысалы Дж. Пол Гетти мұражайында сақталған. Жақсы ән айтатын және әдемі билейтін мэм де Помпадур Версальдегі шағын көрермендер алдында қойылған пасторальде Помона рөлін сомдады; Жан Батист Лемойннің (1760) мүсіні осы оқиғаға сілтеме жасайды. Камиль Клодель 1905 жылы «Вертумн мен Помонаның» сезімтал мрамордан жасалған нұсқасын мүсіндеді (Музей Роден, Париж). Жозеф Бродский Вертумн туралы өлең жазды.
The subject of Vertumnus and Pomona appealed to European sculptors and painters of the 16th through the 18th centuries, providing a disguised erotic subtext in a scenario that contrasted youthful female beauty with an aged crone. In narrating the tale in the Metamorphoses, Ovid had observed that the kind of kisses given by Vertumnus were never given by an old woman: "so Circe's smile conceals a wicked intention, and Vertumnus' hot kisses ill suit an old woman's disguise". The subject was even woven into tapestry in series with the generic theme Loves of the Gods, of which the mid 16th century Brussels tapestry at Museu Calouste Gulbenkian, Lisbon, woven to cartoons attributed to Jan Vermeyen, must be among the earliest. François Boucher provided designs for the tapestry weaver Maurice Jacques at the Gobelins tapestry manufactory for a series that included Vertumnus and Pomona (1775–1778). A similar theme of erotic disguise is found with Jupiter wooing Callisto in the guise of Diana, an example of which is at the J. Paul Getty Museum. Mme de Pompadour, who sang well and danced gracefully, played the role of Pomone in a pastoral presented to a small audience at Versailles; the sculpture by Jean Baptiste Lemoyne (1760) alludes to the event. Camille Claudel sculpted a sensual marble version of "Vertumnus and Pomona" in 1905 (Musée Rodin, Paris). Joseph Brodsky wrote a poem about Vertumnus.
Қазіргі заманғы түсіндірмелері
Дэвид Литтлфилд эпизодта зорлаудан өзара құштарлыққа қарай өтуді, осы процесті реттелген, "цивилизацияланған" Латиан пейзажының фонында жүзеге асады деп қарастырады. Керісінше, Роксанн Джентилькор оның тілі мен повестволеу әдістерінде алдау, жасырын қауіп және әуес етудің суреттерін көреді, онда бұрын бағындырылған хамадриада, енді жеміс бағының өзін бейнелейтін Помонаның үні жоқ.
David Littlefield finds in the episode a movement from rape to mutual desire, effected against an orderly, "civilised" Latian landscape. Conversely, Roxanne Gentilcore reads in its diction and narrative strategies images of deception, veiled threat and seduction, in which Pomona, the tamed hamadryad now embodying the orchard, does not have a voice.