Кіріспе

Ислам – Ресей Федерациясындағы ірі діни азшылық, және Еуропадағы мұсылман халқының ең көп саны осында шоғырланған. АҚШ Мемлекеттік департаментінің 2017 жылғы мәліметтері бойынша, Ресейдегі мұсылмандардың саны 14 миллионға жетеді, бұл елдің жалпы халқының шамамен 10% құрайды. Ресейдің Бас мүфтилерінің бірі, шейх Рауил Ғайнетдин, 2018 жылы Ресейдегі мұсылман халқының саны 25 миллионға жуық деп бағалаған. Заңмен және Ресейдің саяси басшылары тарапынан Ресейдің дәстүрлі діндерінің бірі ретінде мойындалған ислам, Ресейдің тарихи мұрасының маңызды бөлігі болып табылады және Ресей үкіметінен қаржылық қолдау алады. Исламның православие христиандығымен қатар Ресейдегі маңызды дін ретіндегі орны, Екатерина II дәуіріне дейін барып жетеді, ол Орынбор жиналысы арқылы ислам дінбасыларын және ғылымын демеушілік еткен. Ислам мен Ресей тарихында мұсылман азшылығы мен православие көпшілігі арасындағы қақтығыстармен қатар, ынтымақтастық пен өзара қолдау көрсеткен кезеңдер де болған. Роберт Крюстің зерттеуі бойынша, Екатерина II тұсында "мұсылмандардың көпшілігі" осы режимге адал болған және Осман империясымен салыстырғанда оны қолдаған. Ресей империясы құлағаннан кейін, Кеңес Одағы мемлекеттік атеизм саясатын енгізді, бұл ислам және басқа діндердің өркендеуіне кедергі келтіріп, көптеген мұсылман басшыларының қуғынға ұшырауына және өлімге әкелді. Кеңес Одағының ыдырауынан кейін ислам Ресей саясатында заңмен қорғалатын орынға ие болды. Екінші Шешен соғысы кезінде исламға қарсы пікір білдіргеніне қарамастан, президент Владимир Путин мешіттерді және исламдық білім беруді қаржыландырды, оларды "Ресейдің мәдени кодексінің ажырамас бөлігі" деп атады және мұсылман халқы басым болған бұрынғы кеңестік мемлекеттерден көшіп келуді ынталандырды. Мұсылмандар Волга федералды округіндегі Татарстан және Башқортостан республикаларының халқының көп бөлігін құрайды, сондай-ақ Қара теңіз бен Каспий теңізі арасында орналасқан Солтүстік Кавказ федералды округіндегі черкестер, балкарлар, чечендер, ингуштар, кабардиндер, қарашайлар және дағыстандықтар сияқты ұлттардың арасында басымдық танытады. Бұған қоса, Волга аймағының орталық бөлігінде татарлар мен башқұрттар тұрады, олардың көпшілігі мұсылмандар. Мұсылман азшылықтары бар басқа да аймақтарға Мәскеу, Санкт-Петербург, Адыгея республикасы, Солтүстік Осетия – Алания және Астрахань облыстары, сондай-ақ Мәскеу, Оренбург және Ульяновск облыстары жатады. 2006 жылғы желтоқсан айының мәліметтері бойынша, Ресейде тіркелген 5000-нан астам мұсылман діни ұйымы бар, бұл тіркелген 29 268 орыс православиелік діни ұйымының шамамен алтыдан бір бөлігін құрайды.

Тарих

VII ғасырдың ортасында Парсыны мұсылмандық жаулап алу барысында ислам Кавказ аймағына еніп, кейінірек оның бір бөлігі Ресейге қосылды. Қазіргі Ресей аумағындағы алғашқы мұсылман болған халық – Дагестан халқы (Дербент аймағы), олар 8 ғасырда аймақты арабтар басып алғаннан кейін дінге кірді. Болашақ Ресей жеріндегі алғашқы мұсылман мемлекеті – Волга Болгариясы (922 жыл). Қазан хандығының татарлары осы мемлекеттің мүмін халқын мұра етті. Кейіннен Еуропа және Кавказ түркі халықтарының көпшілігі де ислам дінін қабылдады. Алтын Орданың моңғол билеушілері 1313 жылдан бастап мұсылман болды. 1330 жылдарға қарай Моңғол империясының төрт ірі хандығының үшеуі мұсылман мемлекеттеріне айналды. Алтын Орданың соңғы мұрагері – Қырым хандығының татарлары Оңтүстік Ресейге шабуыл жасап, 1571 жылы Мәскеудің бір бөлігін өртеп жіберді. 18 ғасырдың соңына дейін Қырым татарлары Осман империясымен және Таяу Шығыспен құл саудасын жүргізіп, 1500–1700 жылдар аралығында Ресей мен Украинадан шамамен 2 миллион құлды экспорттады. 16 ғасырдың басынан бастап 19 ғасырға дейін Кавказ артының және Оңтүстік Дагестанның барлығы әртүрлі иран империяларының (Сафавидтер, Афшаридтер және Каджарлар) және олардың геосаяси және идеологиялық қарсыластары – Осман түрктерінің билігінде болды. Олар билік еткен аймақтарда, Солтүстік Кавказ бен Оңтүстік Кавказда шиит және суннит исламдары таралып, көптеген этникалық кавказдық халықтардың дінге өтуіне әкелді. 1552 жылы Иван Грозныйдың Казанды жаулап алуынан бастап 1762 жылы Екатерина II билікке көтерілуіне дейінгі кезеңде Ресей мұсылмандарды жүйелі түрде қысымға алып, оларды қабылдамау және кемсіту саясатын жүргізді, сондай-ақ мешіттер сияқты ислам мәдениетінің белгілерін жойды. Алғашында ресейліктер исламның дамуына мүмкіндік берді, мұсылман дін қызметкерлерін түрлі аймақтарға шақырып, мұсылмандарға, әсіресе қазақтарға уағыз айтуға рұқсат берді (ресейліктер қазақтарды жек көретін). Бірақ Ресей саясаты исламды әлсіретуге қарай өзгерді, исламға дейінгі ұжымдық сана элементтерін енгізу арқылы. Мұндай әрекеттерге исламға дейінгі тарихи тұлғаларды мақтау және қазақтарды жоғары элиталық ресейлік әскери оқу орындарына жіберу арқылы оларды кемсіту сезімін тудыру кірді. Ресей үкіметі Орал және Волга аймағында қазақтар арасында жұмыс істейтін ислам ғалымдарына жалақы төледі. Ислам құлдығында нәсілдік шектеулер болған жоқ. Ресей заңдары бойынша 1600 жылдары Ресей бақылауындағы Новгородта орыс қыздарын Қазан татарларына сатуға рұқсат етілді. Неміс, поляк және литвалықтарға Мәскеуде Қырым татарларына сатуға рұқсат берілді. 1665 жылы татарларға поляк және литвалық құлдарды сатып алуға рұқсат берілді. 1649 жылға дейін Ресей заңдары бойынша Ресей азаматтарын мұсылмандарға сатуға рұқсат етілді. Бұл Ресейден тыс Еуропаның мұсылмандарға христиан құлдарына ие болуға тыйым салған жерлерімен қарама-қайшы болды. Қазақ гетмандығы мұсылман мишар татарларын жалдап, өз құрамына енгізді. Башқұрттарға казак атағы берілді. Мұсылман түркілері мен буддалық калмықтар казак ретінде қызмет етті. Орал, Терек, Астрахан және Дон казактары әскерлерінің қатарында калмықтар болды. Мишар мұсылмандары, тептяр мұсылмандары, қызметтегі татар мұсылмандары және башқұрт мұсылмандары Орынбор казак әскеріне қосылды. Қазақ мұсылман еместері сибірлік қазақ мұсылмандарымен бірдей мәртебеге ие болды. Сибірдегі мұсылман казактары имамды сұрады. Сибірдегі казактар арасында Башкириядағыдай татар мұсылмандары да болды. Ресей империясының әскеріндегі башқұрттар мен калмықтар Ресейге француз шабуыл жасаған кезде Наполеонның Гранде Армейімен шайқасты. Олар қарсыластарды су басуға жарамды деп есептелді, бірақ қатал шайқас үшін емес. Олар әскери қызметте стандартты емес қызметте болды. Мұсылман башқұрттары садақ, садақ және жақын қарумен қаруланған. Башқұрт әйелдері полк құрамында соғысты. Денис Давидов башқұрттардың садақ пен садақ ұстағанын атап өтті. Наполеон әскері ат үстінде калмықтарға қарсы соғысты. Наполеонға қарсы жеңілді атты башқұрт әскерлері тұрды. Наполеонға қарсы соғыс кезінде жүздеген атты калмықтар мен башқұрттар орыс командирлеріне қолжетімді болды. Калмықтар мен башқұрттар Францияда Ресей армиясында қызмет етті. Нахалниктер Пугачев көтерілісінен кейін Ресей құрған Башқұрт әскерінің 11 кантонында болды. Башқұрттарға 1874 жылғы әске...

Солтүстік Кавказдағы ислам

1980 жылдардың соңы мен 1990 жылдардың басында Солтүстік Кавказ исламдық (және ұлттық) қайта жандануды бастан кешірді. Сонымен қатар, батыс (таулы) Дагестаннан бастап исламның радикалды және экстремистік ағымдары қалыптаса бастады. 1991 жылы Чечня Чечен Республикасы Ичкерия деп тәуелсіздік жариялады. 1994 жылы Грозныйға Ресей армиясы енгізілді, бірақ екі жылдық қатал шайқастардан кейін Ресей әскерлері Хасавюрт келісімі бойынша Чечнядан шығарылды. Чечня 1999 жылға дейін де-факто тәуелсіздігін сақтап келді. Дегенмен, Чечен үкіметінің Чечнядағы билігі әлсіз болды, әсіресе қираған астана Грозныйдың сыртында. Сепаратистік топтар бақылайтын аумақтар кеңейді және елде тәртіпсіздік күшейді. Аслан Масхадовтың үкіметі аймақты қайта құруға немесе бірнеше содырлардың тиімді бақылауға ие болуына кедергі келтіре алмады. Үкімет пен радикалдар арасындағы қарым-қатынас нашарлады. 1999 жылдың наурыз айында Масхадов Чечен парламентін жапты және шариғаттың кейбір ережелерін енгізді. Осы уақытша жеңілдікке қарамастан, Шамил Басаев және Сауд Арабиясында туған исламшыл Ибн әл-Хаттаб сияқты экстремистер Масхадов үкіметін әлсіретуді жалғастырды. 1998 жылдың сәуір айында топ Чечня мен Дагестанды исламдық билік астында біріктіруді және Кавказ аймағынан барлық ресейліктерді қууды ұзақ мерзімді мақсаты ретінде жариялады. Бұл Дагестанға жауынгерлердің шабуылына және 1999 жылы Екінші Чечен соғысының басталуына әкелді. Чечен сепаратистері ислам экстремистері, тәуелсіздікке бейім, орташа діншіл чечендер және Чечен тәуелсіздігіне қатысты түрлі ұстанымдарды ұстанатын дәстүрлі исламдық билік арасында бөлінді. 2000 жылы Чечняда Ресей бақылауындағы уақытша әкімшілік орнатылды, оның төрағасы – бұрынғы муфтий, яғни суфизмнің діни басшысы Ахмад Кадыров. Ресейдің дәстүрлі исламдық құрылымдар мен көшбасшыларын ислам экстремистеріне қарсы пайдалану стратегиясын қолдауы арқасында Чечняда және Солтүстік Кавказдың басқа аймақтарында діни радикализация процесі күшейді. Екінші Чечен соғысының соңында, 2005 жылы, чечен көтерілісшілерінің басшысы Абдул Халим Садулаев Солтүстік Кавказ мұсылмандары арасында Ресейге қарсы Кавказ майданын құру туралы жарлық шығарды, бұл Чечняның Ресеймен қақтығысын кеңейтуге бағытталған әрекет болды. Оның қайтыс болғаннан кейін, оның ізбасары Докка Умаров Солтүстік Кавказ және одан тыс жерлерде ислами фундаменталистік Кавказ Әмірлігін құру үшін джихадты жалғастыратынын мәлімдеді. Солтүстік Кавказ аймағындағы көтеріліс 2017 жылға дейін жалғасты. Полиция және ФСБ жаппай тұтқындаулар жасады және қатал тексерулер жүргізді. Исламның үйретіктерін мұқият сақтағандардың кейбіреулері жұмыстарын жоғалтты, мешіттер де жабылды. Франциядағы Charlie Hebdo карикатураларына қарсы Кавказ мұсылмандарынан күшті наразылық болды. Путиннің Ресейдегі мұсылмандардың Charlie Hebdo карикатураларына және Батысқа қарсы наразылықтарын қолдаған деген күдік бар.

Демографиялық көрсеткіштері мен салалар

Ресейдегі мұсылмандардың 90%-дан астамы Ханафи және Шафии мектептерінің сунниттік ислам дінін ұстанады. Шамамен 10%-ы, яғни екі миллионнан астам адам шиит мұсылмандары, олардың көпшілігі он екі имамдық шииттік бағытына жатады. Бірінші кезекте, бұл – тарихи және қазірге дейін шиит исламын ұстанатын әзербайжандар. Республикасы КСРО-дан бөлінгеннен кейін, көптеген әзербайжандар жұмыс іздеп Ресейге қоныс аударды. Олардан өзге, Дағыстанның кейбір жергілікті халықтары, мысалы, лезгиндер (азаздық топ) және таттар (көпшілік топ) да шииттер. Сонымен қатар, Ахмадия тағылымының өкілдері де белсенді түрде кездеседі. 2021 жылы Путин Ресей авиация өнеркәсібі қызметкерлерінің шамамен 20%-ы мұсылмандар екенін хабарлады.

Қайта құрулар

Ресейдегі мұсылмандардың көпшілігі этникалық азшылықтарға жатады, бірақ соңғы жылдары орыс тілді халықтың арасында да дінге кірушілер көбейді. Елдің негізгі исламдық институттарының бірі – Мәскеуде орналасқан Ресей Федерациясы мұсылмандарының рухани басқармасы (РФ ДУМ) орыс этникалық тобынан дінге кіргендердің саны "ондаған мыңға" жетеді деп бағаласа, ал кейбір дінге кіргендердің өзі 50 000 мен 70 000 аралығында екенін мәлімдейді.

Хадж

2006 жылы Сауд Арабиясының Мекке қаласына бүкіл елден 18 000 ресейлік мұсылман қажы келді, бұл рекордты көрсеткіш болды. 2010 жылы хаж сапарына кем дегенде 20 000 ресейлік мұсылман қатысты, сондай-ақ ресейлік мұсылман басшылары Сауд Арабиясының патшасына хат жолдап, Сауд Арабиясының виза квотасын мұсылмандар үшін кем дегенде 25 000–28 000 визаға дейін арттыруды сұрады. Ресейлік мұсылмандардың үлкен сұранысымен 2011 жылдың 5 шілдесінде Муфтият Владикавказда президент Дмитрий Медведевтен Сауд Арабиясы бөлген қажылық квотасын ұлғайтуға көмек сұрады. 2011 жылдың 7-9 шілдесінде Қазан қаласында Хаж сапарын басқару жөніндегі III халықаралық конференция өтті, оған 12 елден 170-ке жуық делегат қатысты.

Тілге қатысты даулар

Ғасырлар бойы татарлар Еуропалық Ресейдегі жалғыз мұсылман этносын құрады, олардың мешіттерінде тек татар тілі ғана қолданылды. Бірақ 20 ғасырдың ағымында жағдай өзгерді, көптеген кавказдық және Орталық Азия мұсылмандары Ресейдің орталық қалаларына қоныс аударып, татар тіліндегі мешіттерге қатынай бастады. Бұл, осы мешіттердің имамдарына орыс тілін қолдануға қысым жасады. Осы мәселе тіпті татарлар көпшілік құрайтын Татарстанның өзінде де байқалады.

Мұсылмандарға қатысты қоғамдық көзқарас

2019 жылы Pew Research Center жариялаған сауалнама бойынша, ресейліктердің 76 пайызы өз елдеріндегі мұсылмандарға жағымды пікірде болса, 19 пайызы жағымсыз пікірде болған.