Кіріспе
Сахара шөліндегі ұлттық парк, Альжирде. Тынаривеннің "Тассили н'Аджер" альбомы (бербер: Tassili n Ajjer, طاسيلي ناجر; "Өзендер платосы") – Сахара шөлінде, Альжирдің оңтүстік-шығысындағы кең платода орналасқан ұлттық парк. Әлемдегі ең маңызды тарихқа дейінгі үңгір суреттерінің біріне ие және жарты миллионнан астам аумақты қамтитын Тассили н'Аджер 1982 жылы Гонде Хонтигифаның ұсынуымен ЮНЕСКО-ның Дүниежүзілік мұралар тізіміне енгізілді.
the album by Tinariwen
Tassili n'Ajjer (Berber: Tassili n Ajjer, طاسيلي ناجر; "Plateau of rivers") is a national park in the Sahara desert, located on a vast plateau in southeastern Algeria. Having one of the most important groupings of prehistoric cave art in the world, and covering an area of more than , Tassili n'Ajjer was inducted into the UNESCO World Heritage Site list in 1982 by Gonde Hontigifa.
География
Тассили-н-Айджер – Ливия, Нигер және Мали шекарасындағы Оңтүстік-Шығыс Алжирде орналасқан, 72 000 км² аумақты қамтитын үстірт. Бұл үстірт зор геологиялық және эстетикалық қызығушылық тудырады. Эрозияға ұшыраған құмтастан тұратын тас орман сияқты геологиялық құрылымдардың панорамасы ай бетіне ұқсап, түрлі тас өнерінің үлгілерін ұсынады.
Геология
Бұл жота негізінен құмтастан тұрады. Құмтасқа металл оксидтерінің жұқа сыртқы қабаты жабысқан, ол тау жыныстарын қарадан күңгірт қызылға дейін әртүрлі түске бояйды. Батыс Африка крокодилінің қалдық популяциясы Тассили-н-Айжерде 20-ғасырға дейін сақталған. Жануарлардың басқа да түрлері, соның ішінде Барбария қойы, осы аймақтың тас суреттерінде бейнеленген ірі сүтқоректілердің жалғыз тірі түрі, осы платода әлі де мекендейді. Тассили 20-ғасырдың басында-ақ белгілі болған, бірақ батыстықтар оны француз легионерлері, әсіресе 1930 жылдары лейтенант Чарльз Бреннан жасаған эскиздер арқылы таныды. Лоттың экспедициялары қатты сынға ұшырады, оның командасы суреттерді жасап шығарды және оларды суретке түсіру және фотосуретке түсіру үшін жарықтандыру кезінде суреттерге зақым келтірді, нәтижесінде түпнұсқа түстер қайта қалпына келтірілмейтіндей болып азайды.
Қазіргі археологиялық түсінік
Тассили жерін негізінен неолит дәуірінде көшпенді малшылар тобы мекендеген, олардың өмір салты адамдарға да, малға да тиімді болған. Жергілікті географиясы, биіктігі және табиғи ресурстары шағын топтардың құрғақ маусымда кемпінг жасауына қолайлы жағдай тудырған. Тау тізбегіндегі вадилер таулы жоталар мен құмды жазықтар арасындағы дәліздер қызметін атқарған. Жоталарда б.з.д. 5500-1500 жылдар аралығындағы қоныстанудың археологиялық дәлелдері табылды, ал жазықтарда б.з.д. 6000-4000 жылдар аралығындағы тас обалар мен оттықтар кездеседі. Жазықтар, әсіресе жаңбырлы маусымда, тұрғын жай ретінде пайдаланылған болуы мүмкін. Құмтас ормандарында неолит дәуірінің артефакттары, оның ішінде керамикалық ыдыстар мен сынықтар, тас жарақтары, жебе ұштары, тостағандар мен диірмен тастар, моншақтар мен әшекейлер көптеп сақталған тас паналар бар. Дегенмен, климат тұрақты болмаған, Сахара құрғақ жазықтар мен ылғалды таулы жерлерге бөлінген. Археологиялық қазбалардың мәліметінше, адамдардың аңшы-жинаушылар тобы ретінде қоныстануы шамамен б.з.д. 10 000-7500 жылдар аралығында болған. Б.з.д. 7500 жылдан кейін адамдар климаттың күрделене түсуіне жауап ретінде малшылар тобына біріге бастады. Тассилиде б.з.д. 7900-7200 жылдар аралығында құрғақшылық кезеңі болған, ол алғашқы малшылар тобының пайда болуына дейін болды, бұл Сахара-Сахель аймағының басқа бөліктерімен үйлеседі. Тассилиден қазбаланған малшылыққа дейінгі керамика шамамен б.з.д. 9000-8500 жылдарға, ал малшылық керамика б.з.д. 7100-6000 жылдарға жатады. Тассилидегі тас суреттері Мавританиядағы Дар Тичит сияқты басқа да орындармен бірге Солтүстік Африкадағы мал шаруашылығының дамуын және Сахара арқылы саяхатты зерттеу үшін қолданылады. Ірі қара мал б.з.д. 3000-2000 жылдарға дейін кең аумақтарда жайылып, аймақтағы мал шаруашылығының пайда болуын және таралуын көрсетеді. Одан кейін жылқы (б.з.д. 1000 жылға дейін) және келесі мыңжылдықта түйе пайда болды. Түйелердің келуі Сахара арқылы сауданың дамуын көрсетеді, өйткені түйелер негізінен сауда керуендерінде көлік құралы ретінде пайдаланылды.
Тарихқа дейінгі өнер
Тау жыныстары археологиялық ескерткіш, 1910 жылы алғаш рет сипатталған, тасқа салынған көптеген ежелгі суреттермен ерекшеленеді. ОSL әдісімен серіктес шөгінділерді зерттеу нәтижесінде, олардың көп бөлігі соңғы мүхиттан (BP) 9 және 10 мың жылдықтарға дейін датырланады. Суреттердің жасы, боялған панельдердің кеуіп, жарылып түскен кішкентай сынықтарын жинау арқылы анықталды. Қазірге дейін анықталған 15 мың мүсіннің ішінде антилопалар мен крокодилдер, ірі қара малдар және аң аулау мен билеу сияқты әрекеттермен айналысатын адамдар сияқты ірі жабайы жануарлар бейнеленген. ЮНЕСКО-ның мәлімдемесіне сәйкес, "Суреттер мен өрнектердің ерекше тығыздығы Тассилини әлемге әйгілі етті". Сахарадағы тас суреттері бар басқа да ескерткіштерге ұқсас, Тассили бес ерекше дәстүрге бөлінеді: Архаикалық (10 000 – 7500 ж.б.э.), Дөңгелек бас (7550 – 5050 ж.б.э.), Бовидтік немесе Көшпенділік (4500 – 4000 ж.б.э.), Жылқы (2000 ж.б.э. және 50 ж.б.э. бастап) және Түйе (1000 ж.б.э. және одан кейін). Архаикалық кезеңге негізінен ерте голоценде Сахарада өмір сүрген жабайы жануарлар тән. Бұл жұмыстар аңшы-жинаушылар халықтарына жатқызылады және тек қана ойып жасалған суреттерден тұрады. Суреттер негізінен үлкен жануарларды, кейде геометриялық өрнектер мен адам фигураларын натуралистік стильде бейнелейді. Адамдар мен жануарлар көбінесе аң аулау көрінісінде бейнеленеді. Дөңгелек бас кезеңі адам тәрізді формаларды бейнелейтін ерекше стильдік ерекшеліктерімен байланысты және аңшы-жинаушылар екеуінің де суретшілері болғанымен, Архаикалық дәстүрден ерекшеленеді. Бұл өнер көбінесе суреттерден тұрады, Африкадағы ең көне және ең үлкен ашық тас суреттері осында сақталған; бір адамның бейнесі бес метрден асады, ал екіншісі үш жарым метр биіктікте. Дөңгелек, ерекшелігі жоқ бас және пішінсіз денелі жүзетін фигуралар тас бетінде жүзіп тұрғандай көрінеді, сондықтан оларға "Дөңгелек бас" деген ат қойылған. Бұл суреттер мен мотивтер жазықтықтағы белгілі бір жерлерде шоғырланған, бұл осы орындар ырым-жырымдардың, рәсімдердің және мерекелердің орталығы болғанын көрсетеді. Түйелердің пайда болуы Сахара арқылы тұз, тауарлар мен құлдарды тасымалдау үшін кербуендер пайдаланған алыс қашықтықтағы сауда жолдарының дамуымен бірге жүрді. Суреттерде қалқандары, найзалары және қылыштары бар, атқа мінген және аттан түскен адамдар бейнеленген. Сиыр мен ешкі сияқты жануарлар да бар, бірақ жабайы жануарлар дөңгелек сызықтармен суреттелген. Бұл кезеңдер бірінен соң бірі келеді, бірақ уақыт шеңберлері икемді және технология мен түсіндірудің дамуына байланысты археологтар оларды үнемі қайта құрады. Суреттердің жасы археологтар тас бетінен түскен сынықтар мен қалдықтарды жинау арқылы анықталды. Академиялық жазуларда жиі кездесетін "Жүгіріп бара жатқан мүйізді әйел", сондай-ақ "Мүйізді құдай" деп те аталады, Дөңгелек бас кезеңінен шыққан. Бұл суретте ортада мүйіздері бар әйел бейнеленген; оның денесі мен аяқтары нүктелермен безендірілген, ал ол жиектері бар білезіктер, белдік, аяққа кигізілетін таспалар және тобуықтар киген. Арисика Разақтың сөзіне сәйкес, Тассилидің мүйізді құдайы "Африканың қасиетті әйелдігінің" ерте мысалы болып табылады және Тассилиде ғана емес, Ливиядағы басқа да жақын жерлерде де маңызды тақырыпқа айналды.
Танымал мәдениетте
Тассили – туарег тобы Тинаривеннің 2011 жылғы альбомының атауы және жазылған орны. "Tassili Plain" – даб-тобы Сион Трэйннің 1994 жылғы "Natural Wonders of the World in Dub" альбомындағы трек.
Тин-Тагирттың тас ойықтары
Тин Тагирт орны Дидер мен Ихерир қалалары арасындағы Тассили н'Айжерде орналасқан.