Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Қазақстандағы ислам дінінің шолуы
Overview of Islam in Kazakhstan
Ислам – Қазақстандағы ең көп таралған дін, ел халқының шамамен 74% мұсылман деп есептеледі. Қазақтардың көп бөлігі – Ханафи мектебінің сүннит мұсылмандары. Шииттер де бар, бірақ олар аз. Географиялық тұрғыдан алғанда, Қазақстан – мұсылман халқы басым әлемдегі ең солтүстік ел және аумағы жағынан ең ірісі. Қазақтар жалпы халықтың жартысынан астамын құрайды, ал мұсылмандық тарихы бар басқа этностардың ішінде өзбектер, ұйғырлар және татарлар бар. Ислам діні алғаш рет 8 ғасырда арабтар арқылы осы аймақтың оңтүстік шекарасына келді. Конституцияға сәйкес, Қазақстан Республикасы демократиялық, зайырлы, құқықтық және әлеуметтік мемлекет екенін жариялайды, оның ең жоғары құндылықтары – адам, оның өмірі, құқықтары мен бостандықтары. Қазақтар мұсылмандық мұрасын сақтайды, бірақ діни амалдар көбінесе қарапайым болады, бас киім кию сияқты діни белгілерді көрсету немесе мешітке үнемі бару сирек кездеседі. Дегенмен, бақылаушылар діни сезімнің күшеюін және жалпы исламдық қайта жандануды (аймақ бойынша) атап өтті. 2007 жылы өзін мұсылман деп санаған қазақтардың үлесі 79% болса, 2012 жылы 93% -ға жетті. 2012 жылғы мәліметтер бойынша, қазақтардың 10% исламның барлық талаптарын орындайды (әйелдер үшін хиджап кию және күніне бес рет намаз оқу), ал жастар мешіттерге жиі барады, олардың саны "жыл сайын артып келе жатқандай". 2019 жылы елде 2500 мешіт болды, бұл көрсеткіш "25 жыл ішінде 37 есеге өсті".
Islam is the largest religion practiced in Kazakhstan, with estimates of about 74% of the country's population being Muslim. Ethnic Kazakhs are predominantly Sunni Muslims of the Hanafi school. There are also small numbers of Shias. Geographically speaking, Kazakhstan is the northernmost Muslim majority country in the world, and the largest in terms of land area. Kazakhs make up over half of the total population, and other ethnic groups of Muslim background include Uzbeks, Uyghurs and Tatars. Islam first arrived on the southern edges of the region in the 8th century from Arabs. According to the Constitution, The Republic of Kazakhstan proclaims itself as a democratic, secular, legal and social state whose highest values are a person, his life, rights, and freedoms. Although Kazakhs identify with their Muslim heritage, religious practices are generally very moderate, and displays of religiosity, such as the wearing of the headscarf or daily attendance in mosques, are rare. However, observers have also noted a rise in religiosity and an overall Islamic revival (like in the region as a whole), Kazakhs who self identify as Muslims rising from 79% in 2007 to 93% in 2012, while as of 2012, 10% of the Kazakhs practice Islam in its totality (praying five times a day and observing the Hijab for women), the youth also frequenting the mosques more often, whereas their number "appears to be growing every year." In 2019, there were 2500 mosques in the country, number which "increased 37 fold in the span of 25 years."
Тарих
Ислам діні 8 ғасырда арабтардың Орталық Азияға келуімен Қазақстан аймағына әкелінді. Ислам алғашқыда Түркістанның оңтүстік бөлігінде бекініп, кейін солтүстікке қарай бірте-бірте тарады. Саманид әмірлерінің ынталы бағындыруының нәтижесінде де ислам тамыр жайды, әсіресе Тараз маңындағы аймақтарда, жергілікті халықтың көп бөлігі исламды қабылдады. Сонымен қатар, 14 ғасырдың соңында Алтын Орда татарлар мен басқа да Орталық Азия тайпалары арасында исламды таратуға көмектесті. 18 ғасырда Ресейдің ықпалы аймаққа қарай күшейді. Императрица Екатерина басшылығымен ресейліктер бастапқыда исламның дамуына мүмкіндік берді, себебі мұсылман дінбасылары қазақтарға уағыз айту үшін шақырылды, оларды ресейліктер "жабайы", әдеп-ғұрыптан бейхабар деп есептеді. Ресей саясаты исламға дейінгі ұжымдық сана элементтерін енгізу арқылы исламды әлсіретуге қарай біртіндеп өзгерді. Мұндай әрекеттерге исламға дейінгі тарихи тұлғаларды мақтау және қазақтарды Ресейдің элиталық әскери оқу орындарына жіберу арқылы оларды кемсірту сезімін тудыру кірді. Кеңес дәуірінде мұсылман мекемелері қазақтардың саны мұсылман емес халықтан көп басым болған аймақтарда ғана сақталды. Қазақтарды коммунистік идеологияға сіңіру үшін гендерлік қатынастар және қазақ мәдениетінің басқа да салалары әлеуметтік өзгерістердің басты нысаны болды, әсіресе ауылдық жерлерде. 8 ғасырдың мұсылман жауынгерлері мен миссионерлерінің ұрпақтары саналатындар өздерінің қауымдастықтарында зор құрметке ие. Қазақстанның саяси қайраткерлері ислами білімді насихаттау қажеттігін де атап өтті. Мысалы, Қазақстанның Сыртқы істер министрі Марат Тажин жақында Қазақстанның "исламның оң потенциалын, оның тарихын, мәдениетін және мұрасын пайдалануға" үлкен мән беретінін айтты. Кеңес билігі Орталық Азия және Қазақстан мұсылмандарының рухани басқармасы арқылы исламның бақыланатын түрін Орталық Азия қоғамдарын біріктіруші күш ретінде қолдауға тырысты, бірақ сонымен бірге діни бостандықты шектеді. Тәуелсіздік алғаннан кейін діни белсенділік күрт өсті. 1990 жылдары Түркия, Египет және, ең бастысы, Сауд Арабиясының қаржылық көмегімен мешіттер мен діни мектептердің құрылысы қарқын алды. 1991 жылы 170 мешіт жұмыс істеді, олардың көп бөлігі жаңадан салынған. Сол кезде Қазақстанда 230-ға жуық мұсылман қауымы белсенді қызмет етті. Содан бері мешіттердің саны 2013 жылға қарай 2320-ға жетті. 2012 жылы Қазақстан Президенті елордадағы жаңа Хазрет Сұлтан мешітін ашты, ол Орталық Азиядағы ең ірі мұсылман ғибадат орны.
Islam was brought to the area of Kazakhstan during the 8th century when the Arabs arrived in Central Asia. Islam initially took hold in the southern portions of Turkestan and thereafter gradually spread northward. Islam also took root due to zealous subjugation from Samanid rulers, notably in areas surrounding Taraz where a significant number of indigenous people converted to Islam. Additionally, in the late 14th century, the Golden Horde propagated Islam amongst Tatars and other Central Asian tribes. During the 18th century, Russian influence rapidly increased toward the region. Led by Empress Catherine, the Russians initially demonstrated a willingness in allowing Islam to flourish as Muslim clerics were invited into the region to preach to the Kazakhs whom the Russians viewed as "savages", ignorant of morals and ethics. Russian policy gradually changed toward weakening Islam by introducing pre Islamic elements of collective consciousness. Such attempts included methods of eulogizing pre Islamic historical figures and imposing a sense of inferiority by sending Kazakhs to highly elite Russian military institutions. During the Soviet era, Muslim institutions survived only in areas where Kazakhs significantly outnumbered non Muslims due to everyday Muslim practices. In an attempt to conform Kazakhs into Communist ideologies, gender relations and other aspects of the Kazakh culture were key targets of social change. and even more devotedly in the countryside. Those who claim descent from the original Muslim warriors and missionaries of the 8th century command substantial respect in their communities. Kazakh political figures have also stressed the need to sponsor Islamic awareness. For example, the Kazakh Foreign Affairs Minister, Marat Tazhin, recently emphasized that Kazakhstan attaches importance to the use of "positive potential Islam, learning of its history, culture and heritage." Soviet authorities attempted to encourage a controlled form of Islam under the Spiritual Administration of the Muslims of Central Asia and Kazakhstan as a unifying force in the Central Asian societies, while at the same time prohibiting true religious freedom. Since independence, religious activity has increased significantly. Construction of mosques and religious schools accelerated in the 1990s, with financial help from Turkey, Egypt, and, primarily, Saudi Arabia. In 1991 170 mosques were operating with more than half of them being newly built. At that time an estimated 230 Muslim communities were active in Kazakhstan. Since then the number of mosques has risen to 2,320 as of 2013. In 2012 the President of Kazakhstan unveiled a new Khazret Sultan Mosque in the capital, that is the biggest Muslim worship facility in Central Asia.
Ислам және мемлекет
1990 жылы Қазақстан Коммунистік партиясының бірінші хатшысы Нұрсұлтан Назарбаев Қазақстанды Орталық Азия мұсылмандық кеңесінің билігінен алып тастау арқылы исламның мемлекеттік негізін қалады. Оның орнына Назарбаев қазақ мұсылмандары үшін жеке муфтият, яғни діни басқарма құрды. 1993 жылғы конституцияны жазғандар жақын орналасқан Иран мен Ауғанстанның ислам үкіметтерін ескере отырып, діни саяси партияларға тыйым салды. 1995 жылғы конституция нәсілдік, саяси немесе діни келіспеушіліктерді тудыратын ұйымдарға тыйым салады және шетелдік діни ұйымдарға қатаң мемлекеттік бақылау қояды. Бұл конституцияның алдағысы сияқты, 1995 жылғы конституция да Қазақстанды зайырлы мемлекет деп белгілейді; осылайша Қазақстан – Конституциясында исламға ерекше мәртебе бермейтін Орталық Азиядағы жалғыз мемлекет. Дегенмен, Қазақстан сол жылы Ислам ынтымақтастық ұйымына мүше болды. Бұл позиция Назарбаев үкіметінің сыртқы саясатымен қатар, ішкі мәселелерге де байланысты болды. Таяу Шығыстағы мұсылман елдерінен инвестиция тарту мүмкіндігін білген Назарбаев Иран, Түркия және Сауд Арабиясына сапарлады; сонымен бірге ол Қазақстанды мұсылман Шығысы мен христиан Батысы арасындағы байланыс көпірі ретінде көрсетуді жөн көрді. Мысалы, ол бастапқыда Экономикалық Ынтымақтастық Ұйымында (ЭЫҰ) тек бақылаушы мәртебесін қабылдады, оның барлық мүше елдері басым түрінде мұсылман. Президенттің 1994 жылы мұсылман қасиетті қаласы Меккеге жасаған алғашқы сапары Ватиканға Папа Иоанн Павел II-ге барған сапарымен бірге өтті.
In 1990 Nursultan Nazarbayev, then the First Secretary of the Kazakhstan Communist Party, created a state basis for Islam by removing Kazakhstan from the authority of the Muslim Board of Central Asia, the Soviet approved and politically oriented religious administration for all of Central Asia. Instead, Nazarbayev created a separate muftiate, or religious authority, for Kazakh Muslims. With an eye toward the Islamic governments of nearby Iran and Afghanistan, the writers of the 1993 constitution specifically forbade religious political parties. The 1995 constitution forbids organizations that seek to stimulate racial, political, or religious discord, and imposes strict governmental control on foreign religious organizations. As did its predecessor, the 1995 constitution stipulates that Kazakhstan is a secular state; thus, Kazakhstan is the only Central Asian state whose constitution does not assign a special status to Islam. Though, Kazakhstan joined the Organisation of Islamic Cooperation in the same year. This position was based on the Nazarbayev government's foreign policy as much as on domestic considerations. Aware of the potential for investment from the Muslim countries of the Middle East, Nazarbayev visited Iran, Turkey, and Saudi Arabia; at the same time, he preferred to cast Kazakhstan as a bridge between the Muslim East and the Christian West. For example, he initially accepted only observer status in the Economic Cooperation Organization (ECO), all of whose member nations are predominantly Muslim. The president's first trip to the Muslim holy city of Mecca, which occurred in 1994, was part of an itinerary that also included a visit to Pope John Paul II in the Vatican.