Кіріспе

Швейцариялық жүйедегі турнир – бұл қатысушыларды толығымен шығармайтын турнир форматы, онда барлық қатысушылар бір-бірімен ойнамайды. Швейцариялық жүйелік турнирде раундтардың белгілі бір саны болады, бірақ бұл сан толық айналымдық турнирге (әркім әркіммен ойнайды) қарағанда әлдеқайда аз. Осыған байланысты, әр қатысушы (команда немесе жеке тұлға) басқа барлық қатысушылармен ойнамайды. Қатысушылар әр раундта жұптасып, бір-бірімен кездеседі, бұл ретте әрбір қатысушының ұқсас нәтиже көрсеткен қарсыластармен ойнауын қамтамасыз ететін ережелер қолданылады, бірақ ешбір қарсылас екі реттен астам ойнамайды. Жеңімпаз – барлық раундтарда ең көп ұпай жинаған қатысушы. Егер қатысушылардың саны жұп болса, барлық қатысушылар әр раундта ойнайды. Швейцариялық жүйе тым көп қатысушы бар жарыстарда қолданылады, онда толық айналымдық турнир (барлығы барлығымен ойнайды) мүмкін емес, ал турнир аяқталғанға дейін қатысушыларды шығаруға болмайды. Айналымдық турнирге керісінше, қатысушылардың саны аз болған жағдайда қолданылады. Ал біржола шығару (нокаут) турнирі қатысушылардың санын тез азайтады, бірақ ең жақсы қатысушы міндетті түрде жеңіске жете бермейді, себебі жақсы қатысушылар бір матчта нашар ойнауы мүмкін немесе ерте раундтарда кездесіп, бір-бірін жойып, шаршауы мүмкін. Топтық форматтан немесе барлық жұптасулар жарыс басынан белгілі болатын басқа жүйелерден айырмашылығы, Швейцариялық жүйеде әр раундқа жұптасу алдыңғы раунд аяқталғаннан кейін жасалады және оның нәтижелеріне байланысты болады. Швейцариялық жүйе көптеген қатысушылармен және салыстырмалы түрде аз раундтармен анық жеңімпазды анықтауға бағытталған, сонымен қатар бір ғана нашар нәтиже қатысуды тоқтатуға себеп болмайды. Бұл жүйені алғаш рет 1895 жылы Цюрихте өткен шахмат турнирінде Юлиус Мюллер қолданған, сол себепті бұл жүйе "Швейцариялық жүйе" деп аталады және бридж, Скраббл және Rocket League сияқты ойындарда қолданылады.

Жұптастыру тәртібі

Бірінші турдан басқа барлық кезеңдерде бәсекелестер осы уақытқа дейін көрсеткен нәтижелеріне сәйкес жұптастырылады. Бірінші турда бәсекелестер кездейсоқ түрде немесе белгілі бір ойынға немесе спортқа тиімді деп табылған үлгі бойынша жұптастырылады. Егер жоғары деңгейдегі қатысушылар соңғы турларда кездесуі қажет болса, онда үлгі оларды әртүрлі топшаларда бастауы керек, дәл осылай, жекелей турнирлерде алдын ала рейтингі бар ойыншыларды тағайындағанда жасалады. Келесі турларда бәсекелестер жиынтық ұпайлары бойынша сұрыпталады және осы уақытқа дейін бірдей немесе ұқсас ұпай жинаған қарсыластармен жұптастырылады. Жұптау ережелері өте күрделі болуы керек, себебі олар екі ойыншының ешқашан екі рет кездеспеуін қамтамасыз етуі керек, сондай-ақ, кездейсоқ жағдайдың нәтижесінде бір ойыншыға артықшылық бермеуі керек. Швейцария жүйесінің әртүрлі нұсқаларында жұптаудың егжей-тегжейлі ережелері әртүрлі болады. Олар өте күрделі болғандықтан және турлар арасында жұптауды анықтауға көп уақыт жұмсауға болмайтындықтан, турнир ұйымдастырушысы көбінесе жұптау үшін компьютерлік бағдарлама қолданады. Шахматта, "швейцар" термині қолданылғанда, FIDE "голландиялық жүйе" деп аталатын нақты жұптау ережесі көбінесе қолданылады. Монрад жүйесі шахматта Дания мен Норвегияда, сондай-ақ әлемнің басқа да елдеріндегі спорт түрлерінде жиі қолданылады. Бұл екі жүйе төменде сипатталған.

Нидерланд жүйесі

Ойыншылар өздерінің ұпайларына қарай топтарға бөлінеді. Әр топтың ішінде бірдей немесе ұқсас ұпайға ие ойыншылар рейтинг немесе басқа да критерийлер бойынша реттеледі. Басқа жұптастыру ережелеріне сәйкес, жоғарғы жартысы төменгі жартысымен жұптастырылады. Мысалы, егер бір ұпай тобында сегіз ойыншы болса, 1-ші нөмір 5-ші нөмірмен, 2-ші нөмір 6-шы нөмірмен, және т.с.с. жұптастырылады. Содан кейін, бәсекелестердің бір-бірімен екі рет кездесуіне жол бермеу және (шахматта) түстердің тепе-теңдігін сақтау үшін түзетулер жасалады. Бұл әдіс жұмыс істеуі үшін ұпай топтары тым кішкентай болмауы керек, сондықтан жалпы саны аз жарыстар үшін ұпай топтарына бөлу тиімді емес. Осы жұптастыру жүйесінде бәсекелестік әділдігіне қатысты мәселелер туындауы мүмкін, егер осы жүйе қолданылатын турнирге іріктеу кезеңдері болса. Мысалы, 8 командадан тұратын швейцарлық жүйедегі турнирде белгілі бір іріктеу 5-8 орындарды анықтайды делік. Егер голланд жүйесі қолданылса, іріктеуге қатысқан ойыншылар немесе командалар өздерінің барлық күштерін салмай, керісінше нашар ойнауға мүдделі болуы мүмкін, себебі бұл оларды бірінші турда 1-ші орын алған командамен кездестіруіне әкеліп соқтырады, бұл олардың жақсы ұпай жинау мүмкіндігін азайтады. Керісінше, нокаут турнирлерінде ең жоғары орын алған команда әдетте ең төменгі орын алған командамен, екінші орын алған команда екінші төменгі орын алған командамен және т.с.с. жұптастырылады. Бұл ойыншыларды немесе командаларды барынша күш салып, жоғары орын алуға ынталандырады, соның арқасында олар төмен орын алған қарсыластармен ойнау мүмкіндігіне ие болады.

Монрад жүйесі

Ойыншылар ең алдымен ұпайларына, содан кейін бастапқы нөмірлеріне (кездейсоқ немесе тізімдемеге негізделген) қарай реттеледі. Содан кейін #1, #2-мен, #3, #4-пен және т.б. кездеседі, басқа ережелер сақталатынын қамтамасыз ету үшін өзгерістер енгізіледі. Ойыншылар ұпайлар (ұпай топтары емес) және бастапқы орналасуы бойынша сұрыпталады, сосын әр ойыншы келесі қарсыласымен жұптастырылады, көбінесе қайта жұптастырудан аулақтау үшін. Данияда шахматта қолданылатын Монрад жүйесі өте қарапайым: ойыншылар бастапқыда кездейсоқ реттеледі, ал жұптастырулар тек ойыншылар бір-бірімен екі рет кездеспеуі үшін түзетіледі. Норвегия жүйесінде бірінші тур жұптастырулары үшін қосымша тізімдеме жүйесі қарастырылған, ал жұптастыру алгоритмі ойыншыларға кезекпен ақ және қара түстер беруге тырысады.

Соңғы нәтижелер мен теңдік

Раундтардың саны белгілі бір мөлшерде сақталды. Соңғы раундтан кейін ойыншылар ұпайлары бойынша реттеледі. Егер ойыншылардың ұпайлары тең болса, тең түсуді шешу үшін қосымша көрсеткіш қолданылады, мысалы, барлық қарсыластар ұпайларының қосындысы (Buchholz шахмат рейтингі).

Талдау, артықшылықтары мен кемшіліктері

Егер тең ойын болмаса, жеңімпазды (және, әрине, жеңілгенді) анықтау үшін нокаут турнирімен бірдей раундтар саны қажет, ол ойыншылар санының бинарлық логарифміне жуықталған сан. Осылайша, үш раундқа дейін сегіз ойыншыны, төрт раундқа дейін он алты ойыншыны, он раундқа дейін мың жиырма төрт ойыншыны және т.б. қабылдауға болады. Егер раундтар саны осы ең төменгі шектен кем болса, екі немесе одан көп ойыншы турнирді мінсіз ұпаймен аяқтауы мүмкін, барлық ойындарын жеңіп, бірақ бір-бірімен кездеспеген. Ойыншылар бір-бірімен ең көп дегенде бір рет кездесетініне және жұптар нәтижелеріне сәйкес құрылатынына байланысты, швейцарлық жүйедегі турнирдің раундтар санының жоғарғы шегі бар, ол ойыншылар санын екіге бөлгендегі жуықталған сан. Егер осыдан көп раундтар ойналса, турнирде ойнауға мүмкін емес раунд пайда болуы немесе кейбір ойыншылар екінші рет ойнауы мүмкін. Нокаут турнирімен салыстырғанда, швейцарлық жүйенің ешкімді шығармайтын артықшылығы бар; турнирге қатысушы, нәтижесіне қарамастан, барлық раундтарда ойнай алатынын біледі. Бір ғана ерекшелік – ойыншылардың саны тақ болған жағдайда, бір ойыншы бос қалады. Бос қалған ойыншыға бай-ай беріледі: ол сол раундта оynamayды, бірақ әдетте жеңіске ұқсас ұпай алады (мысалы, шахмат турнирінде бір ұпай). Ойыншы келесі раундта қайтадан қатысады және енді бай-ай алмайды. Нокаут турнирлерімен салыстырғанда тағы бір артықшылығы – соңғы рейтинг барлық қатысушылардың салыстырмалы күшін көрсетеді, тек турнир жеңімпазын ғана емес. Керісінше, нокаут турнирінде екінші үздік қатысушы міндетті түрде финалда жеңілген ойыншы емес; ол турнир жеңімпазынан ертерек раундтарда жеңілген кез келген қатысушы болуы мүмкін. Швейцарлық жүйедегі турнирде кейде ойыншының үлкен артықшылығы болады, сондықтан соңғы раундта олар соңғы ойында жеңілсе де, турнирді жеңіп алатынына сенімді. Бұл кейбір кемшіліктері бар. Біріншіден, швейцарлық турнирлер әрқашан нокаут финалымен аяқталмайды. Екіншіден, соңғы ойынның нәтижесі бірінші орынға әсер етпесе де, бірінші орын алған ойыншы екінші немесе үшінші жүлдеге ие болғанды шеше алады. 1995 жылғы Скраббл турнирінде турнир директорлары сол кезде бірінші орынды иеленген Дэвид Гибсонды жүлде алмайтын ең жоғары рейтингті ойыншымен жұптастырды, соның арқасында екінші және үшінші орын алған ойыншылар соңғы орындар үшін бәсекелесе алды. "Гибсон ережесі" Скраббл турнирлерінде міндетті емес, себебі кіші турнирлердегі ойыншылар жалпы рейтингін жақсарту үшін соңғы ойында жеңіске жетуге ұмтылуы мүмкін. Ойыншылар келесі раундқа өтуге мүмкіндік алған жағдайда "Гибсонмен жұптастырылуы" мүмкін, және олар келесі раундқа өте алмайтын ең жоғары рейтингті ойыншымен жұптастырылуы мүмкін. Бұл жүйе ағылшын ұлттық құрамасын іріктеу үшін қолданылады. Турнирде 64 ойыншы қатысады, ал алты раундтан кейін ең үздік ойыншы жеңіліссіз болып, іріктеуден өтеді. Қалған жеті орын раунд-робиндер мен плей-офф сериясынан кейін анықталады. Түзек-түзек турнирімен салыстырғанда, швейцарлық турнир көптеген ойыншыларды қабылдай алады, бірақ раундтардың саны тым көп емес. Элиминациялық турнир тек шектеулі ойын саны бір мезгілде ойналатын жағдайда жақсырақ. Мысалы, егер теннис турниріне 64 ойыншы қатысып, бірақ тек сегіз корт болса, онда бір раундтағы барлық матчтар бір уақытта ойналуы мүмкін емес. Швейцарлық турнирде әр раунд 8 матчтан тұратын 4 кезеңге бөлінеді. Бұл кем дегенде алты раунд ішінде жиырма төрт толқынға әкеледі. Керісінше, бір реттік турнирде бірінші раунд төрт толқынды, келесі екі толқынды, ал қалған барлық раундтар бір-бір толқыннан тұрады. Алты раунд ішінде тек тоғыз толқын пайда болады. Толқын форматы міндетті емес екенін ескеріңіз, өйткені оның орнына матч бір раундтағы екінші матч аяқталғаннан кейін басталуы мүмкін, бірақ принцип негізінен бірдей. Швейцарлық турнирде келесі раунд басталар алдында белгілі бір раундтың барлық нәтижелерін жазу қажет. Бұл әр раундтың ең баяу матчына тең уақыт алатынын білдіреді. Бірлік турнирінде кез келген матч оған қосылған екі алдыңғы матч аяқталғаннан кейін басталуы мүмкін. Бұл бір тармақ бірнеше рет баяу матчтарға тап болса, артта қалуы мүмкін, бірақ кейін тез матчтарға тап болса, ол кезде жетуі мүмкін. Сонымен қатар, әрбір раундтың алдыңғысына қарағанда матчтары аз болады, ал раундтағы матчтардың саны азайған сайын, раундтағы ең ұзақ матчтың орташа ұзақтығы орташа матчқа жақындайды.

Дания жүйесі

Дания жүйесі принципі бойынша Монрад жүйесіне ұқсас жұмыс істейді, бірақ ешбір команда екінші рет кездеспеу шарты жоқ. Сондықтан, әрқашан #1 команда #2 командамен, #3 команда #4 командамен және т.б. ойнайды. Бридж командалық турнирлер, егер "Round Robin" форматында өткізілмесе, көбінесе швейцарлық жүйемен басталады. Бұл бірдей командалардың жиі кездеспеуін қамтамасыз етеді. Бірақ, соңғы бір немесе екі турда Дания жүйесіне көшіру мүмкін, әсіресе турнирдегі ең жоғары екі командаға жеңіс үшін күш сынасуға мүмкіндік беру үшін, тіпті олар бұрын кездескен болса да. Бұл салыстырмалы түрде аз команда қатысқанда жиі кездеседі. Көптеген командалар қатысса, бұрын кездеспеген, жоғары ұпай жинаған командаларды тағайындау оңай.

Гран-при жүйесі

Ұзаққа созылатын кейбір турнирлерде, мысалы, үш ай бойы аптасына бір турдан өткізілетін турнирлерде Гран-при жүйесі қолданылуы мүмкін. Ойыншының соңғы есебі оның ең жақсы нәтижелеріне негізделген (мысалы, он екі турдың арасынан ең жақсы он нәтиже). Ойыншылар әр турда міндетті түрде ойнамайды; олар кез келген уақытта турнирге қосылып немесе одан шыға алады. Шындығында, тілектері бойынша бір ойынды ғана ойнауға да шешім қабылдауы мүмкін, бірақ ойыншы жүлде алғысы келсе, ұпай жинау үшін көбірек тур ойнауы керек. Сондықтан турнирде жүлде үшін күресіп, бірнеше тур ойнағысы келетін ойыншылар да, жай ғана бір ойын ойнағысы келетін ойыншылар да болады.

МакМахон жүйесі

Мак-Махон жүйесі деп аталатын турнирдің бір түрі Еуропалық Го турнирлерінің қалыптасқан әдісі болып табылады. Жапониядағы кәсіби сумо турнирлері де осы жүйеге өте жақын. Бұл жүйе негізінен ойыншылардың турнир басталар алдында біліктілік рейтингісінің болуымен ерекшеленеді, ол олардың алғашқы жұптасуын анықтайды. Ал қарапайым швейцариялық жүйеде барлық ойыншылар бірдей біліктілік деңгейімен басталады. Мак-Махон жүйесі алғашқы кезеңдерде өте күшті команданың өте әлсіз командамен кездесу мүмкіндігін азайтады. Ол Bell Labs қызметкері Ли Э. Макмахонның (1931–1989) құрметіне аталған.

Амальфи жүйесі

Италиядағы турнир жүйесі. Бұл Швейцария жүйесіне ұқсас, бірақ ойыншыларды ұпайлары бойынша бөліп таратпайды. Кез келген раундта жұптастыру алдында ойыншылар азаятын ұпай/азаятын рейтинг бойынша тізімделеді, ал тізімдегі бірінші ойыншының қарсыласы – қалған раундтар санына тең позициядағы ойыншы болады, және басқа ойыншылар үшін де осылай. Осының салдарынан, бірінші раундта қарсыластар арасындағы рейтинг айырмашылығы тым үлкен болмайды (жеделдетілген жүйелердегідей), ал ең басты бәсеке – бірінші және екінші ойыншы арасындағы, турнирде қанша ойыншы мен раунд болса да, соңғы раундта өтуі тиіс.

Кейзер жүйесі

Амальфи жүйесіне ұқсас, Кейзер жүйесі ұзақ мерзімді турнирлерде, мысалы, бірнеше апта бойы апта сайын бір ойын өткізілетін клубтік чемпионаттарда, швейцарлық немесе дөңгелек жүйеге қарағанда қызықтырақ жұптастыру жүйесін ұсынуды мақсат етеді. Кейзер жүйесінің артықшылығы – турнирдің барлық кезеңдеріне барлық ойыншылардың қатысуы міндетті емес: олар турнирге оңай қосылып, шығып, қайтадан қатыса алады. Сондай-ақ, Кейзер жүйесі ойынға қызығушылықты арттырады, себебі ойыншыларды шамамен бірдей деңгейдегі қарсыластармен жұптастыруға тырысады. Бұл жүйе Бельгиядағы шахмат клубтарында, әсіресе Нидерландыда кеңінен қолданылады.

Қауымдастық футболы

УЕФА Чемпиондар Лигасының 2024–25 маусымынан бастап қолданылатын "лигалық кезең" жүйесі Швейцария жүйесімен ұқсас негізгі қасиетке ие: бәсекелестер 36 командадан тұратын бірыңғай лигада орналасады, бірақ әртүрлі қарсыластармен тек сегіз ойын өткізеді. Дегенмен, жұптастыру алдыңғы турлардың нәтижелеріне байланысты емес. Осылайша, УЕФА Чемпиондар Лигасында қолданылатын жүйе – Швейцария жүйесі емес, Леандро Шара жүйесі, сондай-ақ "Торлар жүйесі" деп те аталады.

Бадминтон

Халықаралық студенттік бадминтон турнирлері ойыншыларына бадминтон турнирі барысында мүмкіндігінше көп және қиын матчтарды өткізу үшін швейцарлық жүйеге сүйенеді. Турнирлердің мақсаты – спортты және ойынның әлеуметтік жағын дамыту, сондықтан олардың нәтижелері сыртқы рейтингтермен байланыстырылмайды. Ойыншылар турнирге тіркелер алдында ұлттық, аймақтық және демалыспен айналысатын ойыншыларды бөлу үшін үш немесе төрт санатқа жазыла алады. Әртүрлі клубтардың ойыншылары жұптық және аралас жұптық ойындар құру үшін бірігеді. Әрбір жүйеде (бірлей, жұптық және аралас жұптық) бастапқы орналасу кездейсоқ болады. Ресми матчтардан өзгеше, 1–1 есебімен тең түсу мүмкін, ал ойынды 21 ұпайға жеткеннен кейін ұзарту әдетте жасалмайды, бұл матчтар санын арттыруға бағытталған.

Көпір

Швейцария жүйесі кейбір бридж турнирлерінде, жұптық турнирлерде немесе командалық матчтарда қолданылады. Командалар үшін әр раундта бір команда екіншісімен бірнеше қол ойнайды, солтүстік/оңтүстік жұптары қарсыластарының шығыс/батыс жұптарына қарсы шығады. Барлық үстелдерде бірдей қолдар ойналады және нәтижелер Халықаралық матч-пункт (IMP) есебімен салыстырылады. Раундта жиналған IMP-тің айырмасы Жеңіс ұпайларына (VPs) айналады, әдетте 20 VPs екі командаға да бөлінеді. Жұптарда бастапқы есеп матч-пункттар бойынша жүргізіледі, содан кейін олар VPs-ке айналады. Бірінші раундта командалар көбінесе кездейсоқ жұптастырылады, бірақ жұптастыру басқа да критерийлерге негізделуі мүмкін. Келесі раундтарда командалар алдыңғы раундтарда жинаған VPs саны бойынша реттеледі, содан кейін бірінші команда екіншімен, үшінші команда төртіншімен және т.б. ойнайды, бірақ екі команда бір-бірімен екі рет ойнамайды. Жұптастыруды жүзеге асыру үшін бағдарламалық құралдар қолданылуы мүмкін, ал алғашқы раундтарда ұпайлары шамамен бірдей командалар жұптастырылады, бірақ бұл дәл 1-ге қарсы 2, 3-ке қарсы 4 сияқты болып шықпауы мүмкін. Бұл матчтардың барлық командалар алдыңғы раундты аяқтамай тұрып басталуын қамтамасыз ету үшін жасалады. Келесі раундтарда жұптастыру баяурақ, бірақ дәлірек болады. Соңғы бір немесе екі раундта Дания жүйесіне ауысу мүмкін, бұл әр команданың соңғы матчты нақты тізімі бойынша ойнауын қамтамасыз етеді, тіпті бұл кейбір командалар қарсыластарымен екінші рет ойнаса да. Кем дегенде АҚШ-та бұл өте сирек кездеседі, көбінесе командалар санына қарағанда көптеген раундтары бар шағын клубтық ойындарда қолданылады.

Шахмат

Шахматта әр ойыншы өзара тең нәтиже көрсеткен ойыншыға қарсы жұптасады. Швейцариялық жүйе бойынша жұптастырылған шахмат турнирінің "1-раундында" ойыншылар әдеттегідей белгілі ойын күштеріне сәйкес орналастырылады, көбінесе оларға жергілікті клуб, ұлттық федерация немесе әлемдік шахмат федерациясы (FIDE) берген рейтинг бойынша. Кейбір жағдайларда, әсіресе ойыншылардың көпшілігінде ресми шахмат рейтингі болмағанда, ойыншылар кездейсоқ түрде жұптастырылады. Ойын басталғаннан кейін, жеңген ойыншы бір ұпай алады, тең ойнағандар жарты ұпайға ие болады, ал жеңілгендер ұпай алмайды. Жеңіс, жеңіліс немесе теңдік, барлық ойыншылар келесі раундқа өтеді, онда жеңімпаздар бірдей нәтиже көрсеткен қарсыластармен жұптасады (мысалы, 1-раунд жеңімпаздары бір-бірімен, 1-раунд тең ойнағандар бір-бірімен және т.б.). Келесі раундтарда (әдеттегі турнирлер 3-ден 9 раундқа дейін) ойыншылар бірдей (немесе шамамен бірдей) ұпай санына ие қарсыластармен кездеседі. Ешбір ойыншы бір қарсыласқа екі рет қарсы тұрмайды. Швейцариялық жүйедегі шахмат турнирінің ережелері сондай-ақ әр ойыншының ақ және қара түстермен бірдей ойын ойнауын қамтамасыз етуге тырысады. Әр раундта түстерді ауыстыру артықшылықты, ал бір түс үш рет қатарынан қайталанбауы тиіс. Бірдей ұпай санына ие ойыншылар рейтинг бойынша жоғарырақ орналасады. Содан кейін, жоғарғы жартысы төменгі жартысымен жұптастырылады. Мысалы, егер топта сегіз ойыншы болса, 1-ші ойыншы 5-ші ойыншымен, 2-ші ойыншы 6-шы ойыншымен және т.с.с. жұптасады. Егер турнирде немесе турнир бөлімінде ойыншылардың саны тақ болса, әдетте бір ойыншыға "бос раунд" (Bye) беріледі, яғни ол раундта жұптаспайды. Содан кейін түстердің тепе-теңдігін сақтау және ойыншылардың екі рет кездесуіне жол бермеу үшін түзетулер жасалады. Шахматта "Швейцариялық" және "Монрад" терминдері әртүрлі жұптастыру алгоритмдерін қолданатын жүйелерді білдіреді. Монрад жүйесі көбінесе Дания мен Норвегияда қолданылады, ал әлемнің көп бөлігі FIDE анықтаған Швейцариялық жүйелердің бірін пайдаланады. Көптеген басқа спорт түрлерінде тек бір формат қолданылады және ол Монрад немесе Швейцариялық жүйе деп аталады.

Крокет

Крокет турнирлері көбінесе швейцариялық жүйе бойынша өткізіледі, көбінесе ойыншылардың тізімі қатаң сақталмай, икемді түрде ұйымдастырылады, бұл ойыншылардың ұзақ ойындар аяқталуын күтуін болдырмайды. Оның түрлерінің бірі – "Burridge Swiss", ол кейіннен іріктеу турнирі үшін алдын ала біліктілік кезеңі ретінде қолданылады, онда белгілі бір ойын саны міндетті түрде ойналады. Ойыншы осы деңгейге жеткен жағдайда, швейцариялық жүйеден шығарылып, келесі кезеңге іліктес болады. Егер ойыншы осы деңгейге жете алмайтын болса, ол швейцариялық жүйеден тоқтатылады. Турнирдің жалпы раундтарының саны, деңгейдегі ойын санынан шамамен екі есе көп болады.

Талқылау қойындылары

Британдық парламенттік стильдегі дебат жарыстарында әр дебатта екі команданың орнына төрт команда қатысады. Көптеген мұндай жарыстардың, соның ішінде Әлемдік университеттер дебаты чемпионатының іріктеу кезеңі командаларды Швейцария турнирінің өңделген нұсқасы бойынша бағалайды, бұл әдетте "таблица" деп аталады. "Таблица" дегені – турларды жоспарлау және нәтижелерді тіркеу үшін қолданылатын бағдарламалық қамтамасыз етуді де білдіреді. Командалар әр дебатта біріншіден төртінші орынға дейін орналасады және үштен нөлге дейін ұпай алады. Бірдей ұпай санына ие командалар келесі турлар үшін топтастырылады. Шахматтағы Швейцария турнирлерінде ойыншылардың қара және ақ пішелермен ойнау мүмкіндігі теңгерілгендей, дебат турнирлері де командаларға сөйлеу кезегінде (яғни, Бастапқы үкімет, Бастапқы оппозиция, Аяқтаушы үкімет және Аяқтаушы оппозиция) теңгерімді мүмкіндік беруге тырысады. Төрт қатысушы болғандықтан, команданың бір қарсыласты екі рет кездеспеуі және жарыс барысында орындардың теңгерімді бөлінуі сияқты идеалды талаптарды қанағаттандыру үшін едәуір келісімге келу қажет.

Электрондық спорт

Mind Sports South Africa, Оңтүстік Африкадағы киберспорттың ұлттық федерациясы, барлық турнирлерінде швейцарлық жүйені қолданады. Осы жүйе бойынша ойыншылар жеңіске үш ұпай, тең түсуге бір ұпай алады, ал ешбір ойыншы басқа ойыншымен бірден артық рет кездеспейді. Сонымен қатар, бірінші турда бір клубтан екі ойыншы қатыспайды, егер сол клубтың қатысушыларының саны 40%-дан аспаса. Overwatch Open Division және Hearthstone Global Games турнирлері де швейцарлық жүйені пайдаланды. 2024 жылы Overwatch Champions Series, Overwatch League-дің жаңаруы, маусымның төрт кезеңінің әрқайсысының бастапқы іріктеу кезеңінде де швейцарлық жүйені қолдана бастады. Киберспорт турнирлерінде жиі қолданылатын швейцарлық жүйенің бір түрінде қатысушылар белгіленген жеңіс немесе жеңіліс санына жеткенше ойынды жалғастырады, барлығы бірдей ойын ойнамайды. Бұл жүйеде, қажетті ойын санын жеңген ойыншы немесе команда турнирдің келесі кезеңіне өтеді және осы кезеңде тағы ойын ойнамайды; керісінше, жеткілікті ойынды ұтығандар турнирден шығарылады. Бұл жүйе алғаш рет Counter Strike: Global Offensive турнирінде ESL One Cologne 2016 іріктеу кезеңдерінде қолданылды және содан бері барлық Counter Strike ірі чемпионаттарында қолданылып келеді. Бухольц жүйесі PGL Major Stockholm 2021 чемпионатынан бастап осы ірі чемпионаттарда енгізілді. BLAST.tv Paris Major 2023 турниріне дейінгі аймақтық іріктеу кезеңдерінде Грэм Питт жоғары деңгейдегі команда әрқашан жеңіске жетеді деген есеппен, RMR турнирлерінде қолданылатын нокаут жүйесінің (ең жоғары – ең төменгі, екінші жоғары – екінші төменгі, т.б.) жоғары деңгейдегі командалар лайықты орнына ие бола алмайтынын анықтады. Аталған швейцарлық жүйенің нұсқасы 2017 жылғы Dota 2 Kiev Major турнирінде, Magic: The Gathering Arena Mythic Championship турнирлерінде және Gears of War Gears Esports іс-шараларында да қолданылды. Бұл формат соңғы RLCS X Fall Split турнирінде, сондай-ақ RLCS 2021-2022 жылдардан бері барлық халықаралық ірі турнирлер мен әлем чемпионаттарында қолданылды. League of Legends 2023 жылғы Оңтүстік Кореяда өткен Әлем чемпионатында осы форматты пайдаланды, ол Әлем чемпионаттарының басталуынан бері қолданылып келген дәстүрлі топтық кезеңін алмастырды.

Жүре беріңіз

Го турнирлерінің салыстырмалы түрде аз бөлігі швейцариялық жүйені қолданады. Көптеген әуесқой Го турнирлері, әсіресе Еуропа мен Америкада, енді МакМахон жүйесін қолданады. Швейцариялық жүйедегі турнирлер алғашқы турларда өте тең емес ойындармен басталуы керек – бастапқы үлгілердің бірі "қиын жұптастыру" деп аталады. Егер кейін швейцариялық жұптастыру ережелері қолданылса, бұл ең күшті ойыншылардың соңғы турларда кездесуіне мүмкіндік береді. МакМахон жүйесі барлық ойыншыларға өздеріне ұқсас деңгейдегі ойыншылармен ойнауға және ойыншылардың нақты қазіргі шеберлігін көрсететін нәтижелерді шығаруға бағытталған.

Гвент

Гвент ашық және Гвент әлемдік шеберлері турнирлеріне, Гвент карта ойынының ресми турнирлеріне іріктеудің екі турнирінің бірі, ішінара швейцарлық жүйені қолданады. 2-ші іріктеу турнирі екі күнге созылады, оның бірінші күні швейцарлық жүйе бойынша, әр ойыншы жұбы үшін үш жеңіске дейін сайыс түрінде өтеді. Екінші күні қос жою жүйесі және бес жеңіске дейін сайыс қолданылады. Көбірек таңдаулы 1-ші іріктеу турнирі тек қос жою жүйесін, бес жеңіске дейін сайыс форматын қолданады. Өзіндік турнирлер (Гвент ашық және Гвент әлемдік шеберлері) бір жою жүйесі бойынша, бес жеңіске дейін сайыс түрінде өтеді. Осылайша, швейцарлық жүйе тек алдын ала іріктеу үшін қолданылады (кім 2-ші күнге өтеді, ал содан кейін кім турнирге қатысады).

Сиқыр: Жиналыс

DCI, Magic: The Gathering карта ойынының турнирді санкциялайтын органы, көптеген турнирлерде швейцарлық жүйені қолданады. Басқа швейцарлық жүйелерден айырмашылығы, ойыншылар жеңіске үш ұпай, тең түсуге бір ұпай алады. Бір жеңілісі немесе одан жақсы нәтижесі бар ойыншылардың үздік сегіз ойыншының ішіне кіретіні математикалық тұрғыдан қамтамасыз етілген жеткілікті раундтардан кейін, әдетте үздік сегіз ойыншы біржола шығарылатын кезеңге өтеді, мұнда теңдікті бұзу үшін бірнеше статистика қолданылады. Үздік сегізге өту үшін кемінде 16 ойыншы болуы керек, үздік төрттікке – кемінде 8 ойыншы, ал 4 немесе одан көп ойыншы болған жағдайда, қажет болса, үздік екілік те іріктеледі. Гран-придің негізгі турнирлері екі күнге бөлінеді. Бірінші күні 8 немесе одан көп швейцарлық раундтар өткізіледі, онда кемінде 18 матчтық ұпай (6 жеңіс және 2 тең түсу немесе одан жақсы нәтиже) жинаған ойыншылар екінші күнге өтеді. Екінші күні тағы жеті швейцарлық раунд өткізіледі, содан кейін үздік сегіз ойыншыны анықтау үшін біржола шығарылатын кезең өтеді.

Покемон

Pokémon Trading Card Game және Video Game чемпионаттарының турнирлерінде швейцариялық жүйе мен бір реттік іріктеудің комбинациясы қолданылады. Турнир швейцариялық жүйе бойынша басталады. Швейцариялық кезеңдердің соңында үздік ойыншылар бір реттік іріктеу турниріне (сонымен қатар, Топ-Кат деп те аталады) өтеді. Бұрынғы жылдары Топ-Катқа бастапқы қатысушылардың 12,5-тен 25 пайызы кіретін (мысалы, 64-127 ойыншы болса, Топ-16 болады). 2013–2014 маусымынан бастап, Play! Pokémon санкциялаған іс-шаралардағы қалалық, штаттық, аймақтық, ұлттық және әлемдік чемпионаттардағы швейцариялық кезеңдер үш реттік жүйемен, 50 минут плюс үш тур шегімен өтеді. 2013–2014 жылдары турнирлердің швейцариялық кезеңінде 2002–2003 жылдардан бері алғаш рет теңдіктер енгізілді. Жеңіс 3 матч ұпайы, теңдік 1 матч ұпайы, ал жеңіліс 0 матч ұпайымен бағаланады. Топ-Кат кезеңдері үш реттік жүйемен, 75 минут плюс үш тур шегімен өтеді. Сондай-ақ, аймақтық және ұлттық чемпионаттар екі күндік швейцариялық турнирлер ретінде өткізіледі, онда бірінші күнгі үздік 32 ойыншы екінші күнгі швейцариялық турнирде жалғасады, ал екі күндік нәтижеге сүйенген Топ-8 анықталады. Соңғы маусымдарда бірінші күнгі жалпы 19 матч ұпайы (яғни 6–2–1 немесе одан да жақсы көрсеткіш) 32-ден астам ойыншы 19+ матч ұпайы жинаған жағдайда да екінші күнгі қатысуға кепілдік береді. Лигалық сынақтар мен алдын ала шығару турнирлері тек швейцариялық жүйе бойынша өткізіледі. Жергілікті турнирлерде Топ-Кат болуы мүмкін немесе болмауы мүмкін. Теңдіктің шешілуі қарсыластардың жеңіс пайызы, қарсыластардың қарсыластарының жеңіс пайызы және жеке кездесу нәтижесі бойынша жүзеге асырылады. Егер екі ойыншы жеке кездеспей тұрып, тең ойыншылардың саны екіден көп болса, реті кездейсоқ анықталады. Жапондық Pokémon TCG жарыстары халықаралық жарыстарға ұқсас швейцариялық/бір реттік іріктеу комбинациясы жүйесін қолданады, бірақ қала деңгейіндегі барлық матчтар жартылай финалға дейін 25 минут уақыт шегімен, ал тек финалда 35 минуттаймермен өткізіледі. Жапония чемпионатының швейцариялық кезеңдері 25 минуттан тұрады, ал Топ-Кат 50 минуттан үш реттік жүйемен, финал 75 минуттан үш реттік жүйемен өтеді. Алдын ала кезеңдердегі матчтарда теңдіктің шешілуі қолданылмайды, теңдік екі ойыншының да жеңілісі ретінде тіркеледі. Сонымен қатар, Топ-Катта егер ойын уақытында екі немесе одан аз сыйлық картасы қалған ойыншы болса, онда ең аз сыйлық картасы қалған ойыншы жеңімпаз деп жарияланады. Егер екі ойыншының да екі немесе одан аз сыйлық картасы қалмаса, немесе екеуінің де қалған сыйлық карталарының саны бірдей болса, ойын Овертаймға өтеді, жоғарыда аталған теңдіктің шешілу шартын орындағанға дейін немесе ойынды толық жеңгенге дейін қосымша турлар ойналады.

Скраббл

Кейбір Скраббл турнирлерінде "өзгертілген швейцарлық", "Портленд швейцарлық", "Фонтес швейцарлық" немесе "жедел жұптастыру" деп аталатын жүйе қолданылады. Онда бірінші ойыншылар төрттен топтарға бөлініп, үш раундтық дөңгелек ойын ойнайды, содан кейін швейцарлық жұптастыру тәртібімен жұптасады, бірақ соңғы раундтың емес, соңғы алдындағы раундтың нәтижелерін пайдаланады. Бұл турнир төрешілеріне ойыншылардың раундты аяқтағаннан кейін кімнің кіммен ойнайтынын бірден білуге мүмкіндік береді, ал ойыншылардың барлық ойыншылар раундты аяқтағанша күтіп, уақытты қажет ететін жұптастыру процесін бастауын қажет етпейді. Көптеген жоғары деңгейдегі Скраббл турнирлерінде, оның ішінде Әлем, Солтүстік Америка, Канада, Африка және Таиланд чемпионаттарында, Фонтес швейцарлық жұптастырулары кейінгі раундтарда Чью жұптастыру жүйесіне сәйкес өзгертіледі. Бұл жүйе көшбасшылармен ойнау арқылы күшті емес үміткерлерге өз тағдырларын анықтауға мүмкіндік беру және үздік ойыншылардың өзара әрекеттесуі нәтижесінде дұрыс орналасу ықтималдығын арттыру мақсатында жасалған. Чью жұптастыруында турнирдегі симуляциялар қай ойыншылардың әлі де үміткер болатынын және топтың жұптасуы үшін олардың қайсысының ең көп қайталануын қажет ететін анықтайды. Үміткерлер содан кейін көшбасшылардың жоғарғы тобына және көшбасшы емес ойыншылардың төменгі тобына бөлінеді, көшбасшылардың санын азайту үшін, қайталануды арттырмай. Көшбасшы емес ойыншылар әдеттегі швейцарлық тәртіппен жұптасады, ал көшбасшылар жоғарыдан төменге қарай жұптасады, әрбір кезекті қол жетімді ойыншыға олармен бәсекелесе алатын ең төменгі рейтингтегі көшбасшы тағайындалады. Австралияда және қазіргі кезде көптеген басқа елдерде "Австралиялық жеребе" деп аталатын жүйе қолданылады. Онда әр раундта #1, #2, #3, #4 және т.б. жұптастырылады, бірақ бұрынғы ойындардың белгілі бір диапазонында қайталап жұптастыруға тыйым салынады. Көбінесе, қысқа турнирлер үшін таңдалған диапазон турнирдің бірінші раундынан бастап есептеледі, сондықтан турнирдің барлық кезеңінде қайталап жұптасу болмайды. Ұзақ турнирлер үшін алғашқы N раундта Австралиялық жеребе жүйесі қолданылып, содан кейін бір немесе бірнеше "Төбедегі Король" раундтары жүргізіледі. "Төбедегі Король" жүйесінде #1, #2, #3, #4 және т.б. қатаң түрде жұптастырылады, бұрынғы жұптастыруларға ешқандай назар берілмейді, сондықтан шексіз қайталап жұптасуға рұқсат етіледі. "Швейцарлық жұптастырудың австралиялық нұсқасы" деп аталғанымен, ол швейцарлық-голландиялық жүйеге қарағанда, "Төбедегі Король" жұптастыру жүйесіне көбірек ұқсас. Шахматтағыдай, "швейцарлық жұптастыру" термині қолданылғанда, әдетте швейцарлық-голландиялық жүйе туралы айтылады.

Сумо

Жапониядағы кәсіби сумода алты ай сайынғы турнирлер (本場所) Макмахон жүйесіне ұқсас, эксклюзивті жүйе қолданылады, рикишилер көбінесе бандзукедегі өз рейтингтеріне жақын күрескерлермен жарысады; турнирдің 15 күні аяқталғанда ең жақсы нәтиже көрсеткен рикиши жеңімпаз атанды. Дегенмен, швейцарлық немесе Макмахон жүйесін пайдаланатын басқа турнирлерден өзгеше, жекпе-жектер формула бойынша емес, ақсақалдар кеңесінің шешімімен құрастырылады, сонымен қатар бір-бірімен қайталап кездесуге, бауырлар сияқты жақын туыстар арасындағы және бірдей команданың мүшелері арасындағы жекпе-жектерге тыйым салынады.

Фрисбидің соңғы түрі

Windmill Windup, Амстердамда өтетін үш күндік Ultimate Frisbee турнирі, 2005 жылы осы спорт түріне швейцариялық жеребелеу жүйесін алғаш рет енгізген турнир болды. Кейінгі жылдары Бельгияның G Spot, Висконсин Швейцариясы сияқты көптеген турнирлер де осы форматты қолдана бастады. Әр тур сайын командалар жеңіс-жеңіліс айырмасы бойынша жеңіс ұпайларын жинақтайды. Осылайша, тіпті ойында жеңілуге жақын команда да көбірек ұпай алу үшін әрбір ұпайға күш салуға ынталандырылады. Әр турдан кейін командалар жинаған жеңіс ұпайларына қарай реттеледі. Егер ұпайлар тең болса, қарсыластардың жинаған жеңіс ұпайларының жалпы қосындысы ескеріледі. Келесі турда рейтингтегі жақын орналасқан командалар бір-бірімен кездеседі. Егер олар бұрынғы турда ойнаған болса, рейтингке түзетулер енгізіледі. Швейцариялық жеребелеудің бес турында кейін үздік 8 команда командалардың соңғы орналасуын анықтау үшін үш плей-офф турында өзара жарысады. Ал қалған командалар келесі турларда швейцариялық жеребелеу жүйесі бойынша ойынды жалғастырады.

Соғыс ойындары

Халықаралық соғыс ойындары федерациясы, соғыс ойындарының халықаралық ұйымы, барлық турнирлерінде швейцарлық жүйені пайдаланады. Осы жүйе бойынша ойыншылар жеңіске үш ұпай, тең түскен жағдайда бір ұпай алады, ал ешбір ойыншы екінші ойыншымен бірден артық рет кездеспейді. Сонымен қатар, бірінші турда егер бір елдің қатысушылардың 40% құраса, сол елдің екі ойыншысы бірінші турда өзара ойнамайды. Ұлттық чемпионаттарда бұл ереже өзгертіліп, егер бір клубтың қатысушылардың 40% құраса, сол клубтың екі ойыншысы бірінші турда өзара ойнамайды.

Ю-ги-о! Карта ойыны

Konami Digital Entertainment АҚШ санкцияланған және ресми турнирлері үшін өзіне тән бағдарламалық жасақтама қолданады. Konami Tournament Software (KTS) турнир ұйымдастырушыларына әр турнирді жүргізу үшін беріледі. Бұл бағдарламалық қамтамасыз ету Magic: The Gathering сияқты швейцарлық жүйені пайдаланады: жеңіс үшін 3 ұпай, тең түсу үшін 1, жеңіліс үшін 0 ұпай. Konami-дің ресми турнир саясаты қатысушылар санына қарай неше раунд өткізілетінін анықтайды. Швейцарлық жүйедегі раундтардың белгіленген саны аяқталғаннан кейін, әдетте, турнирде алға жылжу үшін іріктеу жүргізіледі. Содан кейін жеңімпаз анықталғанға дейін, жекелей турнирлер жүргізіледі.