Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Еуропаның саяси географиясы
the political geography of Europe
none
Еуропа дәстүрлі түрде жеті құрлықтың бірі ретінде анықталады. Физиографиялық тұрғыдан алғанда, ол Еуразия (немесе үлкен Африка-Еуразия) деп аталатын үлкен құрлық массасының солтүстік-батыс жарты аралы болып табылады; Азия осы үздіксіз құрлық массасының орталық және шығыс бөліктерін алып жатыр. Еуропаның шығыс шекарасы көбінесе Ресейдегі Урал тауларымен белгіленеді, бұл құрлықтағы жер ауданы бойынша ең ірі ел. Азиямен оңтүстік-шығыс шекарасы әртүрлі анықталуы мүмкін, бірақ қазіргі заманғы анықтама бойынша көбінесе Урал өзені, ал сирек жағдайларда Эмба өзені қолданылады. Шекара Каспий теңізі арқылы, Кавказ тауларының қырларымен (немесе, сирек кездесетін жағдайларда, Кавказдағы Кура өзенімен) және Қара теңізге дейін созылады. Босфор бұғазы, Мармара теңізі және Дарданелл бұғазы Азия шекарасын толықтырады. Оңтүстіктегі Жерорта теңізі Еуропаны Африкадан бөліп тұрады. Батыс шекарасы Атлант мұхитымен шектеседі. Исландия әдетте Еуропа құрамына кіреді, себебі ол Солтүстік Америкаға қарағанда Еуропаға екі еседен астам жақын орналасқан. Еуропаның географиялық орталығы қай жерде екені жөнінде пікірталас әлі де жүріп жатыр.
Europe is traditionally defined as one of seven continents. Physiographically, it is the northwestern peninsula of the larger landmass known as Eurasia (or the larger Afro Eurasia); Asia occupies the centre and east of this continuous landmass. Europe's eastern frontier is usually delineated by the Ural Mountains in Russia, which is the largest country by land area in the continent. The southeast boundary with Asia is not universally defined, but the modern definition is generally the Ural River or, less commonly, the Emba River. The boundary continues to the Caspian Sea, the crest of the Caucasus Mountains (or, less commonly, the river Kura in the Caucasus), and on to the Black Sea. The Bosporus, the Sea of Marmara, and the Dardanelles conclude the Asian boundary. The Mediterranean Sea to the south separates Europe from Africa. The western boundary is the Atlantic Ocean. Iceland is usually included in Europe because it is over twice as close to mainland Europe as mainland North America. There is ongoing debate on where the geographical centre of Europe falls.
Шолу
Кейбір географиялық мәтіндер Еуразия құрлығын атап көрсетеді, себебі Еуропа теңізбен толығымен қоршалмаған және оның оңтүстік-шығыс шекарасы ғасырлар бойы әртүрлі анықталған. Пішіні жағынан Еуропа – біріккен жарым аралдар мен жақын орналасқан аралдардың жиынтығы. Екі ірі түбек – Еуропаның өзі және солтүстікте Скандинавия, олар Балтық теңізімен бөлінген. Оңтүстік материктің шетінен Иберия, Италия және Балқандар сияқты үш кіші түбектер шығады. Балқан түбегі Азиядан Қара және Эгей теңіздерімен ажыратылған. Италия Балқан түбегінен Адриатика теңізімен, ал Ибериядан – Еуропа мен Африканы бөлетін Жерорта теңізімен бөлінеді. Шығысқа қарай Еуропа материгі кеңейе түседі, құбырдың аузына ұқсап, Азиямен шекарасы Урал таулары мен Урал өзені, Каспий теңізі және Кавказ тауларында орналасқан. Еуропаның жер бедері салыстырмалы түрде кішкентай аумақтарда да үлкен айырмашылықтарды көрсетеді. Оңтүстік аймақтары таулы, ал солтүстікке қарай жылдам қозғалғанда, жер бедері биік Альпі, Пиреней және Карпат тауларынан, төбелі жазықтар арқылы, кең, аласа солтүстік жазықтарына дейін төмендейді, бұл жазықтар шығыста кең жайылған. Солтүстік-батыс жағалау бойында, Оңтүстік-Батыс Ирландиядан басталып, Батыс және Солтүстік Ұлыбритания арқылы, Норвегияның таулы, фьордтармен тілінген тізбегі бойымен созылатын биік жерлердің доғасы да бар. Бұл сипаттама қарапайымдатылған. Иберия және Италия сияқты аймақтар өздерінің күрделі ерекшеліктерін сақтайды, сондай-ақ Еуропаның өзінде де жер бедері көптеген үстірттіктерді, өзен аңғарларын және ойпаттарды қамтиды, бұл жалпы бағытты күрделендіреді. Исландия және Британ аралдары ерекше жағдайлар. Біріншісі Солтүстік Атлантикалық вулканизм нәтисінде пайдалған, ал екіншісі бір кезде материкке жалғасқан, бірақ теңіз деңгейінің көтерілуінен бөлініп қалған биік жерлерден тұрады.
Some geographical texts refer to a Eurasian continent given that Europe is not surrounded by sea and its southeastern border has always been variously defined for centuries. In terms of shape, Europe is a collection of connected peninsulas and nearby islands. The two largest peninsulas are Europe itself and Scandinavia to the north, divided from each other by the Baltic Sea. Three smaller peninsulas—Iberia, Italy, and the Balkans—emerge from the southern margin of the mainland. The Balkan peninsula is separated from Asia by the Black and Aegean Seas. Italy is separated from the Balkans by the Adriatic Sea, and from Iberia by the Mediterranean Sea, which also separates Europe from Africa. Eastward, mainland Europe widens much like the mouth of a funnel, until the boundary with Asia is reached at the Ural Mountains and Ural River, the Caspian Sea, and the Caucasus Mountains. Land relief in Europe shows great variation within relatively small areas. The southern regions are mountainous while moving north the terrain descends from the high Alps, Pyrenees, and Carpathians, through hilly uplands, into broad, low northern plains, which are vast in the east. An arc of uplands also exists along the northwestern seaboard, beginning in southwestern Ireland, continuing across through western and northern Great Britain, and up along the mountainous, fjord cut spine of Norway. This description is simplified. Sub regions such as Iberia and Italy contain their own complex features, as does mainland Europe itself, where the relief contains many plateaus, river valleys, and basins that complicate the general trend. Iceland and the British Isles are special cases. The former is of North Atlantic volcanic formation, while the latter consist of upland areas once joined to the mainland until cut off by rising sea levels.
Геология
Еуропаның ең маңызды геологиялық ерекшелігі – Оңтүстік Еуропаның жоталары мен таулары мен Ұлыбританиядан батысқа қарай, шығыстағы Урал тауларына дейін созылатын, ішінара су астындағы кең солтүстік жазықтық арасындағы қарама-қайшылық. Бұл екі бөлік Пиреней және Альп/Карпат тау тізбектерімен бөлінеді. Солтүстік жазықтықтың батысын Скандинавия таулары және Британ аралдарының таулы бөліктері шектейді. Солтүстік жазықтықтың бір бөлігін жабатын маңызды ағыс сулар – Кельттік теңізі, Солтүстік теңізі, Балтық теңізі және Баренц теңізі. Солтүстік жазықтықта Балтиканың ежелгі геологиялық құрлығы орналасқан, сондықтан оны «негізгі құрлық» деп санауға болады, ал оңтүстік және батыстағы шеткі жоталар мен таулы аймақтар – басқа геологиялық құрлықтардың бөліктері. Еуропаның геологиясы өте алуан түрлі және күрделі, бұл континенттегі Шотландияның жоталарынан Венгрияның аласа жазықтарына дейін әртүрлі ландшафттардың пайда болуына себеп болады.
Europe's most significant geological feature is the dichotomy between the highlands and mountains of Southern Europe and a vast, partially underwater, northern plain ranging from Great Britain in the west to the Ural Mountains in the east. These two halves are separated by the mountain chains of the Pyrenees and the Alps/Carpathians. The northern plains are delimited in the west by the Scandinavian mountains and the mountainous parts of the British Isles. The major shallow water bodies submerging parts of the northern plains are the Celtic Sea, the North Sea, the Baltic Sea complex, and the Barents Sea. The northern plain contains the old geological continent of Baltica, and so may be regarded as the "main continent", while peripheral highlands and mountainous regions in south and west constitute fragments from various other geological continents. The geology of Europe is hugely varied and complex, and gives rise to the wide variety of landscapes found across the continent, from the Scottish Highlands to the rolling plains of Hungary.
Халық саны
Тарих бойында Еуропа халқы континентке және одан тысқары көші-қон, аурулар мен қақтығыстардың әсеріне ұшырады. Еуропаның халқының саны Еуропа шекараларының қай анықтамасы қолданылғанына қарай өзгереді. Біріккен Ұлттар Ұйымының мәліметтері бойынша, 2005 жылы стандартты физикалық-географиялық шекаралар бойынша халық саны 701 миллионды құрады. 2000 жылы Ресей мен Түркияның толыққанды трансконтиненттік бөліктерін қамтитын анықтама бойынша халық саны 857 миллионды құрады. Халық өсімі салыстырмалы түрде баяу, ал орташа жасы әлемнің басқа континенттерімен салыстырғанда жоғары.
Throughout history, the population of Europe has been affected by migration into and out of the continent, disease and conflict. Figures for the population of Europe vary according to which definition of European boundaries is used. The population within the standard physical geographical boundaries was 701 million in 2005 according to the United Nations. In 2000 the population was 857 million, using a definition which includes the whole of the transcontinental countries of Russia and Turkey. Population growth is comparatively slow, and median age comparatively high in relation to the world's other continents.
Өзендер
Еуропадағы ең маңызды өзендер – Дунай, Волга, Рейн, Эльба, Одер және Днепр, соның ішінде.
The most important rivers in Europe are Danube, Volga, Rhine, Elbe, Oder and Dnieper, among others.
Aegean Islands, Åland, Balearic Islands, British Isles, Corsica, Crete, Cyprus (Adjacent to Asia), Fyn, Faroe Islands, Gotland, Hinnøya, Iceland, Ionian Islands, Malta, North Jutlandic Island, Saaremaa, Sardinia, Senja, Sicily, Svalbard and Zealand.
Температура және жауын-шашын
Еуропаның биік таулы аймақтары, жалпы таулы аймақтар сияқты, төменгі аймақтардан суынырақ және жауын-шашын мөлшері жоғары болады. Еуропаның шығысындағы жауын-шашын мөлшері, Орталық және Батыс Еуропаға қарағанда аз. Жаз бен қыс арасындағы температура айырмашылығы, жағалаудағы Солтүстік-Батыс Еуропадан Оңтүстік-Шығыс ішкі Еуропаға қарай біртіндеп артады. Ирландиядағы ең жылы және ең суық айлар арасындағы температура айырмашылығы 10°C-қа жетер ал эми Каспий теңізінің солтүстігіндегі аймақтарда 40°C-қа дейін жетеді. Қаңтар айының орташа температурасы Оңтүстік Испания және Оңтүстік Грек аралдарында 13°C-ты құраса, Еуропалық Ресейдің Солтүстік-Шығыс бөлігінде 20°C-қа жетеді. Шөлді климат Қазақстанның және Оңтүстік-Шығыс Испанияның Еуропалық бөлігінде кездеседі. Батыс Еуропа мен Орталық Еуропаның бір бөлігі әдетте орташа теңіздік климат (Cfb) аймағына жатады, оңтүстік бөлігі көбінесе Жерорта теңізі климатымен (көбінесе Csa, кішірек аудандарда Csb) сипатталады, ал солтүстік-орталық бөлігі және Ресейдің орталық бөлігіне қарай ылғалды континенттік климат (Dfb) және континенттің солтүстік бөлігі субарктикалық климат (Dfc) тән. Континенттің ең солтүстік бөлігінде (Ресейдің солтүстік бөлігі, Шпицберген), Солтүстік Мұзды мұхитпен шектесетін аймақта тундралық климат (Et) басым. Альп және Карпат таулары сияқты таулы жоталар, биіктікке және ендікке байланысты үлкен өзгерістерге ұшырайтын биік тау климатына ие.
The high mountainous areas of Europe are colder and have higher precipitation than lower areas, as is true of mountainous areas in general. Europe has less precipitation in the east than in central and western Europe. The temperature difference between summer and winter gradually increases from coastal northwest Europe to southeast inland Europe, ranging from Ireland, with a temperature difference of only 10 °C from the warmest to the coldest month, to the area north of the Caspian Sea, with a temperature difference of 40 °C. January average range from 13 °C in southern Spain and southern Greek islands to 20 °C in the northeastern part of European Russia. Desert climates are found in the European portion of Kazakhstan and South Eastern Spain. Western Europe and parts of Central Europe generally fall into the temperate maritime climate (Cfb), the southern part is mostly a Mediterranean climate (mostly Csa, smaller area with Csb), the north central part and east into central Russia is mostly a humid continental climate (Dfb) and the northern part of the continent is a subarctic climate (Dfc). In the extreme northern part (northernmost Russia; Svalbard), bordering the Arctic Ocean, is tundra climate (Et). Mountain ranges, such as the Alps and the Carpathian mountains, have a highland climate with large variations according to altitude and latitude.
Басқа құрлықпен шекаралас немесе аралас елдер
Еуразия Армения, Әзірбайжан, Кипр Республикасы, Грузия, Қазақстан, Ресей, Түркия, Грекия (Эгей теңізіндегі кейбір аралдар және Жерорта теңізінің оңтүстік-шығысындағы Кастелоризо аралы) Еуропа Африка Мальта, Испания (Сеута, Мелилья және Канар аралдары), Италия (Лампедуза және Лампионе), Португалия (Мадейра), Франция (Реюньон және Майотта) Еуропа Оңтүстік Америка Франция (Француз Гвианасы) Еуропа Солтүстік Америка Франция (Гваделупа, Мартиника және Сент-Пьер-и-Микелон), Исландия, Дания (Гренландия), Нидерланды (Бонайр, Саба және Сент-Эвстатий), Португалия (Корво аралы, Флорес аралы)
Eurasia Armenia, Azerbaijan, Republic of Cyprus, Georgia, Kazakhstan, Russia, Turkey, Greece (some Aegean islands and Kastelorizo island in southeastern Mediterranean) Europe Africa Malta, Spain (Ceuta, Melilla and Canary Islands), Italy (Lampedusa and Lampione), Portugal (Madeira), France (Réunion and Mayotte) Europe South America France (French Guiana) Europe North America France (Guadeloupe, Martinique, and St. Pierre et Miquelon), Iceland, Denmark (Greenland), the Netherlands (Bonaire, Saba, and St. Eustatius), Portugal (Corvo Island, Flores Island)