Ортақ діни достық: Тарихи дәуірдегі бір жынысты адамдардың қарым-қатынасын бекіту рәсімі

Кіріспе

Орта ғасырдағы христиандық рәсім бір жынысты екі адамды біріктіру үшін.

Адельфопоизис, немесе адельфопоия (грекше ἀδελφοποίησις/ἀδελφοποιία, ἀδελφός, adelphos, және ποιέω, poieō сөздерінен құралған, сөздік мағынасы – «бауырластыру») – православие христиан дәстүрінде бір жынысты екі адамды (көбінесе ер адамдарды) шіркеу мойындаған, бауырластыққа ұқсас қарым-қатынаста біріктіру үшін тарихи түрде қолданылған рәсім. Мұндай рәсімдерді католик шіркеуі тарихында 14 ғасырға дейін, ал шығыс православие шіркеуінде 20 ғасырдың басына дейін кездестіруге болады. Византия қолжазбаларында 9-15 ғасырлар аралығында тіркелген бұл дұғалар қатысушыларды «рухани бауырлар» деп белгілеген және әсіресе достығымен танымал болған Сергий мен Бахқа, сондай-ақ Косма мен Дамиан сияқты қасиетті жұптарға сілтемелер қамтыған. Англиядағы кейбір ғалымдар Уильям Невилл мен Джон Кланвоу арасында да адельфопоизис рәсімі өткен болуы мүмкін деп санайды. 20 ғасырдың соңында бұл христиандық дәстүр бір жынысты қатынастарды заңдастыруды қолдайтындар мен қарсыластары арасындағы дау-жанжалдың ошағы ретінде кеңінен танылды.

Христиан дәстүріндегі Адельфопоиез

Ресейлік полимат ғалым, дін қызметкері және шейіт Павел Флоренский 1914 жылы жарық көрген монументалды еңбегі «Шындықтың тірегі мен негізі: Он екі хаттағы православие теодициясы» атты кітабында адельфопоэиз туралы белгілі бір сипаттама берді, сонымен қатар бұл тақырып бойынша алғашқы библиографияны қамтыды. Флоренский дәстүрлі христиандық достықты адельфопоэиз арқылы сипаттады: «Бұл жердегі әрекеттердің принципі – достардың жұбы, яғни қоғамдық молекула [атомдық жекелеу емес], себебі отбасы – бұл бұрынғы діннің қоғамы үшін молекула», – деді ол, Мәсіхтің «Екі немесе одан көп адам Менің атыммен жиналған жерде, Мен де олардың арасындамын» деген сөздерін еске салды. Флоренский діни экзегезисінде адельфопоэиздегі христиандық агапэ, филия және эрос махаббатының өзара байланысын сипаттады. Ол эросты «сезімтал, құштарлық махаббат», сторге-ні «туған-туысқанға деген махаббат», агапэ-ні «бағалау, құрметтеу махаббаты», ал филия-ны «ішкі қабылдау, жеке түсінік, достық махаббат» деп түсіндірді. Егер осы сөздердің біреуін таңдасақ, ол «бұл жерде ең қолайлы сөз – филеин және оның туындылары», мысалы, филия («достық») және филос («дос») дейді. Флоренскийдің айтуынша, шіркеуде мұндай филиялық қарым-қатынастар «сакраментальді адельфопоэизде және Киелі Евхаристияға қатысуда гүлдейді және осы қатысу арқылы бірлескен аскетизм, бірлескен шыдамдылық және бірлескен шейіттік арқылы нығайтылады». Керісінше, Ресей, Грекия және басқа да православие елдерінде адельфопоэтикалық қарым-қатынасты бекіту үшін Евхаристияға қатысудан басқа, крест алмасу (әдетте өмір бойы киіліп жүреді) ритуалы қолданылған. Бұл қарым-қатынас көбінесе жария орында емес, жеке кездесуде жүзеге асырылған. Федор Достоевскийдің «Идіот» романының 20-тарауында Парфен мен ханзада арасындағы осындай жеке алмасу суреттелген: «Сендер крест алмастыруды қалайсыңдар ба? Жарайды, Парфен, егер солай болса, бізді бауырлар еткеніне қуаныштымын», – деді ханзада. Ханзада қалайы крестін, ал Парфен алтын крестін шешті, содан кейін алмасу орын алды. Парфен үндемеді. Ханзада қайғымен таңғалып, жаңадан қабылдаған бауырының бетіндегі сенімсіздік пен ащы, ирониялық күлімсіреу әлі де толығымен кетпегенін байқады. Кез келген жағдайда, ол өзін анық көрсетті. Достоевскийдің «Идіот» романында бейнеленген «Кресттік бауырластық» қарым-қатынасы Павел Флоренскийдің «сакраментальді адельфопоэизде» гүлдегенін күткен өзара рухани нығайту, адалдық және жақындыққа қайғылы еліктеу болып көрінеді. Ол Дәуіттің «Жонатанмен достығы Ескі Келісімдегі пайдаға ғана бағытталған достықтан жоғары тұрады және Жаңа Келісімдегі қайғылы достықты болжайды» деп жазды. Басқа пікірлер бойынша, бұл рәсім ел басшылары арасындағы немесе діни бауырлар арасындағы тұрақты келісімдерді жасасу сияқты түрлі мақсаттарда қолданылған. Бұл сол кезде шіркеу тыйым салған «қан бауырластығының» орнына келді. Брент Шоу сияқтылар бұл одақтар «қан бауырластығына» жақын болғанын және жыныстық сипаттамаға ие болмағанын айтты. Алайда, рәсімнің мұндай түсіндірулеріне тікелей қайшы келетін Шығыс Православ шіркеуінің Canon Law кітабы, Педалион, тарихшы Франко Мормандоның мәлімдемесіне сәйкес, «'Ақ бауырмалдық' немесе 'қайын бауырмалдық' рәсімінде рәсімделген қарым-қатынастың жиі эротикалық сипатын мойындайды: рәсімді тыйым салуда (неке туралы тарауында) Педалион некелік бауырмалдықтың 'кейбір адамдарға тәндік құштарлықтарын қанағаттандыру және сезімдік ләззат алу үшін мүмкіндік беретінін, өйткені әртүрлі уақытта және әртүрлі жерлерде нақты тәжірибелердің көптеген мысалдары көрсетілген' деп мәлімдейді». «Адельфопоэиз» рәсімдері византиялық қолжазбаларда тоғызыншыдан он бесінші ғасырларға дейінгі кезеңде сақталған.

The Russian polymath scholar, priest, and martyr Pavel Florensky offered a famous description of adelphopoiesis in his monumental 1914 book The Pillar and the Ground of The Truth: An Essay in Orthodox Theodicy in Twelve Letters, which included an early bibliography on the topic. Florensky described traditional Christian friendship, expressed in adelphopoiesis, as "a community molecule [rather than an atomistic individualism], a pair of friends, which is the principle of actions here, just as the family was this kind of molecule for the pagan community," reflecting Christ's words that "wherever two or more of you are gathered in my name, there am I in the midst of thee." Florensky in his theological exegesis of the rite described an overlap of Christian agapic, philic, and erotic love in adelphopoiesis. He defines erōs as "sensuous, passionate love," storgē as "love of kith and kin," agapē as "love of valuation, respect," and philia as "love of inward acceptance, personal insight, friendliness." Were we to choose but one of these words, he says that "the most suitable word here is philein with its derivatives," such as philia ("friendship") and philos ("friend"). Within the Church, Florensky says that such philic relationships "blossom in sacramental adelphopoeisis [sic] and the co partaking of the Holy Eucharist, and are nourished by this partaking for co ascesis, co patience, and co martyrdom." A similar vocation to co martyrdom is entailed in the Orthodox rite of marriage, which contains an invocation to the martyrs, who have received their crowns, but the various extant rites of Adelphopoiesis, though in some respects resembling the marriage rite, do not appear to contain any crowning such as takes place in the Orthodox rite of matrimony. Rather the ritual act, apart from co communing in the Eucharist, that has commonly symbolized the adelphopoietic relationship in Russia, Greece, and other Orthodox countries has been an exchange of baptismal crosses (usually worn throughout life). This exchange has commonly taken place, not in public, but in a private encounter between those entering this philic relationship. Such a private exchange is depicted between Parfen and the prince in chapter 20 of Fyodor Dostoevsky's The Idiot:"You wish to exchange crosses? Very well, Parfen, if that's the case, I'm glad enough that makes us brothers, you know." The prince took off his tin cross, Parfen his gold one, and the exchange was made. Parfen was silent. With sad surprise the prince observed that the look of distrust, the bitter, ironical smile, had still not altogether left his newly adopted brother's face. At moments, at all events, it showed itself but too plainly. The relationship of "Cross Brotherhood" appearing here in Dostoevsky's The Idiot seems but a sad mockery of the mutually edifying, faithful, intimate relationship envisioned by Pavel Florensky as blossoming "in sacramental adelphopoeisis" [sic]. He writes that David's "friendship with Jonathan also rises above the level of the utilitarian friendship of the Old Testament and anticipates the tragic friendship of the New." Alternative views are that this rite was used in many ways, such as the formation of permanent pacts between leaders of nations or between religious brothers. This was a replacement for "blood brotherhood" which was forbidden by the church at the time. Others such as Brent Shaw have maintained also that these unions were more akin to "blood brotherhood" and had no sexual connotation. Yet, explicitly contradicting the eros excluding interpretations of the ritual is the Eastern Orthodox Church's own Book of Canon Law, the Pedalion, which, as reported by historian Franco Mormando, "acknowledges the frequently erotic nature of the relationship ritualized in the 'brotherhood by adoption' or 'wedbrotherhood' ceremony: in prohibiting the ceremony (in its chapter on marriage), the Pedalion states that wedbrotherhood 'merely affords matter for some persons to fulfill their carnal desires and to enjoy sensual pleasures, as countless examples of actual experience have shown at various times and in various places '"

Rites for "adelphopoiesis" are contained in Byzantine manuscripts dating from the ninth to the 15th century.

"Бір жыныстылар" немесе "аға-қарындас"

Бұл рәсім Батыста кең танымал болды, бірақ Йель университетінің тарихшысы Джон Босвелл өзінің "Еуропаның жаңа заманға дейінгі бір жынысты одақтары" (Same sex unions in pre modern Europe) кітабында, сондай-ақ "Ұқсастықтың некесі" (The marriage of likeness) деген атпен жарияланған еңбегінде, бұл рәсім екі адамды некеге тұрғызып, одақ құрғандай ететінін айтты. Оның теориясын басқа ғалымдар, әсіресе тарихшы Клаудия Рапп католик ғылыми журналының арнайы санында (52-том, 1997 жыл) және Византиялық діни рәсімдер тарихшысы Стефано Паренти Босвеллдің қолжазбаларын талдаудағы қателіктерді анықтады. Босвеллдің жұмысына діни қауымдастықтан тікелей тараған, аталған рәсімге қатысқандардың өкілдері де күмән келтірді – Грек Православ Шіркеуі, оның еңбегін қазіргі американдық мәдениеттің өзінің дәстүрін игеруі деп санайды және адельфопоэзисті "бауырластық" деп аударады, ол таза достыққа негізделген қарым-қатынасты білдіреді. Осы терминнің тағы бір аудармасы – "бауыр жасау". Көптеген ғалымдар Босвеллдің тұжырымдамасын сынағанмен, либералды американдық епископалдық ғалымдар Робин Скрогс және Уильям Л. Кантримен сияқты кейбіреулері онымен келісті. Босвелл грек тіліндегі "бауырластық" рәсімінің бірнеше нұсқасының мәтіні мен аудармасын берді, сондай-ақ славян тіліндегі нұсқаларының (Братотворине немесе Побратимство) аудармасын ұсынды, бірақ Рапп және басқалар оның аудармаларының дұрыстығын жоққа шығарды. Босвелл адельфопоэзисті "бір жынысты неке" деп аударудың қажеті жоқ екенін айтса да, "бауыр жасау" немесе "бауырларды жасау" аудармасының "тарихи контекстен тыс" екенін, ал "бір жынысты одақ" терминін қолданудың дұрыс екенін ұсынды. Босвеллтің бұл ұсынысы Шығыс Православие канонистеріне, сондай-ақ Рапп сияқты ғалымдарға ұнамады, олар мұның дәстүрлі христиан дінінен өзгеше, заманауи секулярлық эпистемология мен антропологияға негізделгенін айтты. Босвелл жыныстық идентитіктің қазіргі заманғы түсініктерімен салыстыруға тырысты, бірақ адельфопоэзистің рәсімдері одақтың рухани сипатын христиандық терминдермен нақты бейнелейтін. Кейбір жаңа зерттеулер Босвеллдің тұжырымдамасын этнографиялық тұрғыдан қарастырды. Ник Йовчич Сас "Гомофобия дәстүрі: Сербия Православиесінде бір жынысты қатынастарға жауаптар (ХІХ ғасырдан бастап қазіргі күнге дейін)" атты мақаласында Сербияда ХІХ және ХХ ғасырдың басында тіркелген Побратимствоның жыныстық және романтикалық ерекшеліктерін атап өтті. Мэри Эдит Дурхам, Пол Некке, Динко Томашич және Тих Р. Грегорович сияқты антропологтар мен этнографтардың еңбектерін зерттеген Йовчич Сас бауырластық одақтарының Серб Православ Шіркеуінің үйреткеніндей, тек платоникалық немесе саяси одақтар емес екенін дәлелдеді. Ол сондай-ақ Батыс Еуропаның мәдени ұят сезімінің серб қоғамына тигізген әсеріне назар салды, бұл ұяттың салдарынан Побратимствоның нақты тәжірибесі мен оның бір жынысты қатынастардағы көрінісі туралы мәдени ұмытылу мен қысым тудырды.

The ritual gained popular attention in the West, however, after Yale historian John Boswell in his book Same sex unions in pre modern Europe, also published as The marriage of likeness, argued that the practice was to unite two persons in a marriage like union. His theory was disputed by other academic experts on the issue, notably historian Claudia Rapp in a special issue of the Catholic scholarly journal Traditio (vol. 52) in 1997, as well as Byzantine liturgical historian Stefano Parenti, who identified the origins of problems in Boswell's manuscript analysis. Boswell's work also was disputed by the religious community today descended most directly from that involved in the original practice, the Greek Orthodox Church, which regarded his work as a modern American cultural appropriation of its tradition, and translates adelphopoiesis as "fraternization," involving a chaste friendship. A similar translation of the term is "brother making". While many scholars criticized Boswell's findings, some agreed with him, including liberal American Episcopalian scholars Robin Scroggs and William L. Countryman. Boswell gave text and translation for a number of versions of the "fraternization" ceremony in Greek, and translation for a number of Slavonic versions (Bratotvorenie or Pobratimstvo), although Rapp and others disputed the accuracy of his translations. Boswell himself denied that adelphopoiesis should be properly translated as "homosexual marriage," but he argued that "brother making" or "making of brothers" was an "anachronistically literal" translation and proposed "same sex union" as the preferable rendering. Boswell's preference was problematic to Eastern Orthodox canonists, as well as scholars such as Rapp, who argued that it involved an anachronistically modern secular epistemology and anthropology, different from traditional Christianity. Boswell suggested a potential parallel to modern constructions of sexual identity, although the rites for adelphopoiesis explicitly highlighted the spiritual nature of the union in premodern Christian terms. Some more recent scholarship has investigated Boswell's claim along ethnographic lines. Nik Jovčić Sas in his piece "The Tradition of Homophobia: Responses to Same Sex relationships in Serbian Orthodoxy from the nineteenth century to the present day" highlights the distinctly sexual and romantic qualities of Pobratimstvo recorded in Serbia from the 19th and early 20th centuries. Looking at the work of anthropologists and ethnographers such as Mary Edith Durham, Paul Näcke, Dinko Tomašić and Tih R. Gregorovitch Jovčić Sas argues that brotherhood unions were not simply platonic or political unions, as taught by the Serbian Orthodox Church. He also draws attention to the effects of Western European cultural shaming upon Serbian society a shame resulting in suppression and cultural amnesia regarding the actual praxis and embodiment of Pobratimstvo in earlier same sex relationships.

Босуэллдің сыншылары

Халсолл (1996) Босвеллдің еңбектері төңірегіндегі пікір-таластардың (жақтаушылар мен күмәнданғандардың шолуларын қоса) толық тізімін жасады. Келесі мәліметтер белгілі сыншылардың еңбектерінен алынған.