Абу әл-Вафа әл-Бұжжани: қазақ математигі және астрономының өмірі мен еңбектері
Abu al-Wafa' al-Buzjani
Абу әл-Вафа Бӯжғани (940-998) – парсы математигі, астрономы. Сфералық тригонометрияны дамытты, теріс сандарды алғаш рет қолданды, синус/тангенс кестелерін жасады.
Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Персиялық математик және астроном (940–998)
Persian mathematician and astronomer (940–998)
Абу әл-Вафа Мухаммед ибн Мухаммед ибн Яхья ибн Исмаил ибн әл-Аббас әл-Буджьяни немесе Абу әл-Вафа Буджьяни (Абу-әл-Вафа Буджьяни, 10 маусым 940 – 15 шілде 998) – Бағдадта жұмыс істеген математик және астроном. Ол сфералық тригонометрияда маңызды жаңалықтар жасады, ал оның саудагерлерге арналған арифметикалық еңбегінде ортағасырлық исламдық мәтінде теріс сандарды қолданудың алғашқы мысалы кездеседі. Ол сондай-ақ 15 минуттық интервалмен синус және тангенс кестелерін жасаған. Ол секант және косекант функцияларын енгізді, сондай-ақ доғамен байланысты алты тригонометриялық функциялардың өзара байланысын зерттеді. Ол сол кезде Бағдадта болған Әбу Сахл әл-Кухи және әл-Сиджизи сияқты көрнекті ғалымдардың, сондай-ақ Әбу Наср Мансур, Әбу Махмуд Хожанди, Кушяр Гиляни және әл-Бирунидің замандасы болды. Бағдадта ол Буийд әулетінің қолдауын алды.
Abū al Wafāʾ Muḥammad ibn Muḥammad ibn Yaḥyā ibn Ismāʿīl ibn al ʿAbbās al Būzjānī or Abū al Wafā Būzhjānī (ابو الوفا بوژگانی, ابو الوفا بوزجانی; 10 June 940 – 15 July 998) mathematician and astronomer who worked in Baghdad. He made important innovations in spherical trigonometry, and his work on arithmetic for businessmen contains the first instance of using negative numbers in a medieval Islamic text. He is also credited with compiling the tables of sines and tangents at 15' intervals. He also introduced the secant and cosecant functions, as well studied the interrelations between the six trigonometric lines associated with an arc. He was a contemporary of the distinguished scientists Abū Sahl al Qūhī and al Sijzi who were in Baghdad at the time and others such as Abu Nasr Mansur, Abu Mahmud Khojandi, Kushyar Gilani and al Biruni. In Baghdad, he received patronage from members of the Buyid court.
Астрономия
Әбу әл-Уафа аспанды бақылау үшін қабырғалық квадрант салған алғашқы адам. Нәтиже қазіргі есептеулерге өте жақын болды, екі бойлықтың арасындағы айырмашылық шамамен 1 сағатты құрады. Әбу әл-Уафа астрономиялық құралдар жасаған танымал Әбу Сахл әл-Кухимен де жұмыс істеген. Оның қалған еңбектері теориялық жаңалықтармен толы болмаса да, оның бақылау деректерін кейінгі көптеген астрономдар, оның ішінде әл-Бируни қолданды.
Abu al Wafa' was the first to build a wall quadrant to observe the sky. The result was very close to present day calculations, showing a difference of approximately 1 hour between the two longitudes. Abu al Wafa is also known to have worked with Abū Sahl al Qūhī, who was a famous maker of astronomical instruments. While what is extant from his works lacks theoretical innovation, his observational data were used by many later astronomers, including al Biruni.
Алмагест
Оның астрономияға қатысты еңбектерінің ішінде "Алмагест" (Kitāb al Majisṭī) деген алғашқы жеті трактаты ғана қазірге дейін сақталған. Бұл еңбек жазықтық және сфералық тригонометрия, планеталық теория және қибла бағытын анықтау шешімдері салаларындағы көптеген тақырыптарды қамтиды, мұндағы үшбұрыштың қабырғалары (бірлік сферасында радианмен өлшенеді) және оларға қарсы жатқан бұрыштар келтірілген. Кейбір дереккөздер оның тангенс функциясын енгізгенін көрсетеді, бірақ басқа дереккөздер бұл жаңалықты әл-Марвазиге жатқызады. "Жазушылар мен кәсіпкерлерге қажетті арифметика ғылымы" (كتاب في ما يحتاج إليه الكتاب والعمال من علم الحساب Kitāb fī mā yaḥtāj ilayh al kuttāb wa’l ʿummāl min ʾilm al ḥisāb). Бұл ортағасырлық ислам мәтіндерінде теріс сандардың қолданылған алғашқы кітабы. Ол сонымен қатар Диофант, әл-Хуаризми және Евклидтің "Элементтері" атты алгебралық еңбектеріне аудармалар мен түсіндірмелер жазды.
Among his works on astronomy, only the first seven treatises of his Almagest (Kitāb al Majisṭī) are now extant. The work covers numerous topics in the fields of plane and spherical trigonometry, planetary theory, and solutions to determine the direction of Qibla. where are the sides of the triangle (measured in radians on the unit sphere) and are the opposing angles. Some sources suggest that he introduced the tangent function, although other sources give the credit for this innovation to al Marwazi. "A Book on What Is Necessary from the Science of Arithmetic for Scribes and Businessmen", (كتاب في ما يحتاج إليه الكتاب والعمال من علم الحساب Kitāb fī mā yaḥtāj ilayh al kuttāb wa’l ʿummāl min ʾilm al ḥisāb). This is the first book where negative numbers have been used in the medieval Islamic texts. He also wrote translations and commentaries on the algebraic works of Diophantus, al Khwārizmī, and Euclid's Elements.
Мұра
Айдағы Абул Вафа кратері оның құрметіне аталған. 2015 жылдың 10 маусымында Google Абу әл-Уафа Бужжаниді еске алуға арнап логотипін өзгертті.
The crater Abul Wáfa on the Moon is named after him. On 10 June 2015, Google changed its logo in memory of Abu al Wafa' Buzjani.