Кіріспе

Ежелгі гректерде жаңбырлы көмекейдің бейнесі Ежелгі грек діні мен мифологиясында Ирис (/aɪ//r//ɪ//s/; EYEriss; Ἶρις (Îris)) – Таума мен Электра құдайларының қызы, жаңбырлы көмекейдің бейнесі және құдайлардың хабаршысы, Олимпиадалықтардың, әсіресе Гера патшайымының қызметшісі. Ирис бірнеше оқиғада құдайлардан хабар алып келеді немесе құдайларға тапсырмалар орындайды, бірақ өзіне тән мифологиясы жоқ. Сол сияқты, Ириске табынудың тарихи культі мен құлшылығы туралы мәліметтерде өте аз дерек кездеседі, тек Делос аралынан бірнеше іздер сақталған. Ежелгі өнерде Ирис қанатты жас әйел ретінде бейнеленген, ол құдайларға су құюға арналған құмыра мен хабаршылардың символы – кадуцейді ұстап жүреді. Ирис дәстүрлі түрде батыс желдің құдайы және төрт Анемойдың бірі – Зефирдің әйелі саналды, одан кейбір нұсқаларда Потос туған. Прото-индоевропа тіліндегі *uh2i r i деген алғашқы форма ұсынылған, бірақ Бикес оны «негіздеу қиын» деп есептейді.

Отбасы

Гесиодтың "Теогония" шығармасына сәйкес, Ирис – Таумас пен Океанида Электраның қызы және Арке мен Осипете Харпийлердің қарындасы. Титаномахия кезінде Ирис Олимпий құдайларының хабаршысы болды, ал оның қарындасы Арке олимпийліктерге сатқындық жасап, құдайлардың жауы Титандардың хабаршысы болды. Ол – радуга құдайы. Ол сонымен қатар құдайлар мен құдайшаларға нектар ішетін сусын дайындайды. Батыс желінің құдайы Зефирус оның жұбайы. Олар бірге Потос есімді ұл тапты, немесе б.з.д. VI ғасырдағы грек лирикалық ақыны Алкейдің айтуынша, олар махаббат құдайы Эросқа өмір сыйлады, бірақ Эрос көбінесе Арес пен Афродитаның ұлы ретінде еске алынады. Ноннның "Дионисика" шығармасына сәйкес, Иристің інісі – Гидасп. Ол сондай-ақ теңіз бен аспанның құдайларының бірі ретінде белгілі. Ирис құдайларды адамзатпен байланыстырады. Ол желдің жылдамдығымен әлемнің бір шетінен екінші шетіне, теңіздің тереңдігіне және жер асты әлеміне дейін саяхаттайды.

Титаномахия

Айрис құдайлардан хабар алып, оларды адамдарға жеткізу үшін аязбен саяхаттайды деп айтылады. Кейбір деректерде Айрис – Арке атты, басқа хабаршы құдайдың қарындасы ("жылдам", "шапшаң"). Арке Титаномахия кезінде Титандарға хабаршы болып қосылу үшін Олимп құдайларынан ұшып кеткен, осылай екі қарындас жауласып, хабаршы болып қалды. Соғысты Зевс және оның одақтастары жеңгеннен кейін, Зевс Аркенің қанаттарын жыртып алып, Пелеусқа үйленген Нереида Тетиске сыйлап берді. Тетис оларды өз ұлы Ахиллеске берді, ол оларды аяғына тақты. Ахиллес кейде "подаркес" (Арке қанатындай аяқ) деп аталды. Подаркес – Троя патшасы Приамның бұрынғы аты.

Құдалардың елшісі

Қызы Персефонаны Хадес ұрлап кеткеннен кейін, егіншілік құдайы Деметр Элеусидегі ғибадатханасына шегініп, жерді шөлейт етті, үлкен ашаршылыққа себеп болып, көптеген адамдар қырылды, соның салдарынан құдайларға құрбан шалу тоқтады. Зевс Иристі Деметрге басқа құдайларға қосылып, қарғысын алып тастауға шақырып жіберді, бірақ қызы қайтарылмағандықтан Деметр көндірмеді. Бір хикаяда, Лето мен оның балалары Зевстен Прометейді азаптан босатуды өтінген соң, Зевс кешіріп, Иристі Гераклға бақытсыз Прометейді босатуды бұйрықтап жіберді. Кейін, Ceyx кеме апатына ұшырап суға батқаннан кейін, Гера Ириске өзінің бұйрықтарын ұйқы құдайы Гипносқа жеткізуді тапсырды. Ирис оны үңгірде тауып, Гераның Ceyx-тің әйелі Алкионаға армандарында жақынының қазасы туралы хабарлауын қалағанын айтты. Гераның бұйрығын жеткізгеннен кейін Ирис дереу кетіп қалды, Гипносқа ұзақ тұруға батыл болмады, өйткені оның күші оны басып алды, басы ауырды және ұйқысы келді. Аристофанның "Құстар" комедиясында атақты құстар аспанда қала салып, Олимп құдайларын ығыстыруды жоспарлайды. Ирис, елші ретінде, олармен кездесуге барады, бірақ олар оны мазақтап, қорлап, олардың көшбасшысы Писетера, қарт афиналық, зорлаумен қорқытады. Ирис Писетеардың құдайларды танымайтынына және оның олардың бірі екенін түсінбегеніне таңырқап, шатасады. Содан кейін Писетеар оған құстар енді құдайлар екенін, адамдар құрбандық шалуға тиіс қасиетті жандар екенін айтады. Писетеар оны зорлаумен қорқытқаннан кейін, Ирис оны ұятсыз сөздері үшін сөкпей кетеді, және өзінің әкесі деп атаған Зевс оны жазалайтынын ескертеді. Ирис Виргилийдің "Энеидасында" да бірнеше рет, көбінесе Юнонаның өкілі ретінде пайда болады. 4-кітапта Юнона оны патшайым Дидоның шашынан бір тоқ шашын жұлып алуға жібереді, осылайша ол өліп, Хадис әлеміне өтуі үшін. 5-кітапта Ирис троялық әйелдің кейпіне еніп, басқа троялық аналарды Сицилиядан кетуіне кедері келтіру үшін Энейдің төрт кемесін өртеуге итермелейді. Рим ақыны Овидийдің айтуынша, Ромул Квирин құдайы ретінде қасиеттіленгеннен кейін, оның әйелі Герсилия күйеуімен қайта қосылу үшін құдайлардан өзіне де өлместік сыйлауларын өтінді. Юнона оның тілегін естіп, Иристі жіберді. Ирис бір саусағымен Герсилияға тиіп, оны өлмейтін құдайға айналдырды. Герсилия Олимпке ұшып барып, ол жерде Хоралардың бірі болып, күйеуімен мәңгі өмір сүруге ие болды.

Троя соғысы

Стасинус жазған "Киприя" эпосының жоғалған нұсқасына сәйкес, Критке аттанған Менелайға Спартада оның болмаған кезінде болған оқиғалар туралы – атап айтқанда, әйелі Еленнің троялық ханзада Париспен қашып кетуі және Еленнің інісі Кастордың қазасы туралы Айрис хабар берген. Айрис Гомерге жатқызылатын "Илиада" дастанында жиі еске алынады. Дегенмен, ол "Одиссея" дастанында кездеспейді, ал оның орнын Гермес басады. Гермес сияқты, Айрис та кадуцей немесе қанатты таяқ алып жүреді. Зевстің, құдайлардың патшасының бұйрығымен, ол Стикс өзенінен су құятын құмыраны алып келеді, соның көмегімен жалған серт берушілерді ұйықтатып тастайды. XXIII кітапта ол Ахиллдің Борей мен Зефирге Патроклдың кремация өрті үшін дұғасын жеткізеді. Ал соңғы кітапта Зевс Иристі Приам патшаға, Ахай лагеріне жалғыз барып, өлтірілген ұлы Гектордың денесін Ахиллден құтқару керектігін жеткізу үшін жібереді. Айрис жылдамдықпен хабарды Приамға жеткізеді де, Олимпқа қайта оралады.

Басқа мифтер

"Аполлонға арналған Гомер гимніне" сәйкес, Лето Аполлон мен Артемида егіздерін дүниеге келтіруге дайындалғанда, екі құдайды – Гера мен бала тудыру құдайы Эйлейтияны қоспағанда, барлық құдайлар қатысты. Лето босанудың тоғызыншы күні Ириске Эйлейтияға сыйлық беруді және Гера білмейтіндей, бала тууға көмектесуін сұрады. Каллимахтың айтуынша, Ирис пен Арес Гераның бұйрығымен барлық қалалар мен елдерге жүкті Летодан қашықтауға және оған егіздерін дүниеге әкелуге болатын баспана бермеуге бұйрық берді. Астерия, енді Делос аралына айналғаннан кейін Летоға пана берген соң, Ирис Гераға Летоның Гераның бұйрығына бағынбаған Астерияның арқасында дүниеге келуіне рұқсат етілгенін хабарлау үшін ұшып келді және Гераның жанына отырды. Аполлоний Родийдың сөзіне қарағанда, Ирис Аргонавттар Зет пен Калейсті, Харпияларды Страфад аралдарына ("Бұрылыс аралдарына") қуғаннан кейін кері қайтарды. Бауырлар Пайғамбар Финеустың азаптарын тоқтатып, Харпияларды өлтірмеді, себебі Ирис Финеусты енді Харпиялар мазаламайтынын уәделеді. Теба патшасы Креон Тебаға қарсы көтерілген аргив сарбаздарының денелерін жерлеуге тыйым салғаннан кейін, Гера Ириске олардың денелерін нәрмен және амброзиямен ылғалдауды бұйырды. Бір оқиғада, Ирис Дионисқа табынуды бұзуға тырысқанда сатирлермен зорлануға жақын болды, мүмкін Гераның тапсырмасымен. Б.з.д. V ғасырға жататын он бес қара және қызыл фигуралы ваза суреттерінде сатирлер оған құрбандыққа кедергі келтіргенде оны қорқытып немесе ұстап алуға тырысқандары бейнеленген. Тағы бір тостағанда сатирлер Ириске шабуыл жасап жатыр, ол Дионис құрбандық алтарынан құрбандық етін ұрлауға тырысып жатыр, ол да сахнада көрінеді. Екінші жағынан, сатирлер Гермес пен Гераклдың арасында тұрған Гераға шабуыл жасайды. Ежелгі драматург Ахеус қазір жоғалған сатир пьесасы "Ирис" жазды, бұл вазалардың сюжетіне бастау болуы мүмкін. Еврипидтің "Ақылдан безген Геракл" пьесасында Ирис ақылсыздық құдайы Лиссамен бірге Гераклға үш ұлы мен әйелі Мегараны өлтірген ақылсыздықпен қарғыс жасайды. Ирис Зевс пен Гераның төсегін де дайындады.

Дін

Гректердің тағы бір белгілі хабаршы құдайы Герместен өзгеше, Ирис ежелгі грек дінінде маңызды рөл атқармады және оған сирек құлшылық етілді. Ириске арналған ғибадатханалар, қасиетті орындар немесе оның құрметіне өткізілетін мерекелер белгілі емес. Ол көбінесе вазалар мен барельефтерде бейнеленгенімен, ежелгі дәуірде Ирис мүсіндерінің көп жасалғаны белгілі емес. Дегенмен, ол Афинадағы Парфенонның батыс фронтонында мүсін түрінде бейнеленген. Ирис кем дегенде шағын құлшылықтың нысаны болған сияқты, бірақ оның культінің сақталған жалғыз іздері – Афинейдің "Түскі аспаздық әңгімелер" еңбегінде Делос тұрғындары Ириске құрбандық шалып, оған бидай ұны, май және балдан жасалған, бірге қайнатылған басынния деп аталатын торттарды ұсынғаны туралы жазылған.

Эпитеттер

Иристің көптеген поэтикалық атаулары мен эпитеттері болды, соның ішінде хризоптерос (χρυσόπτερος "алтын қанатты"), podas ōkea (πόδας ὠκέα "шапшаң аяқты") немесе podēnemos ōkea (ποδήνεμος ὠκέα "желдей шапшаң аяқты"), roscida ("жұмсақ", латын), және Таумантиас немесе Таумантис (Θαυμαντιάς, Θαυμαντίς, "Таумас қызы, ғажайып"), аэллопус (ἀελλόπους "дауыл аяқты, жылдам"). Ол құмырасымен бұлттарды суарды, ал суды теңізден алды.

Өкілдік

Ирис көкжиек ретінде немесе иықтарында қанаты бар әдемі жас қыз ретінде бейнеленеді. Құдай ретінде Ирис байланыс, хабарламалар, көкжиек және жаңа іскерліктермен байланысты. Бұл көкжиектің бейнесі бір кезде аспан мен жер арасындағы байланыс ретінде сипатталған. Кейбір мәтіндерде ол көп түсті жамылғы киген күйінде бейнеленген. Осы жамылғы арқылы ол бір жерден екінші жерге баратын көкжиектерді жасайды. Ирис қанаттарының тым әдемі болғаны сонша, тіпті қараңғы үңгірді де жарықтандыра алатындығы айтылады, бұл қасиет оның Сомнусқа Алкионаға хабар жеткізу үшін келген оқиғасынан көрінеді. Ирис негізінен байланыс және хабарламалармен байланысты болғанымен, ол сонымен қатар адамдардың дұғаларын орындауға көмектеседі деп сенді, оларды өзі орындайды немесе басқа құдайлардың назарына жеткізеді.

Ғылым саласында

Гүлдерінің көптеген түрлі түстерге ие болуына байланысты, оның құрметіне ирис гүлі аталған. 7 Ирис – осы қасиеттің атымен аталған негізгі белдеудегі астероид. Иридий химиялық элементінің аты Ирис есімімен байланысты, себебі оның түрлі-түсті тұздары бар.

Музыканың ішінде

Иррис, Ирис қасиетті әйгершінің есімімен аталатын К-поп қыздар тобы.

Ежелгі дереккөздер

Аполлодор, Аполлодор, Кітапхана, сэр Джеймс Джордж Фрейзердің ағылшын тіліне аудармасымен, Ф. Б. А., Ф. Р. С. 2 томдық. Кембридж, Массачусетс, Гарвард университетінің баспасы; Лондон, Уильям Хайнеманн Лтд. 1921. Perseus Digital Library онлайн нұсқасы. Аполлоний Родий, Аргонавтика, Роберт Купер Ситонның аудармасы (1853–1915), Р. С. Лоеб Классикалық кітапханасы, 001 том. Лондон, Уильям Хайнеманн Лтд, 1912. Топос мәтіндік жобасының онлайн нұсқасы. Каллимах. Гимндер, Александр Уильям Мейрдің аудармасы (1875–1928). Лондон: Уильям Хайнеман; Нью-Йорк: G. P. Putnam's Sons. 1921. Топос мәтіндік жобасының онлайн нұсқасы. Гесиод, Теогония, Хью Г. Эвелин Уайттың ағылшын тіліне аудармасымен, «Гомерлік гимндер мен Гомерика» жинағында, Кембридж, Массачусетс, Гарвард университетінің баспасы; Лондон, Уильям Хайнеманн Лтд. 1914. Perseus Digital Library онлайн нұсқасы. Гомер, «Илиада», А. Т. Мюррейдің (PhD) ағылшын тіліне аудармасымен, 2 томдық. Кембридж, Массачусетс, Гарвард университетінің баспасы; Лондон, Уильям Хайнеман, Лтд. 1924. Perseus Digital Library онлайн нұсқасы. Эвелин Уайт, Хью, «Гомерлік гимндер мен Гомерика», Хью Г. Эвелин Уайттың ағылшын тіліне аудармасымен. Гомерлік әндер. Кембридж, Массачусетс, Гарвард университетінің баспасы; Лондон, Уильям Хайнеманн Лтд. 1914. Еврипид, «Толық грек драмасы», Уитни Дж. Оутс пен Юджин О'Нилл бас редакторы болған, 2 томдық. 2-том. «Фенисса», Е. П. Колридж аударған. Нью-Йорк. Random House. 1938. Овидий. «Метаморфозалар», 1 том: 1–8 кітаптар. Фрэнк Юстус Миллер аударған. Г. П. Гулд редакциялаған. Loeb Classical Library No. 42. Кембридж, Массачусетс: Гарвард университетінің баспасы, 1977, алғаш рет 1916 жылы жарық көрген. Гарвард университетінің баспасындағы онлайн нұсқасы. Стаций, «Фебаида», 2 том: «Фебаида»: 8–12 кітаптар. «Ахиллеид». Д. Р. Шеклтон Бейли редакциялаған және аударған. Loeb Classical Library 498. Кембридж, Массачусетс: Гарвард университетінің баспасы, 2004. Теокрит, «Идиллиялар мен эпиграммалар», эпилогпен, Даррил Хайн аударған, Нью-Йорк, Atheneum, 1982. Валерий Флакк, «Аргонавтика». Дж. Х. Мозли аударған. Loeb Classical Library 286. Кембридж, Массачусетс: Гарвард университетінің баспасы, 1934. Вергилий, «Энеида». Теодор С. Уильямс аударған. Бостон. Houghton Mifflin Co. 1910. Perseus Digital Library онлайн нұсқасы.

Қазіргі заманғы дереккөздер

Грималь, Пьер (1996). "Ирида". "Классикалық мифология сөздігі". 237–238 беттер. Пейре, Ив (2009). "Ирида". "Шекспирдің классикалық мифологиясы сөздігі", ред. Ив Пейре. Смит, Уильям (1873). "Ирида". "Грек және римдік биографиялық және мифологиялық сөздігі". Лондон.