Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Тілдік типологиядағы морфосинтаксикалық сәйкестіктің түрі
Type of morphosyntactic alignment in linguistic typology
Тілдік типологияда активті-стативті сәйкестік (сонымен қатар бөлінген транзитивті сәйкестік немесе семантикалық сәйкестік) – морфосинтаксикалық сәйкестіктің бір түрі. Онда интранзитивті сөйлемнің жалғыз аргументі ("субъектісі") (көбінесе S деп белгіленеді) кейде транзитивті етістіктің агенті сияқты (яғни, ағылшын тіліндегі "Мен" немесе "Ол" сияқты) белгіленсе, кейде тікелей объекті сияқты (ағылшын тіліндегі "Мені" немесе "Оны" сияқты) белгіленеді. Активті-стативті сәйкестікке ие тілдерді көбінесе активті тілдер деп атайды. Интранзитивті аргументтің (S) жағдайы немесе келісімі әр тілге тән семантикалық немесе лексикалық критерийлерге байланысты. Критерийлер көбінесе ерік-жігердің дәрежесіне немесе қатысушының етістік әрекетіне бақылау деңгейіне негізделеді. Мысалы, біреу сүрініп құлап кетсе, активті-стативті тілде "Мені құлатты" деген сияқты сөздер қолданылуы мүмкін. "Мен құладым" деу, адамның оны әдейі жасағанын білдіреді, мысалы, бокс кезінде құлау. Тағы бір мүмкіндік – эмпатия. Мысалы, егер біреудің иті машинаның астына түсіп қалса, "Оның өлімі" деген сияқты сөздер қолданылуы мүмкін. "Ол өліп қалды" деу, адамның эмоциялық жағдайына әсер етпегенін білдіреді. Егер транзитивті сөйлемнің негізгі аргументтері А (транзитивті етістіктің агенті) және П (транзитивті етістіктің пациенті) деп аталатын болса, активті-стативті тілдерді S = P/O ("Мені құлатты") немесе S = A ("Мен құладым") ретінде интранзитивті S-ді сәйкестендіретін тілдер ретінде сипаттауға болады, жоғарыда аталған критерийлерге байланысты. Активті-стативті тілдер S = A ретінде S-ді сәйкестендіретін ағылшын тілі сияқты аккузативті тілдерге және S = P/O ретінде S-ді сәйкестендіретін ергативті тілдерге қарама-қайшы келеді.
In linguistic typology, active–stative alignment (also split intransitive alignment or semantic alignment) is a type of morphosyntactic alignment in which the sole argument ("subject") of an intransitive clause (often symbolized as S) is sometimes marked in the same way as an agent of a transitive verb (that is, like a subject such as "I" or "she" in English) but other times in the same way as a direct object (such as "me" or "her" in English). Languages with active–stative alignment are often called active languages. The case or agreement of the intransitive argument (S) depends on semantic or lexical criteria particular to each language. The criteria tend to be based on the degree of volition, or control over the verbal action exercised by the participant. For example, if one tripped and fell, an active–stative language might require one to say the equivalent of "fell me." To say "I fell" would mean that the person had done it on purpose, such as taking a fall in boxing. Another possibility is empathy; for example, if someone's dog were run over by a car, one might say the equivalent of "died her." To say "she died" would imply that the person was not affected emotionally. If the core arguments of a transitive clause are termed A (agent of a transitive verb) and P (patient of a transitive verb), active–stative languages can be described as languages that align intransitive S as S = P/O∗∗ ("fell me") or S = A ("I fell"), depending on the criteria described above. Active–stative languages contrast with accusative languages such as English that generally align S as S = A, and to ergative languages that generally align S as S = P/O.
Түрлері
Көптеген мұндай тілдерде, әрбір етістік үшін транзитивті аргументтің жағдайы лексикалық тұрғыдан бекітіледі, субъектінің нақты еркіне қарамастан, бірақ көбінесе ең типік жағдайға сәйкес келеді. Мысалы, жүзу етістігінің аргументі әрқашан транзитивті субъект (агент сияқты) ретінде қарастырылуы мүмкін, ал ұйықтау етістігінің аргументі транзитивті тікелей объект (пациент сияқты) ретінде қарастырылуы мүмкін. Дакота тілінде, жүгіру сияқты белсенді етістіктердің аргументтері, аккузативті тілдердегідей, транзитивті агенттер сияқты белгіленеді, ал тұру сияқты белсенді емес етістіктердің аргументтері, ергативті тілдердегідей, транзитивті объектілер сияқты белгіленеді. Мұндай тілде, егер жүгіру немесе жұту сияқты етістіктің субъектісі агенттік ретінде анықталса, ол жұту әрекеті еріксіз болған жағдайда да әрқашан солай белгіленеді. Бұл субтип кейде «бөлінген S» деп аталады.
For most such languages, the case of the intransitive argument is lexically fixed for each verb, regardless of the actual degree of volition of the subject, but often corresponding to the most typical situation. For example, the argument of swim may always be treated like the transitive subject (agent like), and the argument of sleep like the transitive direct object (patient like). In Dakota, arguments of active verbs such as to run are marked like transitive agents, as in accusative languages, and arguments of inactive verbs such as to stand are marked like transitive objects, as in ergative languages. In such language, if the subject of a verb like run or swallow is defined as agentive, it will be always marked so even if the action of swallowing is involuntary. This subtype is sometimes known as split S.
Басқа тілдерде, транзитивті аргументтің белгіленуі семантикалық мәселелерге негізделген сөйлеушінің шешімімен анықталады. Кез келген берілген транзитивті етістік үшін сөйлеуші аргументті агенттік немесе пациенттік деп белгілеуді таңдай алады. Осы тілдердің кейбіреулерінде агенттік белгілеу әрекетке қатысты ерік-жігердің немесе бақылаудың дәрежесін көрсетеді, ал пациенттік жағдай әдепкі бойынша қолданылады; ал басқаларында пациенттік белгілеу ерік-жігердің немесе бақылаудың жоқтығын көрсетеді, әрекеттен зардап шегуді немесе басқаша әсер етуді, немесе сөйлеушінің тарапынан көңіл көрсетуді білдіреді, ал агенттік жағдай әдепкі бойынша қолданылады. Бұл екі субтипті (пациенттік әдепкі және агенттік әдепкі) кейде «сұйық S» деп атайды.
In other languages, the marking of the intransitive argument is decided by the speaker, based on semantic considerations. For any given intransitive verb, the speaker may choose whether to mark the argument as agentive or patientive. In some of these languages, agentive marking encodes a degree of volition or control over the action, with the patientive used as the default case; in others, patientive marking encodes a lack of volition or control, suffering from or being otherwise affected by the action, or sympathy on the part of the speaker, with the agentive used as the default case. These two subtypes (patientive default and agentive default) are sometimes known as fluid S.
Терминология
Белсенді тілдер зерттеудің салыстырмалы түрде жаңа саласы болып табылады. Бұрын белсенді морфосинтаксикалық байланыс осы ретінде танылмайтын және көбінесе стандартты баламалардан (атай және айыптау, сондай-ақ ергативтік-абсолютивтік) қызықты ауытқу ретінде қарастырылатын. Сонымен қатар, белсенді тілдердің саны аз, және олар көбінесе күрделіліктер мен ерекше жағдайларды көрсетеді ("таза" белсенді байланыс – идеал). Сондықтан қолданылатын терминология өте икемді. Белсенді тілдердің морфосинтаксикалық байланысы активті-стативтік байланыс немесе семантикалық байланыс деп те аталады. Жоғарыда қолданылған агенттік жағдай және пациенттік жағдай терминдері кейде белсенді және белсенсіз терминдермен алмастырылады.
Active languages are a relatively new field of study. Active morphosyntactic alignment used to be not recognized as such, and it was treated mostly as an interesting deviation from the standard alternatives (nominative–accusative and ergative–absolutive). Also, active languages are few and often show complications and special cases ("pure" active alignment is an ideal). Thus, the terminology used is rather flexible. The morphosyntactic alignment of active languages is also termed active–stative alignment or semantic alignment. The terms agentive case and patientive case used above are sometimes replaced by the terms active and inactive.
Қайта құрылған прототілдер
Кастро Алвестің (2010) сөзіне сүйенсек, Proto Northern Jê тілінің шекті сөйлемдері үшін S-тің бөлінген сәйкестігін қауіпсіз түрде қайта құруға болады. Ал, шекті емес етістікпен басталатын сөйлемдер осы қайта құрылған тілде ергативті сәйкестікке ие болған. Индоевропа тіліне дейінгі тіл, оның тікелей ұрпағы – Индоевропа тілімен шатастырылмауы керек, белсенді сәйкестікпен байланысты көптеген ерекшеліктерді көрсетеді, мысалы, белсенді және белсенді емес немесе стативтік етістіктердің аргументтері арасындағы айырмашылық. Оның ұрпақ тілдерінде де ерікті және еріксіз етістіктер арасындағы морфологиялық бөліністің іздері сақталып қалған, мысалы, қабылдау және тану етістіктерінде аргумент көлбеу жағдайды алады (осы жағдай «күркіреген субъект» деп аталады), оның қалдықтары Орта ағылшын тілінде («methinks») немесе көру мен қарау, есту мен тыңдау арасындағы айырмашылықта байқалады. Индоевропа тілдерінің ұрпақтарындағы бұл құрылымның басқа да қалдықтары иеленуді ұғыну және көптеген бөлшектерді қолдану болып табылуы мүмкін.
According to Castro Alves (2010), a split S alignment can be safely reconstructed for Proto Northern Jê finite clauses. Clauses headed by a non finite verb, on the contrary, would have been aligned ergatively in this reconstructed language. The reconstructed Pre Proto Indo European language, not to be confused with the Proto Indo European language, its direct descendant, shows many features known to correlate with active alignment like the animate vs. inanimate distinction, related to the distinction between active and inactive or stative verb arguments. Even in its descendant languages, there are traces of a morphological split between volitional and nonvolitional verbs, such as a pattern in verbs of perception and cognition where the argument takes an oblique case (called quirky subject), a relic of which can be seen in Middle English methinks or in the distinction between see vs. look or hear vs. listen. Other possible relics from a structure, in descendant languages of Indo European, include conceptualization of possession and extensive use of particles.