Кіріспе

Уэльс мифологиясындағы кейіпкер Рианнон ( /ˈriːænən/) – Уэльс мифологиясындағы маңызды тұлға, ол «Мабиногидің» бірінші және үшінші тармақтарында кездеседі. Рональд Хаттон оны «әлем әдебиетіндегі ұлы әйел тұлғаларының бірі» деп атап, «әдебиетте оған тең келген ешкім жоқ» деп қосты. «Мабиногиде» Рианнон – басқа әлемнің күшті әйелі, ол Дифед (Батыс Уэльс) князі Пвиллді, өзіне бұрыннан уәде берілген басқа еркекке қарағанда, өз жұбайы ретінде таңдайды. Ол зиялы, саяси тұрғыдан ойлы, әдемі, байлығымен және жомарттығымен танымал. Пвиллмен оның ұлы Прайдери дүниеге келеді, ол кейін Дифед иелігін мұраға алады. Ол жаңа туған баласының ұрлануына және нәресте өлтіруде айыпталуына қатысты қайғыға ұшырайды. Жесір қалғаннан кейін ол британдық патшалық отбасының Манауданға үйленеді және сиқырмен байланысты жаңа оқиғаларға қатысады. Британдық/Уэльстік әдеби дәстүрдегі басқа кейіпкерлер сияқты, Рианнон ерте кельт құдайлығының көрінісі болуы мүмкін. Оның аты *rīgan «патшайым» сөзінен туындаған *Rīgantonā болып саналады (Уэльс тіліндегі rhiain ‘қыз’, көне ирланд тіліндегі rígain ‘патшайым’ сөздерімен салыстырыңыз). «Мабиногидің» бірінші тармағында Рианнон жылқымен тығыз байланысты, сондай-ақ оның ұлы Прайдери де. Ол көбінесе галлдық жылқы құдайы Эпонамен байланысты деп есептеледі. Ол және оның ұлы көбінесе бие және құлындай бейнеленеді. Эпона сияқты, ол кейде жылқысына тыныш, сабырлы отырады. Бұл Эпонамен байланыс «Мабиноги» мен кельттану ғалымдары арасында кеңінен қабылданады, бірақ пұтқа табыну тарихшысы Рональд Хаттон оған күмәнмен қарайды.

Y Мабиноги: Бірінші бөлімшесі

Рианнон алғаш рет Дифедтің басты соттарының біріне жақын орналасқан ата-бабалар үйіндісі Горседд Арбертте пайда болады. Дифедтің ханзадасы Пвилл, таулы жердің сиқырлы дәстүрін мойындап, таңғаларлық нәрселерді көрсету немесе соққы беру міндетін қабылдады. Рианнон оған және оның сарайына уәде етілген ғажайып ретінде көрінеді. Ол алтын жібек, қошқарға толы киім киіп, жарқыраған ақ боз атты мінген сұлу әйел. Пвилл екі күн бойы жүгіргеннен кейін өзінің ең жақсы аттыларын жібереді, бірақ ол әрқашан олардың алдында қалады, бірақ оның аты ешқашан жүгіріп жүруге тырыспайды. Үшінші күні ол ақыры оны өзімен бірге еріп, одан жақсы емес, ақыры оған тоқтатуды сұрайды. Рианнон оны бұрын осы бағытты қарастырмағаны үшін сөгіп, содан кейін қазіргі күйеу жігіті Гваул ап Клодқа қарағанда онымен үйленуге тырысқанын түсіндіреді. Пвилл қуана келіседі, бірақ олардың әкесінің сотындағы үйлену тойында бейтаныс адам Пвиллден өтінішті орындауын сұрайды; ол не екенін сұрамай-ақ орындайды. Бұл адам Гваул, ол Рианнонды сұрайды. Рианнон Пвиллді оның асығыс уәдесі үшін екінші рет сөгіс береді, бірақ жағдайды құтқарудың құралы мен жоспарын ұсынады. Ол Гваул үшін екінші той тойлап, Пвиллдің адамдарын жеміс бақшасына орналастырады. Ол Пвиллге қайыршы киімін киіп, залга кіруді және Гваулдан белгілі бір "кіші торбаны" тамақпен толтыруды кішіпейілділікпен сұрауға нұсқау береді. Бірақ ол "кішкентай қап" деп аталатын қапты таңғалдырды, сондықтан оны әдеттегі құралдармен толтыру мүмкін емес. Гваул оның сиқырын басқару үшін оған кіруге көндіріледі, яғни Пвилл оны тұзаққа түсіре алады. Пвиллдің адамдары залды қоршап алып, Гвалды соққыға жығып, "Басгер" ойынында ойнайды. Өзін құтқару үшін Гваул Рианноннан мүлдем бас тартуға мәжбүр болады, сонымен қатар ол кек алуы керек. Рианнон Пвиллге үйленеді, содан кейін оның патшайымы ретінде Дайфедке сапар шегеді. Екі бақытты жылдан кейін Пвилл өзінің асыл адамдарының қысымына ұшырап, мұрагерді ұсынады. Ол Рианнонды құрсақ көтермейтін деп бөліп тастаудан бас тартады, ал үшінші жылы олардың ұлы дүниеге келеді. Алайда, туған түні жаңа туған нәресте Рианнонның алты ұйықтап қалған қызметші қыздарының қамқорлығында жоғалып кетеді. Өлім жазасынан қорқып, әйелдер бір күшікті өлтіріп, оның қанын Рианнонның ұйықтап жатқан бет-әлпетінде шашып тастайды. Таңертең олар оны нәресте өлтіру мен адам жеушілікпен айыптады. Рианнон өзінің кеңесшілерімен кеңес алады және күнәсін кешіруге ұсыныс жасайды. Пвилл оны қайтадан бөлек қоюға шақырады, бірақ бас тартады және оның орнына қайырымдылық жасайды. Ол күн сайын сарай қақпасының жанында, жылқылар тұрағында отырып, жолаушыларға өз оқиғасын айтып береді. Ол сондай-ақ, оларды арқасында жүк тасушы жануар ретінде алып жүруге ұсыныс жасауы керек, бірақ бұл аз адам қабылдайды. Алайда, әңгіменің соңында көрсетілгендей, Пвилл өзінің патшайымы ретінде күйін сақтайды, өйткені ол әлі де той кезінде залда оның қасында отырады. Жаңа туған баланы Гвент Ис Коудтың (Оңтүстік-Шығыс Уэльс) әміршісі Тейрнон табады. Ол жыл сайын майдың бірінші күні асырайтын жылқы иелері, бірақ жыл сайын асырайтын жылқылар жоғалып кетеді. Ол қоянды үйіне алып, онымен бірге сергек отырады. Оның төлін туғаннан кейін ол жаңа туған төлді терезе арқылы алуға тырысатын қорқынышты тырнақты көріп, ол жыртқышқа семсерін шауып тастайды. Ол сыртқа асығып шығып, жыртқыш аңның жоғалып кеткенін және есіктің жанында адам баласының қалдырылғанын көреді. Ол әйелімен бірге балаға Гви Валт Эурин (Алтын шашты Гви) деген ат қойды, өйткені "оның басындағы барлық шашы алтын сияқты сары түсті". Бала адамнан гөрі жылдам өсіп, жылқыға деген үлкен сүйіспеншілігімен танысады. Бір кезде Пвиллге сарай қызметкері болып қызмет еткен Тейрнон баланың әкесіне ұқсағанын мойындайды. Ол баласын Дифед патшалық үйіне қайтарып береді. Рианнонмен қайта қосылған балаға әкесінің алғашқы тікелей сөздері арқылы дәстүрлі түрде Прайдери деп аталады. Бұл "жетілдірілген" және "қауіпті", "бақылау" немесе "жоғалу" сөздерінің ойыны. Уақыт өте келе Пвилл қайтыс болады, ал Прайдери Дифедте билік етеді, Глостердің Сигфасына үйленіп, Морганнугтың жеті кантрифін өз патшалығына біріктіреді.

Y Мабиноги: Үшінші бөлім

Прайдери Ирландияның апатты соғыстарынан жалғыз жеті аман қалғандардың бірі ретінде оралады. Манауайдан - тағы бір аман қалған, оның жақсы жолдасы және досы. Олар Британияны шабуылдан қорғау үшін Британияның патшасының басын Лондонда (Браан Блаженный) жерлеу міндетін орындайды. Бірақ олар ұзақ уақыт бойы алыста болғандықтан, Британияның патшалық тағын Манауидтанның немере інісі Касваллон тартып алды. Манаудан өзінің құқықтарын қайтару үшін соғыстан бас тартады. Прайдери оған Дифед жерін пайдалануды беріп, жомарттықпен өтемақы береді, бірақ ол егемендікті сақтайды. Прайдери сондай-ақ жесір қалған Рианнон мен Манавиданның некелерін ұйымдастырады, олар бір-бірін сүйіспеншілікпен және құрметпен қабылдайды. Прайдери Дифед үшін оның жауыздықтарын болдырмау үшін узурпатор Касваллонға құрмет көрсетуді қадағалайды. Манаудан енді Үшінші тармақтың басты кейіпкері болады және ол әдетте оның атымен аталады. Рианнон, Прайдери және Сигфамен бірге ол Горсед Арбертте отырады, өйткені Пвилл бұрын солай істеген. Бірақ бұл жолы апат орын алды. Күн күркіреуі мен сиқырлы тұман жерге түсіп, оны төрт басты кейіпкерден басқа барлық үй жануарлары мен адамдардан бос қалдырады. Бірнеше жыл аң аулап өмір сүргеннен кейін төрт жігіт шекаралық аймаққа (қазіргі Англияға) барып, шеберлікпен жұмыс істейді. Олар үш түрлі қалада сәтті бизнес құрып, ат құшағын, қалқан, аяқ киім шығарады. Бірақ, қатал бәсекелестік олардың өмірін қауіпке тігеді. Прайдеридің қалауы бойынша күресудің орнына Манаудан тыныш өмір сүруді таңдайды. Дифедке оралғанда Манауиддан мен Прайдери аң аулауға шығып, жаңадан салынған мұнараға дейін сиқырлы ақ шошқаның соңынан еріп барады. Манавайданның кеңестеріне қарсы Прайдери аңшыларын әкелу үшін кіреді. Ол алтын ыдыстың тұзағына түседі. Манаудан Рианнонға қайта оралады, ол оны жақсы досын құтқаруға тырыспағаны үшін қатты сөгіс береді. Бірақ оның ұлын құтқару әрекеті оның тағдырына ұшырайды. "Қараңғылықпен қапталған" Рианнон, Прайдери және мұнара жоғалып кетеді. Манаудан ақырында Рианнон, Прайдери және Дифед жерін қалпына келтіру арқылы өзін құтқарады. Бұл жүкті тышқан туралы сиқырлы келіссөздердің квази-комедиялық жиынтығын қамтиды. Сиқыршы Ллвид ап Силкоид жерді де, отбасын да сиқырларынан босатуға және Дифедке қайтадан шабуыл жасамауға мәжбүр болады. Оның ниеті досы Гауол үшін, Рианнонның бас тартқан еріктісі үшін кек алу болып табылады. Барлығы отбасының қайта қосылуымен және Дифедтің қалпына келтірілуімен бақытты аяқталады.

Құдайы ретінде түсіндіру

Рианнон алғаш рет пайда болған кезде ол Ғорсед Арберттің басқа әлем дәстүрінің бөлігі ретінде келген құпия тұлға. Оның баяу, бірақ қол жетпейтін, таңғажайып және сиқырлы саяхаттау стилі, бірақ бұл парадокс ортағасырлық махаббат поэзиясында эротикалық метафора ретінде де кездеседі. Рианнон өзінің "кіші қорапшасын" шығарады, бұл да сиқырлы парадокс, өйткені оны кез-келген қарапайым құралдармен толтыру мүмкін емес. Жазасын өтеген кезде Рианнон жолаушыларды арқасына көтеріп алып, алып әйелдің күшін немесе жылқының күшін көрсетеді. Рианнон үш сиқырлы құсқа байланысты. Рианнон құстары (Адар Рианнон) Екінші тармақта, Британияның триадаларында және Culhwch ac Olwen-де кездеседі. Соңғысында алып Исбададден оларды қызының қалыңдық бағасының бір бөлігі ретінде талап етеді. Олар "өлілерді оятып, тірілерді ұйқыға батырады" деп сипатталады. Бұл Рианнонның кельт политеизміне жататын бұрынғы құдайға негізделгенін білдіреді. В. Дж. Груффидттің "Рианнон" (1953) кітабы түпнұсқалық әңгімені қайта құруға арналған әрекет болды. Ол негізінен еркектердің арасындағы қарым-қатынасқа бағытталған және басқа ғалымдардың қалауы үшін оқиға элементтерін тым кеңінен қайта ұйымдастырады, бірақ оның зерттеулері де егжей-тегжейлі және пайдалы. Патрик Фордтың айтуынша, Үшінші тармақ "теңіз құдайы жылқы құдайымен жұптасқан аңыздың қалдықтарын сақтайды". Оның айтуынша, "мифтік мәнді он бірінші ғасырдағы аудитория жалпылай түсінген болуы мүмкін". Христиандыққа дейінгі құдайлардың ұқсас эухемеризмдерін басқа ортағасырлық кельт әдебиеттерінде де кездестіруге болады, онда христиан жазушылары мен редакторлары ескі құдайларды көбірек қолайлы алыптар, батырлар немесе қасиеттілер ретінде қайта өңдеген. Таин Бо Куаилнгеде Маха мен Морриган да тіршілік етуден үлкен фигуралар ретінде көрінеді, бірақ ешқашан құдайлар ретінде сипатталмаған. Проинсиас Мак-Кананың ұстанымы бойынша, "[Рианнон] егемендік құдайының реинкарнациясы болып табылады, ол өзіне жұбайыны алып, оны өзі бейнелеген аумақтың заңды патшасы етіп тағайындады". Миранда Грин жалған әйелдің халықаралық фольклорлық мотивін келтіріп, былай дейді: "Рианнон аңыздың екі архетипіне сәйкес келеді: мейірімді, кең пейілді патшайым құдай; және "қате әйел", ол баласын өлтірген деп жалған айып тағылды ".

Қазіргі заманғы түсіндірмелері

Рианнон бүгін Мабиногидің (Мабиногион) көптеген қайта баяндауларында және қойылымдарында кездеседі. Сонымен қатар, қазіргі заманғы фантастикалық романдардың жанры да өркендеп дамуда. Олардың ішінде Джон Джеймстің "Ирландиядағы барлық алтын үшін емес" (1968) романы бар, онда Рианнон ирланд құдайы Мананнанға үйленеді. Рианнон Эванжелин Уолтонның "Рианнон әні" (1972) кітабында да кездеседі, ол Мабиногионның үшінші бөлімін қайта баяндайды. Ли Брэкет өзінің планеталық романтикалық романы "Рианнонның қылышы" (1949) үшін Рианнон есімін пайдаланған; бұл кітапта Рианнон – күшті марсиан еркегінің аты. Қазіргі замандағы Рианноннан шабыттанған мысал – Fleetwood Mac тобының "Rhiannon" (1975) әні. Стиви Никс Мэри Бартлет Лидердің "Триада: Табиғаттан тыс роман" романын оқығаннан кейін әнді жазуға шабыттанды. Романда уэльс аңызына сілтеме жасалған, бірақ романдағы Рианнон түпнұсқа уэльс есіміне көп ұқсамайды. Дегенмен, түпнұсқа Рианнон туралы толыққанды білімі болмаса да, Никстің әні канонға қайшы келмейді және тез арада музыкалық аңызға айналды. Көркем өнерде Рианнон көптеген әсерлі суреттерге түрткі болды. Ерекше мысал – Алан Лидің 1987 және 2001 жылдары Мабиногидің екі маңызды аудармасын суреттеуі, ал оның суреттері көптеген жанкүйерлерді тартты. "Шервудтың Робині" әңгімесіндегі "Патшаның ақымағы" (1984) бөлімінде Рианнонның доңғалағы – кейіпкерлерге аңшы Герн көрінетін тас шеңбердің аты. Рианнон 1970-жылдардан бері түрлі келт неопаганизм дәстүрлеріне енгізілді, бастапқы әдеби көздерге қатысты дәлдігі әртүрлі. Поул Андерсонның "Үш жүрек және үш арыстан" фантастикалық әлемінде сиқыр оқытылатын "Рианнон университеті" бар.