Кіріспе

Ежелгі Римде қала немесе қалашық үшін қолданылатын латын термині municipium (municipia) – қала немесе қалашық. Этимологиялық тұрғыдан алғанда, муниципиум – қала азаматтары, яғни "міндетті тұлғалар" (municipes) арасындағы әлеуметтік келісімшарт еді. [[Мунера (Ежелгі Рим)]] – азаматтардың құқықтары мен қорғанысының орнына муниципалитеттер қабылдаған қоғамдық міндеттемелер. Әрбір азамат – муницеп. Муниципияның ерекшелігі Рим патшалығында қалыптасқан жоқ; керісінше, қаланың жақын маңайындағы тұрғындар Римнің қалалық құрылымына көшірілуге шақырылды немесе мәжбүр болды, олар аудандарда қоныстанып, римдіктерге айналды. Рим республикасы кезінде қауымдастықтарды Рим мемлекетіне біріктірудің қажеттілігі римдіктерді Римнің билігіндегі жеке мемлекет – муниципиум тұжырымын жасауға итермеледі. Муниципияның түрлерін және колония сияқты басқа елді мекендерді ажырату қажет болды. Рим империясының алғашқы кезеңдерінде бұл айырмашылықтар бірте-бірте жоғала бастады; мысалы, Плиний Ескі Рим армиясында қызмет еткенде, бұл айырмашылықтар тек формалды сипатқа ие болды. Дамудың соңғы сатысында империядағы барлық қалалар мен қалашықтардың барлық азаматтары тең дәрежеде Рим азаматтары саналды. Municipium сөзі сол кезде жергілікті биліктің ең төменгі деңгейін білдірді.

Муниципиум құру

Мунера (көне Рим) және азаматтық, оның құқықтары мен қорғанысы белгілі бір қауымдастыққа тән еді. Адам қай жерде тұрса да, өз үйінде немесе шет елде, оның мәртебесі мен әлеуметтік жағдайына қарамастан, ол туған жерінің азаматы саналды. Муниципиумның ерекшелігі – өзін-өзі басқару құқығы болды. Кез келген ежелгі қала-мемлекет сияқты, муниципиум да ресми синоэцизм актісімен, яғни негізін қалау арқылы құрылды. Бұл акт қол қойған жергілікті қауымдастықтардың егемендігі мен тәуелсіздігін жойып, оларды ортақ үкіметтің құзырына бағындырды. Бұл үкімет сол кезде *res publica* – «қоғамдық іс» немесе грек әлемінде *koinon* – «ортақ іс» деп аталды. *Муниципиум* термині Италия қала-мемлекеттеріне қатысты қолданыла бастады, олар Рим қаласына енгізілгенімен, қала құрамына қосылмады. Ромул қаласы Лациумның жақын маңдағы елді мекендерін синоэциздеп, олардың халқын жеті төбеге көшірді, онда олар әдеттегідей ерекше аудандарда қоныстанды. Бірақ сабиндер Сабин төбелерінде өмір сүруді жалғастырды, ал Альба Лонга да, синоэцизделгеніне қарамастан, сақталды. Оқиғалардың нақты реті белгісіз, халыққа таңдау жасау мүмкіндігі берілді ме, әлде синоэцизделген жерлер қайтадан игерілді ме. Римге барлық сабиндерді шақырудың қажеті болмады, өйткені оларды тамақтандыру мен орналастыруға қажетті мүмкіндіктер әлі жоқ еді, сондықтан халықты көшіру ұсынысы тек кейбіреулеріне ғана жасалды. Ал қалғандары Римнің жоғары билігі астындағы тәуелсіз аймақтар болып қала берді. Рим республикасы кезінде көптеген ірі қала-мемлекеттерді Римге көшірудің қиындығы анық болды. Бұл мәселенің шешімі – муниципиум. Қала ішінара синоэциздендірілді. Жергілікті билік сақталды, бірақ оның мунерасына Рим қаласына тиесілі мунера да қосылды. Бұл жарым-жартылай синоэцизм Рим қаласына қосылуға рұқсат беретін және азаматтардың құқықтары мен міндеттерін анықтайтын жарғы түрінде жүзеге асты. Бірінші муниципиум – Тускулум қаласы болды.

Муниципияның екі бұйрығы

Бірінші дәрежелі муниципия азаматтары толық римдік азаматтықты иеленді, ал олардың құқықтары (civitas optimo iure) Римдегі ең жоғары құқық – дауыс беру құқығын қамтыды, бұл толық құқықтың сенімді белгісі болды. Екінші дәрежелі муниципиялар римдіктер бақылауына өткен маңызды тайпалық орталықтардан тұрды. Осы орталықтардың тұрғындары толық римдік азаматтарға айналмады (бірақ олардың магистраттары зейнетке шыққаннан кейін олай болуы мүмкін еді). Оларға салық төлеу және әскери міндеттер тұрғысынан толық азаматтарға жүктелген міндеттер берілді, бірақ барлық құқықтары да берілмеді: ең маңыздысы, олардың дауыс беру құқығы болмады. Муниципиумдағы атқару билігі жыл сайын сайланатын төрт шенеунікке тиесілі болды, олар екі дуумвир мен екі эдильден құралды. Сенатқа баламасы болған жергілікті кеңестің тағайындалған мүшелері – декуриондар кеңесші өкілеттіктерге ие болды. Кейінірек бұл лауазымдар мұрагерлікке өтуге айналды.