Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Беюш (Беленьеш) – Апусени тауларына жақын орналасқан Румынияның Бихор округіндегі қала. Кришул Негру өзені Беюш қаласынан өтеді және қала бір ғана Делани (Гиаланьи) ауылын басқарады. 18 ғасырдың соңы мен 20 ғасырдың басында Беюш Кришана аймағындағы румын тілінің ең маңызды оқу орталықтарының біріне айналды.
Beiuș (; Belényes) is a city in Bihor County, Romania near the Apuseni Mountains. The river Crișul Negru flows through Beiuș, and the city administers a single village, Delani (Gyalány). Between the late 18th and very early 20th centuries, Beiuș constituted one of the most important learning centres of the Romanian language in Crișana.
Демография
2021 жылғы халық санағы бойынша Бейуштың халқы 9 745 адамды құрады. 2011 жылғы халық санағында халық саны 10 667 адам болды; халықтың этникалық құрамы: румындар – 89,8%, венгрлер – 7,3%, цыгандар – 2,6%, басқалары – 0,3%.
At the 2021 census, Beiuș had a population of 9,745. At the 2011 census, it had a population of 10,667; the ethnic structure of the population was: Romanians 89.8%, Hungarians 7.3%, Roma 2.6%, other 0.3%.
Тарих
Бейуш туралы ең алғашқы жазбалар 1263 жылы кездеседі, онда ол 1241 жылғы моңғол шапқыншылығы кезінде өртенгендігі айтылады. Османдықтардың бір кезеңдік билігінен кейін, 1691 жылы Габсбург империясы оны жаулап алды, бұл 1699 жылғы Карловиц шартында расталды. 1867 жылғы Аустрия-Мажар келісімінен кейін қала 1918 жылға дейін венгр әкімшілігінің басқаруында болды. Бірінші дүниежүзілік соғыстың аяғында Австрия-Мажарстанның ыдырауынан және 1918 жылдың желтоқсанында Трансильванияның Румыниямен бірігуі жарияланғаннан кейін, Румыния армиясы 1919 жылдың сәуірінде Венгр-Румыния соғысы кезінде Бейушті бақылауға алды. Қала 1920 жылдың маусымында Трианон шартының шарттарына сәйкес Румыния Корольдігіне өткен аумақтың бір бөлігі ресми түрде болды. Екі соғыс аралығында ол Бихор округіндегі Бейуш пласасының орталығы болды. 1950 жылғы әкімшілік реформадан кейін қала Бихор аймағындағы Бейуш ауданының (кейін 1952 жылы Орадя аймағы және 1960 жылы Кришана аймағы) орталығы болды. 1968 жылы ескі аумақтық бөлініс жүйесі – județe қайта жаңартылды, және қала қайтадан Бихор округінің құрамына кірді.
Beiuș's earliest mention in recorded history was in the year 1263, where it was mentioned as being burned down during the Mongol invasion of 1241. After a period of Ottoman occupation, it was conquered in 1691 by the Habsburg Empire, as confirmed by the Treaty of Karlowitz in 1699. After the Austro Hungarian Compromise of 1867, the town was ruled by the Hungarian administration, until 1918. After the collapse of Austria Hungary at the end of World War I, and the declaration of the Union of Transylvania with Romania in December 1918, the Romanian Army took control of Beiuș in April 1919, during the Hungarian–Romanian War. The town officially became part of the territory ceded to the Kingdom of Romania in June 1920 under the terms of the Treaty of Trianon. During the interwar period, it became the seat of plasa Beiuș, in Bihor County. Following the administrative reform of 1950, the town became the seat of Beiuș Raion within Bihor Region (renamed Oradea Region in 1952 and Crișana Region in 1960). In 1968, the old territorial division into județe was reinstituted, and the town reverted to being part of Bihor County.
Көрінетін жерлер
Бүгінде Бейуш – бейбіт жер, бұрынғы кездерге қарағанда аз ұлттар мен үш есе көп діндерді біріктіреді. Қалада тамаша сәулеттік ғимараттар бар, оның ішінде бірнеше ескі шіркеулер және 1828 жылы салынған, 1998 жылы «Ұлттық колледж» мәртебесін алған «Самуил Вулкан» гимназиясы бар. Қала Апусени тауларына және олардың бай кен орындарына, немесе Будуреаса және Вашкау сияқты кішкентай, бірақ көркемдігімен әсем ауылдар арқылы Ро және Ариешени сияқты тау курорттарына жетудің маңызды нүктесі болып табылады. Жақын маңдағы тауларда әлемдегі ең тығыз және әдемі әктас үңгірлер жүйесі орналасқан. Бұл үңгірлерде жойылған үңгір аюының (Ursus speleus) және тарихқа дейінгі адамдардың қалдықтары, жартастардағы құстардың үлкен колониялары, жер асты көлдері, таңғажайып әктас құрылымдары және гуаноға толы үңгір еденінде тіршілік ететін алып жұмырқұрттар кездеседі. Бейуште 3000-нан астам экспонаттарды қамтитын қалалық мұражай бар. Мұражайда табиғи тарихы, әскери тарихы және өнері көрсетілген, бірақ ең танымал – халықтық мұралары: шаруалардың құралдары, керамикалық бұйымдар, киім-кешек және Орталық және Оңтүстік Бихор округінен жиналған халықтық өнер туындылары. Қаладағы туннельдер де әйгілі, олардың Орта ғасырларда қашу жолдары ретінде біріккендігіне және қолданылғандығына сенімді. Олардың құрылысы Венгрия королі Бела IV билігі тұсында басталды. Жақын маңайдағы ландшафтқа: жүгері, бидай және картоптан бастап алма, алмұрт, шафран және құлпынай сияқты жеміс бақшаларына дейінгі егістік алқаптары кіреді. Қаланың солтүстік-шығысында өсімдіктерге бай, жануарлар дүниесі азайып кеткен ұзын ормандық аймақ басталады. Өнеркәсіп негізінен Еуропа нарығына арналған жиһаз және сән өнімдерін өндіру арқылы ұсынылған. Жақын маңдағы Судрижу дистилляция зауыты мен сусын зауыты қаланың еңбек ресурстарының үлкен бөлігін жұмыспен қамтиды. Бейуште немесе оның маңында қол жетімді немесе танымал спорт түрлері: тұщы су балық аулау (алға бас, сомыр, сазан, барбель, жайын, келесі және кемінде ондай жеуге жарамды түрлер), үңгіртану (спелеология), футбол (жексенбі футбол – барлық жастағы адамдар үшін жергілікті дәстүр), шаңғы тебу, сноуборд, мұз сырғанау, теннис, жаяу серуендеу, кемпинг, қапты тасымалдау және тауға көтерілу. Сонымен қатар, жабайы шошқа, елік, қоян, фазан, көгершін, құзқар және үйректерді (негізінен, жасылбас үйректерді) аулау да танымал.
Today, Beiuș is a peaceful place, combining few ethnicities and three times as many religions as in previous times. The city contains superb architectural edifices, including a few old churches and the "Samuil Vulcan" highschool, built in 1828, which obtained the "National College" designation in 1998. The city is a key point in reaching the Apuseni Mountains and their rich mines, or mountain resorts such as ro and Arieșeni through smaller but picturesque communities and villages like Budureasa and Vașcău. The nearby mountains are hosts to some of the most dense and spectacular limestone cave systems in the world. These caves contain remains of the extinct cave bear (Ursus speleus) and prehistoric humans, huge colonies of bats, subterranean lakes, striking calcareous formations and giant earthworms that live in the guano flooded cave floor. Beiuș has its own city museum which houses over 3,000 pieces. The museum exhibits reflect its natural history, military history and art, but most famous are its folkloric artifacts: peasant tools, pottery, garments and folk art gathered from the entire central and southern county of Bihor. The tunnels in the city are also famous, as they are believed to link together and act as escape routes used during the Medieval Age. Their construction began during the rule of Hungarian king Bela IV. The nearby landscape includes: agricultural hills with crops ranging from corn, wheat and potato to fruit orchards like apple, pears, plums and strawberries. A long stretch of wildlife depleted forest that is rich in flora begins in the north east of the city. Industry is represented mainly through production of furniture and fashion destined for European markets. The nearby distillery and beverage factory of Sudrigiu also employs a large part of the city's labour force. Available or popular sports in or around Beiuș are: fresh water fishing (trout, catfish, carp, barbel, chub, dace, and at least a dozen other edible species), speleology (spelunking), soccer (Sunday soccer is a local ritual for all ages), skiing, snowboarding, sledding, tennis, hiking, camping, backpacking, and rock climbing. Hunting for species like: wild boar, roe deer, rabbit, pheasant, dove, partridge, and ducks (mainly mallards) is also popular.
Спорт
Футбол Бейуште ең сәтті және көп сүйетін спорт түрі, ал Бихорул Бейуш қаланың ең көрнекті командасы, 1921 жылы құрылған, өте бай тарихы бар клуб.
Football is the most successful and loved sport in Beiuș, Bihorul Beiuș being the most representative team of the city, a club with a rather rich history, being founded in 1921.