Кіріспе

Галл әйелінің құдайлық қарт әйелі

Галл (ирланд, шотланд және мэн) мифологиясында Cailleach (, ) – пейзаждың жаратылуымен және ауа райымен, әсіресе дауылдар мен қыспен байланысты құдайлық қарт әйел және ата-ана. Бұл сөз сөзбе-сөз "қарт әйел, қарт" дегенді білдіреді және қазіргі ирланд және шотланд гаэл тілдерінде осы мағынада қолданылады, сондай-ақ Ирландия, Шотландия және Мэн аралындағы көптеген мифологиялық және фольклорлық кейіпкерлерге қатысты айтылады. Қазіргі заманғы ирланд фольклорлық зерттеулерінде ол кейде Биараның қарт әйелі ретінде танылады, ал Шотландияда Бейра, Қыс патшайымы деп атайды.

Атауы

Cailleach (қазіргі ирланд және шотланд гаэлінде «қария» немесе «hag») көне ирланд тіліндегі Caillech («көрпелі») сөзінен шыққан, ол caille («көрпе») сөзінің сипаттамалық түрі, бұл латынша pallium («жүн плащ») сөзінен алынған ежелгі заимствоу. Cailleach ирланд тілінде Cailleach Bhéara, ал шотланд гаэлінде Cailleach Bheurra деп аталады. Gearóid Ó Crualaoich бұл сөздің «қатал, кескір, жауыздау» мағынасын білдіретін bior немесе beur сөзінен шыққан деп санайды және бұл Cailleach-тің қыс пен шұғылалы даламен байланысына, сондай-ақ мүйізді жануарлармен немесе малмен байланысына сілтеме жасайды. 8-9 ғасырлардағы ирланд поэмасы «Ескі әйелдің аңырауы» Cailleach-тің атының Digdi немесе Digde екенін айтады. «Slieve Cuilinn аңшылығында» ол Áine-нің қарындасы Milucra деп аталады. Glas Gaibhnenn ертегісінде ол Biróg деп аталады. Басқа жерлерде ол Bui немесе Bua[ch] деп аталады. Мэнкс гаэлінде ол Caillagh деп танылады. Cailleach сөзінің көпше түрі ирланд тілінде cailleacha, шотланд гаэлінде cailleachan, ал мэнкс тілінде caillaghyn. Бұл сөз гаэль тіліндегі cailleach dhubh («әйел монах») және cailleach oidhche («бірқазан») сияқты терминдердің құрамдас бөлігі ретінде кездеседі. Кейде «hag» деп аударылатын сирек қолданылатын сөз – ирланд тіліндегі síle, бұл кейбіреулерді Cailleach пен Sheela na Gigs тас мүсіндері арасындағы байланыс туралы ойларға жетеледі.

Аңыздар

Шотландияда ол Бейра, Қыс патшайымы (20 ғасыр фольклоршысы Дональд Александр Маккензи берген ат) деп те белгілі. Ол көптеген таулар мен үлкен төбелерді жасаған деседі, олар оның жерді аралап жүріп, сүйретіп әкелген торынан (құралынан) тастарды кездейсоқ түсіріп қалғанда пайда болған. Басқа жағдайларда ол тауларды қасақана, өзіне баспалдақ ретінде салған. Ол төбелер мен аңғарларды қалыптастыру үшін балға қолданады және барлық құдайлар мен құдайлардың анасы деп есептеледі. Маккензидің сөзіне қарағанда, Бейра бір көзді, ақ шашты, қою көк терілі және қызыл-жасыл тісті алып әйел болған. Кейлеах қыстың бейнесіне сай келетін көптеген қасиеттерге ие: ол бұғыларды бағып, көктеммен күреседі, ал оның таяғы жерді мұздатады. Бригде құдайымен бірлесіп, Кейлеах маусымдық құдай немесе рух ретінде қарастырылады, ол Самхайн (1 қараша немесе қыстың бірінші күні) мен Беалтайн (1 мамыр немесе жаздың бірінші күні) арасындағы қыс айларын билейді, ал Бригде Беалтайн мен Самхайн арасындағы жаз айларын билейді. Кейбір түсіндірмелерде Кейлеах пен Бригде – бір құдайдың екі жағы ретінде қарастырылады.

Шотландияның батыс жағалауында Кейлеах үлкен платын (Gaelic: féileadh mòr) Корривркан шығанағында (Gaelic: Coire Bhreacain – ‘платтың бұрқайы/қазандығы’) жуып, қыстың басталуын жариялайды. Бұл процеске үш күн уақыт кетеді, соның ішінде алдағы дауылдың шуы 32 шақырымға дейін естіледі. Ол аяқтаған соң, оның платы аппақ болып, жер қармен жабылады. ), егістіктің соңғы бір шоғынан жасалған. Содан кейін бұл фигура әлі егін жинамаған көршісінің егістігіне лақтырылады. Соңғы болып егін жинаған фермер келесі жылға дейін дән сақтаушыны алып, күтіп-бағуға міндетті болады, яғни ол бүкіл қыс бойы қарт әйелді тамақтандырып, баптауы керек. Ескі әйелді қабылдамау үшін бәсекелестік күшті болды. Кейбір ғалымдар "Биарадағы қарт әйелдің зарлауы" атты көне ирланд поэмасы Кейлеах туралы екенін айтады; Куно Мейер былай демелі: "Оның Биарада елу асыраушы баласы болған. Ол жеті рет жастыққа ие болды, сондықтан онымен бірге өмір сүрген әрбір ер адам қарттықтан қайтыс болды, ал оның немерелері мен шөберелері тайпалар мен руларға айналды".

Ирландия

Ирландияда Кайлеах тік жарлы, көзге түсетін таулармен және шұңқырлармен байланысты, мысалы, Клэр графтығындағы Моер жартасының ең оңтүстік нүктесі – Хагс-Хед. Батыс Корк қаласындағы Беара түбегіндегі Килкатеринде Кайлеахқа ұқсайтын тас бар. Мифологияда ол Кулагтан шығанақтың арғы жағына секіріп, қазіргі орнына жеткен деп айтылады. Лукру графтығындағы Сливе-на-Каллиах үстінде мегалитикалық қабірлер орналасқан және «қардың креслосы» деп аталатын шеткі тас бар. Сливе-на-Каллиадағы Cairn T – классикалық өткел қабірі, онда күн мен түн теңдесетін күні шығысқан күннің сәулелері өткел арқылы түсіп, мегалитикалық тас мүсіндермен толтырылған ішкі бөлмені жарықтандырады. Армаг графтығындағы Слив Гуллион шыңында жергілікті тұрғындар «Каллиаг Биараның үйі» деп аталатын өткел қабірі бар. Сонымен қатар, көл бар, онда Кайлеах мифтік батыр Фионн мак Камхайлға әйелдің қулығын жасады деп айтылады, ол көлге суға түсіп, Кайлеах оны жоғалтты деп алдап, сақинаны қайтарып алғаннан кейін қарт адамның кейпін алды. Aillenacally (Aill na Caillí, «Қардың жары») – Галвей графтығындағы жар. Слайго графтығындағы Куль-Иорра түбегіндегі Карроумор өткелінің қабірлері Кайлеахпен байланысты. Олардың бірі – «Кейлеач а Бхеараның үйі». Уильям Батлер Йейтс Слайго Кайлеахын «Клоут на Баре» деп атайды. Слайго графтығында оны Garavogue Cailleach деп те атайды.

Шотландия

Кейлиах Шотландияның Аргилл және Бьют аймағының ландшафтында маңызды орын алады. Кейінгі әңгімелерде ол Cailleach nan Cruachan ("Бен Круаханның қарапайым әйелі") деп белгілі. Бен Круахан – аймақтағы ең биік тау. Оның су өткізбейтін сүлгілері мен бейнеленген карточкалары Hollow Mountain (Қуыс Тау) келушілер дүкенінде сатылады, онда оның Лох Ауиді қалай кездейсоқ жасағаны бейнеленген қабырға суреті де бар. Аңыз бойынша, Кейлиах бүгін елен бағудан шаршаған. Бен Круахан тауының үстінде күзетте ұйықтап қалғанда, ол күтіп отырған құдық тасып, жоғарыдан төменге ағып, төмендегі аңғарларды су басып, алдымен өзен, содан кейін көл пайда болған. Тасып кеткен құдық – жергілікті гэльдік жаратылыс аңыздарында жиі кездесетін мотив, мысалы, Боанн құдайының Ирландиядағы Бойн өзенін жасауында да көрінеді. Осы аймақпен байланысты басқа да нәрселерге оның Корривркан шығанағындағы қатал ағынмен тығыз байланысы жатады.) немесе Tigh nam Bodach (шотландтық гэль тілінде "қарттар үйі"). Бұл құрылыс тікбұрышты, бастапқыда 2м х 1,3м х 0,4м өлшемдес және тас шатыры болған. Ағаш тіреуіштерден жасалған шатыр құлап, ғимарат қирағаннан кейін, 2011 жылы жергілікті дикер оны қайта тұрғызды. Жергілікті аңыз бойынша, тастар Кейлиахты, оның күйеуі Бодақты және олардың балаларын бейнелейді, ал бұл орын Ұлыбританиядағы осы сияқты жалғыз сақталған қасиетті орын болуы мүмкін.

Танымал мәдениетте

Шотландтық гэль әдебиетінде Кайлеах 18 ғасырдағы ақын Уильям Ростың ішкі әдеби сыншысын бейнелеу үшін пайдаланылған. Көпшілік оны "қарымсыз махаббаттан қайтыс болған романтик" деп есептесе де, 1782 жылы сүйіктісі Мòр Росс тұрмысқа шыққан кездегі өкініші мен қайғысы туралы көптеген өлеңдер жазғаннан кейін, Росс өзін-өзі әжуалай білді, мысалы, "Oran eadar am Bàrd agus Cailleach mhilleadh nan dàn" ("Ақын мен өлеңдерді бұзатын қарт әйел арасындағы өлеңдер алмасуы") атты өлеңінде. Американдық этномузыколог Эми Мюррейдің сөзіне сәйкес, Сыртқы Гебрид аймағындағы гэльдер Виктория патшайымын кейде "A' chailleach a stùiradh" ("Бағыттап жүрген қарт әйел") деп атаған. Морна Янгтың Ханс Кристиан Андерсеннің "Қар патшайымы" туындысы бойынша қойған спектаклі, Эдинбургтегі Лицей театры компаниясының 2023 жылғы қараша/желтоқсан айларындағы қойылымында Бейра, Қыс патшайымы мен Қар патшайымының кейіптері біріктірілген.

Негізгі дереккөздер

"Бейредегі қарт әйелдің ағысы", ред. және ауд.