Янс дер Эникель: Веналық ортағасырлық суретші және ақын

Кіріспе

Австриялық ақын және ортағасырлық шежіреші

Янс дер Эникель, немесе Янс дер Янсен Эникель – 13 ғасырдың соңында өмір сүрген Веналық шежіреші және әңгімеші ақын. Ол орта неміс тілінде "Велтхроник" және "Фюрстенбух" (Вена тарихы) атты еңбектер жазды.

Аты-жөні және өмірбаяны

Өзінің шығармаларында ол өзін Янс, Янстың немересі деп атайды: «enikel» – бұл орта және жоғарғы неміс тілінде «немере» деген сөз (қазіргі неміс тілінде: Enkel). Атының нақты жазылу түрі әртүрлі, себебі қолжазбаларда әртүрлі нұсқалары кездеседі. 19 ғасырдың редакторы Филипп Штраух хроникашыны Янсен Эникель деп атады, «Янсен» сөзін бабасына қатысты жаттық деп түсіндірді, бірақ 19 ғасырғы зерттеулерде де анықталған сөздер (мысалы, Jansen der Eninkel немесе Jansen der Enenkel) кездеседі. 20 ғасырдың ортасынан бастап Янс Эникель аталымы жиі қолданыла бастады, бірақ бұл «Эникель» тегі екен деген жаңылыс түсінік тудыру қаупін арттырды: мысалы, Verfasserlexikon-ның екінші басылымында оны қате түрде «Эникель, Янс» деп көрсеткен. Атының өзі – жай ғана Янс, ал Эникель «Янс кіші» сияқты идентификатор болғандықтан, хроникашы әрқашан «J» әрпімен, емес «E» әрпімен тізімделуі керек. Соңғы зерттеулер «Янс дер Эникель» анықтамасына қайта оралды, «Янс фон Виен» деген жаңа ұсынысты қабылдады немесе жай ғана «Янс» деп, ешқандай қосымша түсіндірме бермей қолданды. Ол өзінің есімін айтқанда, Янс Венаның толық құқықты патриций екенін мәлімдейді. Басқа жерде ол 1239 жылы герцогтың құрмет көрсеткен Херр Янсен ұлы, болжам бойынша оның әкесі екенін, ал бала кезінде Лейта өзеніне шайқасқа аттанған әскерді көргенін айтады, яғни ол 1240 жылдан кейін туған болуы мүмкін. Басқа дереккөздерден ол Венаның ең беделді патриций отбасыларының біріне жататындығын білеміз, ал оның аты 1271–1302 жылдарға арналған Вена кеңесінің құжаттарында кездеседі. Бұл құжаттарда ол «Янс дер Шрайбер» деп тіркелген, сондықтан ол қалалық кеңестің хатшысы (Stadtschreiber) болған болуы мүмкін. Бұл дереккөздер оның әкесі қалалық судья Конрад, ал анасы күшті Палтрам отбасынан шыққан деп болжайды. Оның ұлы мен күйеу баласы туралы да мәліметтер бар. Біз тіпті оның мекенжайын да білеміз – Wildwerkerstraße, қазіргі Wipplingerstraße. Бұл оны ортағасырлық неміс ақындарының ең жақсы куәландырылғандарының бірі етеді.

In his own works, he identifies himself as Jans, the grandson of Jans: enikel is simply the Middle High German word for "grandson" (modern German: Enkel). The exact form of the name varies, partly because of variant spellings in the manuscripts. The 19th century editor, Philipp Strauch, called the chronicler Jansen Enikel, intending "Jansen" as a genitive referring to the grandfather, but forms with a definite article (e. g. Jansen der Eninkel or Jansen der Enenkel) are also found in 19th century scholarship. From the mid 20th century, Jans Enikel became common, but this raised the danger of misconstruing "Enikel" as a surname: the second edition of the Verfasserlexikon, for example, erroneously listed him as "Enikel, Jans". Since the name itself is simply Jans, and Enikel is an identifier comparable with "Jans junior", the chronicler should always be alphabetized under J, not E. More recent scholarship has either returned to the definite article "Jans der Enikel", adopted a new suggestion "Jans von Wien" , or simply used "Jans" with no extension at all. In the same passages in which he gives us his name, Jans claims to be a citizen of Vienna with full patrician rights. Elsewhere he mentions that a Herrn Jansen sun, presumably his father, was honoured by the duke in 1239, and that as a child he had seen the army marching off to the Battle of the Leitha River, which means he could not have been born much after 1240. From other sources we know that he was a member of one of the highest patrician families of Vienna, and his name appears in Viennese council records for the years 1271–1302. In these records he appears as "Jans der Schreiber" , so it is likely he was secretary to the city council (Stadtschreiber). These sources suggest that his father was the city judge Konrad, and his mother belonged to the powerful Paltram family. There are also references to his son and son in law. We even know his address, in Wildwerkerstraße, modern Wipplingerstraße. This makes him one of the best attested of all medieval German poets.

Weltchronik басылымы

"Велтхроник" әлем тарихын шамамен 30 000 жол өлеңмен баяндайды, ол алты күндік жаратылыстан бұрын басталып, Шайтанның бүлігін және Ескі Ғаһираттың Киелі кітаптарындағы оқиғаларды айтады, содан кейін Ұлы Александр және басқа да классикалық грек және римдік материалдармен жалғасады, және Шарль Ұлынан бастап Фридрих II, Рим императорына дейін императорлар тізімі бойынша әрі қарай жалғасады. Янс өзінің материалдарына еркін және оңай көзқараспен танымал, оларды ойын-сауық үшін бөлшектеп өзгертеді және ең алуан түрлі көздерден мотивтерді қосады, осы себепті 19 ғасырдың жазушылары оны қатты сынады: мысалы, Штраух оны "айнашы" деп атады. Бір қызықтысы, ол еврей материалдарын өте көп пайдаланады. Янс – Папа Жанна туралы аңызды баяндаған алғашқы неміс жазушысы. Стилі анекдоттық, тарихтың қаталдығын бұзбайтын көптеген қызықты оқиғаларға толы. Мысалы, Фридрих II билігі Фридрих фон Антфурт есімді дворян туралы толығымен ойдан шығарылған оқиғаны айту үшін тоқтатылады. Осы Фридрих герцогиняны бүгінгі күні жыныстық қысым деп аталатын жағдайға түсіреді, оған одан құтылу үшін айла-шарғы ойлап табуға дейін барады. Ол оған қалағанын беруге уәде береді (акын оның тек оның денесін қалайтынын жасырмайды), егер ол қару-жарағының орнына оның көйлегін киіп, жарысқа қатысса. Әрине, ол оның өлтірілуіне үміттенеді, бірақ ол аман қалады, және есептесу кезі келді: герцогиня оған бағынбаған кезде, ол одан қаһарлы түрде кек алады, оны жыртылған және қанға малған көйлекпен шіркеуге баруға мәжбүрлейді. Басқа да ұятты оқиғаларға Нұхтың ұлының кемеде әйелінің жатын бөлмесіне тыйым салынғаннан кейін баруы; Нұхтың ешкісі мас болғанда шарапты ашуы; император Неронның бақа тууы; және Ұлы Карлді некрофилияға итермелеген сиқырлы әсер жатады. 14 ғасырдан бастап "Велтхроник" мәтіні өте күрделі тарихы бар жинақталған қолжазбаларда қайта пайдаланылды. Ең ертедегілері – "Христиер хроникасымен" біріктірілген "Эникель Кристиер хроникасы" (Enikel Christherre Mischtext), ол өз кезегінде "Эрвейтерте Кристиер хроникасы" деп аталатын нұсқаға дамыды. Сондай-ақ, Янстың "Велтхроник" кітабының бөліктерін Рудольф фон Эмс және Генрих фон Мюнхеннің үзінділерімен біріктіретін жинақталған қолжазбалар бар. Барлығы шамамен 50 қолжазбада Янстың "Велтхроник" кітабының мәтіні бар, "таза мәтін" немесе жинақталған түрде. Оның үзінділері кейде әлі де табылған. "Велтхроник" қолжазбаларының ең ерте нұсқалары түсті миниатюралармен көптеп безендірілген, ал миниатюралардың бастапқы циклі мәтінмен тығыз байланысты болғандықтан, автордың бағдарламасының бір бөлігі болды. Янстың көптеген миниатюралары жинақталған нұсқаларға да енді. Алайда, 15 ғасырдан бастап қолжазбалардың безендірілуі біртіндеп нашарлап, суреттер енді көшірілмейді.

The Weltchronik tells the history of the world in around 30,000 lines of verse, starting even before the six day creation by telling of Satan's rebellion, and relating the Biblical stories of the Old Testament, then continuing with Alexander the Great and other classical Greek and Roman material, and on down the list of emperors through Charles the Great to Frederick II, Holy Roman Emperor. Jans is known for the free and easy approach he takes to his material, altering details casually for their entertainment value and incorporating motifs from the most diverse sources, for which reason 19th century writers were extremely disparaging about him: Strauch, for example, wrote him off as a "Reimschmied" One interesting feature is the unusually large amount of Jewish material he borrows. Jans is the first writer in the German language to recount the legend of Pope Joan. The style is anecdotal, with many fun tales inserted into what might otherwise be sober history. For example, the reign of Frederick II is interrupted to tell an entirely fictional story of a nobleman named Friedrich von Antfurt. This Friedrich subjects a duchess to what we today could only call sexual harassment, to the point where she thinks up a ruse to get rid of him. She promises to give him what he wants (the poet makes no bones about the fact that he only wants her lîp, her body) provided he takes part in a joust wearing her chemise (underdress) instead of his armour. She is of course counting on him being killed, but he survives, and there has to be a reckoning: when the duchess still refuses to submit to him, he vindictively exacts a humiliating revenge by forcing her to wear the torn and bloody chemise to church. Other scurrilous tales include a story of Noah's son visiting his wife's bedroom on the ark in violation of a strict prohibition; of Noah discovering wine when his goat became drunk; of how the Emperor Nero gave birth to a toad; and of the enchantment that led Charles the Great to commit necrophilia. From the 14th century, the text of the Weltchronik was reused in compilation manuscripts, which have a very complicated history. The earliest are combinations with the Christherre Chronik known as the Enikel Christherre Mischtext, which in turn was developed into the so called Erweiterte Christherr Chronik. There are also compilation manuscripts that combine parts of Jans' Weltchronik with excerpts from Rudolf von Ems and Heinrich von München. In all, some 50 manuscripts contain text of Jans' Weltchronik, either "pure text" or compilations. Fragments are still occasionally being discovered. The earliest manuscripts of the Weltchronik were copiously illustrated with coloured miniatures, and the original cycle of miniatures was so well integrated with the text that it was clearly part of the author's programme. Many of Jans' miniatures were also taken into the compilations. However, from the 15th century the manuscripts are gradually less well laid out, and the illustrations are no longer copied.

Фюрстенбух

Фюрстенбух – Вена қаласының ең көне тарихы және, шындығында, неміс тіліндегі алғашқы қалалық жылнама. Ол «Велтхроник»-ке қарағанда қысқарақ және ғалымдардың назарын аз тартыпты, бірақ аристократиялық қоғамның қалыптасуы үшін маңызды тарихи дереккөз болып табылады. Ағылшын тілінде оқитын оқырмандар үшін «Фюрстенбух» 1193 жылы Ричард Арыстанжүректің Австрияда тұтқындалуына қатысты австриялық көзқарасты ұсынуымен қызығушылық тудырады. Янс Ричардтың жасырын түрде герцог Леопольдтың ас үйінде пана іздегенін айтады, онда ол от үстінде түкірмеде қазды айналдырып жұмыс істеуге мәжбүр болады. Оны танып, тұтқындағаннан кейін, оны «еделе[р] брятаер» деп қысым көрсетеді, яғни «асыл қаз пісіруші». Австрия герцогы Фредерик II-нің «Даулы» еңбегінде оның императормен Веронадағы (1245) мәжілісте болған қақтығысы туралы ойдан шығарылған әңгіме бар, бірақ бұл саяси жағдайға австриялық тараптан қарау ретінде түсіндіріледі. Император герцогты кешкі асқа шақырғанда, герцог өзінің кешкі асын сатып алуға жететін ақшасы бар екенін айтып, бас тартады. Император кез келген азаматқа оған отын сатуға тыйым салады, бірақ герцог оны алдап, жаңғақ жағып шығады.

Тәндік мәтіндер мен аудармалар

Санаткерлік басылым: Филипп Штраух (ред.), Янсен Еникельс Верке (MGH, Scriptores 8: Deutsche Chroniken und andere Geschichtsbücher des Mittelalters, Vol. 3), Ганновер және Лейпциг 1891–1900; қайта басылым Мюнхен 1980.
Ағылшын тіліндегі аудармалары бар үзінділер: Грайм Данфи (ред.), "Тарих әдебиет ретінде: XIII ғасырдың неміс әлемдік жылнамалары жыр түрінде". Каламазу 2003. Виргилий бөлімінің ағылшын тіліне аудармасы: Ян М. Зиолковски және Майкл С. Дж. Путнам, "Виргилий дәстүрі: алғашқы он бес жүз жыл", 2008, 928–930.
Данфи туралы мәтін және библиография dunphy.de сайтында.