Кіріспе
Өзіндік цензура – өз сөздерін цензуралау немесе жіктеу амалы. Бұл, басқалардың сезімталдығына немесе қалауларына (нақты немесе болжамды) қорқыныштан немесе құрметтен туындайды және ешқандай нақты партия немесе билік институтының ашық қысымы болмаған жағдайда жасалады. Өзіндік цензураны көбінесе кино өндірушілер, режиссерлер, баспагерлер, жаңалықтарды жеткізушілер, журналистер, музыканттар және әлеуметтік желілерді пайдаланушылар сияқты авторлардың түрлі салалары қолданады. Адам құқықтарының жалпыға ортақ декларациясының 19-бабы сөз бостандығын қамтамасыз етеді. 19-бапта нақты айтылғандай, "әркімнің пікір мен өрнек беру бостандығына құқығы бар; бұл құқыққа пікірді кедергісіз ұстану, сондай-ақ кез келген бұқаралық ақпарат құралы арқылы және мемлекеттік шекараларға қарамастан ақпарат пен идеяларды іздеу, алу және тарату бостандығы кіреді". Өзіндік цензураның практикасы, цензура сияқты, ұзақ тарихқа ие.
Психологиялық
Адамдар көбінесе өздерінің жеке басын және өзіндік ерекшелігін нығайту үшін қарым-қатынас жасайды. Адамдар өз пікірлерін білдіруі немесе оларды жасыруы мүмкін, себебі олар шеттетілу немесе танымал болмай қалудан қорқады. Ортақ әлеуметтік нормалар мен сенімдер өзіне тиесілілік сезімін туғызады, бірақ олар сөздік еркіндікті шектеуге де алып келуі мүмкін. Адамдар көпшіліктің пікіріне сәйкес келу үшін өз сенімдерін немесе көзқарастарын өзгерте алады. Өзін-өзі цензуралауға әсер ететін түрлі факторлар бар, мысалы, жынысы, жасы, білімі, саяси қызығушылықтары және ақпарат құралдарының ықпалы. Кейбіреулер үшін сенімдері мен пікірлерін өзгертудің себебі оқшаулану және шеттетілуден туындаған қорқыныш. Мұндай адамдар үшін өз сенімдерін білдіру, басқалардың теріс реакциясынан қорқудан гөрі кем маңызды. 2019 жылы Германияда «Франкфуртер Алгемейне Цайтунг» (FAZ) газеті үшін Institut für Demoskopie Allensbach жүргізген өзін-өзі цензуралау туралы сауалнамаға сәйкес, респонденттердің 59% өз пікірлерін достарының арасында еркін білдіре алатынын айтты, ал тек 18% оны қоғамда да мүмкін деп санайды. Респонденттердің бар болғаны 17% ғана өз ойын интернетте еркін жеткізеді. Діни көзқарас – көптеген кәсіби салаларда және аймақтарда өзін-өзі цензуралауға себеп болатын тақырып. Олардың бірі – психология. Психологияның пайда болған сәтінен бастап, бұл сала дінге көбінесе күдікпен қараған. Психологтар мен терапевтер, кез келген дінге жататындарын айтудан жиі бас тартады, себебі кез келген шын ниетті сенімнің білдірілуі психикалық ауру немесе қиын жағдайдың белгісі ретінде қаралуы мүмкін. 2013 жылы Американдық психологтар қауымдастығының (APA) жүргізген сауалнама көрсеткендей, «жалпы халыққа қарағанда психологтардың дінге жатпайтындары екі есе көп, дінге қатысты мәселелердің маңызды емес екенін айтқандары үш есе көп, ал Құдайға сенбейтіндері бес есе көп». Діни қозғалыстарға қатысты, мұндай жағдай ваххабизм, исламизм, кальвинизм және хасидтік иудаизм сияқты фундаменталистік сенушілер арасында жиі кездеседі.
Экономикалық
Өзін-өзі цензуралау нарықтың күтілімдеріне сай болу мақсатында да пайда болуы мүмкін. Мысалы, мерзімді басылымның редакторы жарнама берушілерді, тұтынушыларды немесе иелерін ашуландыратын тақырыптарды өмір көрісін сақтау үшін – тікелей (яғни, жұмысынан айырылып қалу қаупі) немесе жанама (мысалы, ренжітетін материалдар болмаса кітаптың тиімдірек болатынына сенім) түрде саналы немесе санасыз түрде қалдыруы мүмкін. Бұл құбылыс кейде «жұмсақ цензура» деп аталады.
Заңдық
Авторитарлық елдерде суретшілер мен авторлар өз үкіметтерінің наразылық тудыруы мүмкін деп санайтын материалдарды жазалаудан қорқып, шығармаларынан алып тастауы мүмкін.
Тамақ пен әдептілік
Дәм талғамы мен әдептілік – өзін-өзі цензуралау туралы сұрақтар көтерілетін тағы бір салалар. Өлім, терроризм, соғыс және жаппай қырғын суреттері не кадрлары бар өнер туындылары немесе журналистика олардың мақсатына байланысты наразылық тудыруы мүмкін. Кураторлар мен редакторлар мұндай суреттерді, осы арқылы құмарлыққа ұмтылу, шок эффектісі немесе жеке өмірге араласу айыптауларынан сақтану үшін жиі цензуралайды. Саяси тұрғыдан дұрыстық және үнсіздік спиралі сияқты түсініктер өзін-өзі цензураның пайда болуына себеп болады. Балалар мен жастарға арналған өнімдер, мысалы, жасөспірімдерге арналған әдебиет, осы жағдайда өзін-өзі цензураның құрбаны болуы мүмкін. Лос-Анджелес заманауи өнер мұражайының директоры доллармен оралған әскери табыттарды бейнелейтін соғысқа қарсы суретті бояу туралы шешіміне қатысты сұхбатта, ол бұл суретті орналастырған қоғамды ренжітетінін болжады. Одан кейін ол: «ешқандай шағым болған жоқ, себебі мен оны бірден шешіп тастадым» деді.
Артықшылықты бұрмалау түрі ретінде
Өзін-өзі цензуралау – бұл таңдауларды жалғандаудың бір түрі, бірақ бұл ұғымдар толықтай бірдей емес. Өзін-өзі цензуралау – пассивті әрекет. Ол ықтимал наразылық тудыруы мүмкін сенімдерді, пікірлерді және қалауларды жасыруды білдіреді. Осылайша, ол өзін-өзі үнсіздікке салумен тең; бұл пассивтілік актісі. Таңдауларды жалғандау – әлеуметтік қысым астындағы өз қалауларын дұрыс емес көрсету. Ол көбінесе көрнекі болып келеді, себебі аудиторияға әсер ету немесе оның наразылығынан қашу үшін адам өз қалауларын белсенді түрде манипуляциялай алады. Мысал ретінде, даулы мәселені талқылауды қарастырайық. Біз қатысушылардың арасындамыз. Егер біз үндемесек, бұл өзін-өзі цензуралау. Егер біздің үндемеуіміз бізге ұнамайтын ұстаныммен келісуді білдірсе, онда біздің өзін-өзі цензуралауымыз да таңдауларды жалғандау болып саналады. Егер біз үндемей, керісінше, талқылау кезінде А ұстанымын қолдап сөйлесек, ал шындығында В ұстанымын жақтасақ, онда бұл таңдауларды жалғандау, бірақ өзін-өзі цензуралау емес. А-ны ұнататындай көрініс беру арқылы біз өзін-өзі цензуралаудың шегінен асып кеттік. Біз қасақана ойдан туған пікірді жарияладық. Қысқасы, таңдауларды жалғандау – кең мағынадағы ұғым. Өзін-өзі цензуралау жіберген сигналдары арқылы қалауды жалғандататын болса, таңдауларды жалғандау міндетті түрде өзін-өзі цензуралау түрінде болуы керек емес.
Медиада
Журналистер өздеріне немесе мүдделеріне қатысты басқа тараптан туындаған қауіп-қатерлер, редакциялық тапсырмалар, БАҚ ұйымының экономикалық демеушілерімен, жарнама берушілерімен немесе акционерлерімен мүдделер қақтығысы сияқты жағдайларға байланысты жиі өздерін-өздері цензуралайды. Журналистердің өзін-өзі цензуралауы, әсіресе үкіметтердің ресми медиацензура саясаты бар және журналистер цензура ережелерін бұзса түрмеге қамалуы, айыппұл төлеуі немесе жұмысынан айырылуы мүмкін елдерде кең таралған. Media Matters for America, Fairness and Accuracy in Reporting, Democracy Now! және Америка Азаматтық Бостандықтар Одағы сияқты ұйымдар, жаңалықтарды тарату станцияларының, әсіресе Fox News-тің, Терроризмге қарсы соғыс сияқты белгілі бір мәселелерді жариялағанда, дау тудырмау үшін өз мазмұнын цензуралауына алаңдаушылық білдірді. Ноам Чомский мен Эдвард С. Герман өздерінің "Manufacturing Consent" (1988) кітабында, жаңалықтар құралдарының корпоративтік меншігі нарықтық күштердің ықпалымен жүйелі түрде өзін-өзі цензуралауға күшті ықпал етеді деп мәлімдейді. Кейде журналистер адамдардың қауіпсіздігіне қатысты алаңдаушылық туындағандықтан жаңалықтарды жариялаудан өзін-өзі цензуралайды. Монреальдің "La Presse" газетінің Вашингтондағы тілшісі Жан Пеллетье, Ирандағы тұтқындық дағдарысы кезінде Канада үкіметінің АҚШ дипломаттарын Ираннан жасырын шығаруға тырысқанын анықтады, бірақ "Канадалық қапшық" операциясы аяқталған жоқ. Ол қатысушылардың қауіпсіздігін сақтау үшін, газетке және авторға айтарлықтай жаңалық құндылығы болғанына қарамастан, тұтқындар Иранды тастағанға дейін осы оқиғаны жариялауға рұқсат бермеді. Журналистердің өзін-өзі цензуралауы – бұл өмір сүру стратегиясының бір түрі болып табылады, ол журналистерге кейбір мәселелер туралы хабарлауға мүмкіндік береді, бірақ тым басып кетіп, биліктің күштірек репрессиясына ұшырау қаупін азайтады, нәтижесінде тәуелсіз ақпарат азайды.
Ғылым саласында
Өзін-өзі цензуралау академиялық ортада түрлі жағдайларда кездеседі. Саяси ықпал деп сынға ұшыраған ғылыми жарияланымдардағы өзін-өзі цензураның мысалдары ретінде Үшінші рейх кезінде ғалымдардың түрлер арасындағы айырмашылықтар туралы қалыптасқан көзқарасқа қайшы келетін нәтижелерін жасыруы, немесе осы ғалымдардың Гитлер тұсында жалпы салыстырмалылық теориясын қолдаудан бас тартуы (ол "жұдайы ғылымы" деп танылды) жатыр. 2000 жылдары кейбір ғалымдар ластану салдарынан болатын климат өзгерістері және жойылу қаупі төніп тұрған түрлерге қатысты зерттеулерін жасырды.
Ғылыми жарияланымдардан туындайтын қауіптер
Атом физикасының алғашқы күндері ядролық бөліну және тізбекті реакция туралы жаңалықтардың пайдалы да, зиянды да мақсаттарда қолданылуы мүмкін екендігі түсінілді. Бір жағынан, мұндай жаңалықтар медицина мен энергия өндірісінде маңызды қолданыс таба алатын, алайда екінші жағынан, бұрын-соңды көрілмеген жаппай қырып-жою қаруларын жасауға әкелуі де мүмкін еді. Лео Силард қауіпті жаңалықтар құпия сақталса, мұндай қару-жарақтардың жасалуы мен қолданылуына тосқау қоюға болатынын айтады. Сол сияқты, медицина және биотехнология саласындағы жаңалықтар да жаппай қырып-жоятын биологиялық қарулар жасауды жеңілдетуі мүмкін. 2003 жылы «Журнал редакторлары мен авторлар тобы» құрамындағы 32 жетекші журнал редакторы биологиялық соғыс қаупінің олардың қауымдастығының зерттеулерінің белгілі бір аспектілерін жариялауда өзін-өзі цензуралау жүйесін енгізуді қажет ететінін мойындады. Келісімде келесідей көрсетілді:
Біз биотерроризм мүмкіндігінің жарияланған ақпаратты теріс пайдалану қаупі туралы негізді алаңдаушылықтар тудырғанын мойындаймыз. Біз жариялауға ұсынылған мақалаларда туындауы мүмкін қауіпсіздік мәселелерін жауапты және тиімді шешуге, сондай-ақ осындай мәселелерді анықтау қабілетімізді арттыруға міндеттенеміз. [O] кейде редактор жариялаудың ықтимал зияны мақаланың әлеуетті қоғамдық пайдасынан басып өтетініне көз жеткізе алады, онда мақала өзгертілуі керек немесе жарияланбауы тиіс.
Африка
Өзін-өзі цензуралау Эфиопия, Уганда және Замбия сияқты демократиялық емес Африка мемлекеттеріндегі журналистерге әсер ететіні анықталды.
Орталық Азия
Өзін-өзі цензуралаудың кең таралғандығы Орталық Азияда тәуелсіз журналистиканың дамуына елеулі зиян келтіретіні айтылуда.
Қытай
Қытайда бұқаралық ақпарат құралдары мен азаматтар интернетке жариялайтын көптеген материалдарды цензуралау үшін одан да күшті күш салуға мәжбүр. Жариялаған контенттеріне байланысты көптеген компаниялар үкімет тарапынан жабылды. 2018 жылдың қазан айында ойын-сауық және мәшһүр тұлғалар туралы жаңалықтарды жариялаған 10 000-ға жуық әлеуметтік желідегі тіркелгі (аккаунт) жабылды. Сонымен қатар, талаптарға сәйкес келмегендіктен, 370 түрлі стриминг қосымшасы қолжетімділіктен алынды. Үкіметтің осы деңгейдегі араласуына байланысты, интернетте ақпарат жариялайтын компаниялар мен желілер қазір адамдарды жұмысқа алып, үкімет оларға шара қолданар алдында, қоғамға қарсы бейнелер мен суреттерді анықтап жою үшін күрделі бағдарламаларды пайдалануда. Қытай билігін ынталандыруға тырысқан батыс компанияларының өздігінен цензуралауы басқа елдердің азаматтарына қолжетімді контенттің сапасына да әсер етті. Бұл, өз өнімдерін қытайлық ойыншыларға сатуды көздейтін батыс әзірлеушілердің видео ойындарына да әсер етеді.
Колумбия
Өзін-өзі цензура Колумбия журналистикасына әсер ететіні анықталды.
Еуропа
Өзін-өзі цензуралаудың мысалдары Еуропаның бірнеше елінде түрлі жағдайларда кездесті. Еуропалық Одақ өкілдері Қытайдың сезімтал деп санайтын тақырыптарда өзін-өзі цензуралағандығы айтылды, бұл Қытай мен Еуропалық Одақ арасындағы дипломатиялық шиеленістерді болдырмау мақсатында жасалған. Еуропадағы БАҚ еркіндігіне қауіптер соңғы жылдары күрт өсті. Журналистер мен сыртқы дерек көздерін хабарлаушылар физикалық және психологиялық қорқытулар мен қауіп-қатерлерге ұшырады. Өзін-өзі цензуралау – мұндай жағдайлардың негізгі салдарының бірі. 2017 жылы Еуропа Кеңесі жариялаған зерттеуде 2014–2016 жылдар аралығында сауалнамаға қатысқан журналистердің 40%-ы қандай да бір негізсіз араласуға тап болды, оның ішінде әсіресе психологиялық зорлық-зомбылық, жала жабу және қаралау кампаниялары, кибербуллинг. Басқа да негізсіз араласу түрлері: мүдделі топтардың қорқытуы, күш қолдану арқылы қорқыту, саяси топтардың қорқытуы, бақылау, полицияның қорқытуы және т.б. Географиялық тұрғыдан алғанда, физикалық шабуылдар Оңтүстік Кавказда жиірек тіркелді, одан кейін Түркия, бірақ басқа да аймақтарда да болды.
Палестина
Екінші Ливан соғысы кезінде Израиль ақпарат құралдарында өзін-өзі цензуралау фактісі анықталды. Бұл, сондай-ақ, Израиль-Палестина қақтығысына қатысты көптеген талқылауларға да әсер еткені байқалды.
Пәкістан
Өзін-өзі цензуралау практикасы 2000-ші жылдары Пәкістан медиасы аясында зерттелді.
Ресей
Ресейде өзін-өзі цензуралау ұзақ жылдар бойы қалыптасқан. 1990 жылдары коммунизм құлағаннан кейін қысқа ғана уақытқа жеңілдегенімен, 2000 жылдары үкімет билікке келгеннен және бұқаралық ақпарат құралдары біріктірілгеннен кейін, Ресейде өзін-өзі цензуралау қайтадан кең таралған құбылысқа айналды, ал 2014-2015 жылдарғы "тікелей тыйым салынған ұйымдар" туралы заңдар оны одан бетер күшейтті.
Түркия
Түркияда Әділет және даму партиясының (АҚП) үкіметтік кезеңінде, 2000 жылдардың соңында баспасөз бостандығы шектелгендіктен, өзін-өзі цензуралау күшейді. Бұл өзгерістерге армян геноциді тақырыбындағы пікір алмасу да қатысты.
Америка Құрама Штаттары
AmeriSpeak зерттеуінің мәліметтері бойынша, 2019 жылы американдықтардың 40% өз пікірін айтуға еркін сезінбеді. Колледж студенттерінің шамамен 60% кампустағы өз көзқарастарын білдіруге ыңғайсыз екенін хабарлады. Саяси ғалымдар Джеймс Л. Гибсон мен Джозеф Л. Сазерленд жариялаған мақалаға сәйкес, 2020 жылы Америкадағы өзін-өзі цензуралау көрсеткіші 1954 жылғы 13% -дан 46% -ға дейін өсті.