Кіріспе

Аңызға толы ирландиялық патша

Конхобар мак Несса (Несс ұлы) – ирландия мифологиясының Ольстер циклында Ольстер патшасы. Ол Эмен-Махадан (Армағға жақын Наван бекінісінен) билік етеді. Көбінесе ол Жоғары патша Фахтна Фатхахтың ұлы деп есептеледі, алайда кейбір әңгімелерде оның әкесі друид Кэтбад болса, ал ол әдетте анасының атымен танылады – мак Несса: оның анасы – Ольстер патшасы Эохайд Салбуиден туған Несс. Конхобар Ольстер циклының маңызды тұлғасы, ол «Тайн Бо Куаилнге» және тағы да басқа көптеген әңгімелерде жақсы патша ретінде бейнеленген.

Туу

Кончобардың дүниеге келуінің бірнеше нұсқасы бар. Ең ерте нұсқада Олстердің сол кездегі патшасы Эохайд Салбуидтың қызы Несс, друид Катбадтан қай уақытта жақсылыққа жететінін сұрайды. Катбад: «Патшайымнан патша тудыруға» деп жауап береді. Басқа еркектердің бірі де жанында болмағандықтан, Несс Катбадты жатаққа алып, ұл жүкті болады. Кейінгі нұсқада Несс он екі асырап алушы әкемен тәрбиеленеді. Олардың барлығы бір тойда болғанда, фан немесе жерсіз әскер тобының басшысы Катбад үйге шабуыл жасап, оларды өлтіреді. Эохайд кінәліні анықтай алмай, олардан кек ала алмайды, сондықтан Несс Катбадты іздеу үшін өз фианын құрады. Бірақ ол жалғыз өзенде шомылып жатқанда, Катбад пайда болып, оның және оның қаруларының арасында тұрып, қылышын шығарады. Ол оны өзіне әйел болған жағдайда ғана өмірге қалдырады. Олар Кончобар деп аталатын өзеннің жанына қоныстанды, ал Несс көп ұзамай ұл жүкті болады, бірақ осы нұсқада әкесі – Нестің сүйіктісі, Жоғары патша Фахтна Фатах. Олар Катбадпен Фахтнаға бара жатқанда, Несс босануға кіріседі. Катбад оған егер ол ертеңге дейін босанбаса, оның ұлы ұлы патша болады және мәңгілік даңққа ие болады, себебі ол Иса Мәсіх туған күнімен бір күні дүниеге келеді дейді. Несс Кончобар өзенінің жағасындағы тасқа отырып, ертесіне таңертең босанды. Сәби өзенге құлап түседі, бірақ Катбад оны көтеріп алып, өзеннің атымен Кончобар деп атап, өз ұлы ретінде өсіреді.

Конхобар патша болады

Конхобар жеті жасқа толғанда Фергус мак Ройх Ольстердің патшасы болып, Несске ғашық болады. Ол оның әйелі болуға келіседі, бірақ бір шартпен: Фергус Конхобарға бір жыл патшалыққа рұқсат берсін, сонда оның балалары патша ұлдары деп аталады (Ортағасырлық ирландия заңы бойынша мұрагерлік еркек желісі арқылы жүреді, және патшалыққа тек еркек желісінде патша болғандар ғана лайық). Ольстердің ақсүйектері Фергуске бұл оның олар алдындағы беделіне әсер етпейді деп кеңес береді, себебі бала тек атағымен ғана патша болады, сондықтан ол келіседі. Бірақ анасының кеңесімен Конхобар жыл соңына дейін жақсы билік етеді, соның нәтижесінде оның патша болып қалуына шешім қабылданады. Фергус жаңа Жоғарғы патша Эоху Фейдлехпен одақтасып, Ольстерге қарсы соғыс жасайды. Көптеген қанды шайқастардан кейін Конхобар бейбітшілік туралы ұсыныс жасайды. Фергуске жер, Эмен Махадағы чемпиондық үлес және Конхобардың мұрагері лауазымы ұсынылады. Конхобар Эохудан әкесі Фахтна Фатхақты өлтіргені үшін өтемақы талап етеді, және оған жер, мәртебе және Жоғарғы патшаның қызы беріледі.

Неке және отбасы

Конхобар Эохудың бірнеше қызына үйленеді. Біріншісі – Медб, кейін Коннахт патшайымы. Ол оған Амалғад есімді ұл туып, көп ұзамай оны тастап кетеді. Оның қарындасы Эйтне одан ұл болады, бірақ Медб оны өзенге батырып өлтіреді. Оның ұлы Фурбайд өлімінен кейін кесаров тілімімен дүниеге келеді. Мұғайн оған Глейс есімді ұл туып, оның басты әйелі болып қалады. Конхобардың үлкен ұлы Кормак Конд Лонгастың анасы Эохудың қызы Клотру немесе Конхобардың өзінің анасы Несс. Кормак Фергус мак Ройхқа тәрбиеге беріледі. Оның басқа ұлдары – Кускрейд Менд Маха және Фолломан. Оның қызы Федельм Ноикротах Тара патшасы Кайрбре Ниа Ферге үйленеді, және олардың Ерк есімді ұлы мен Ахалл есімді қызы болады. Конхобардың екі әпкесі бар: Финдхоем мен Дейхтин. Финдхоем ақын Амергинге үйленеді, және олардың Коналл Сернах есімді ұлы бар. Дейхтин Ку Хулайнның анасы, ол не оның өлмескес күйеуі Суалтамнан, не құдай Льюгтан туған, осылай Конхобар оның қалың бауырға айналады.

Дидре

Кончобар өзінің әңгімешісі Федлимид мак Дайлдің үйіне келгенде, Федлимидтің әйелі қыз туады. Кэтбад, қазір Конхобардың бас друиді, оның тым әдемі болатынын, патшалар оған соғыс ашатынын және ол тек қайғы ғана әкелетінін болжайды. Баланың аты Дирдре қойылады, ал Конхобар оны жігіттерден жасырып тәрбиелеуді шешеді, оның есейгенде оған үйленуді ниеттендіреді. Бірақ ол Наоизе атты жас жауынгермен қашып кетеді. Наоизенің екі бауырымен бірге олар жасырынып, соңында Шотландияға қашуға мәжбүр болады. Олар қайда қоныстанса да, жергілікті патша бауырларды өлтіріп, Дирдрені өзіне алуға тырысады, сондықтан олар көшіп-қонып өмір сүруге мәжбүр болады. Ақырында Конхобар оларды шалқар аралда тауып, Фергусқа үйге қауіпсіз өтуді уәде етіп жібереді. Үйге қайта жолда Фергусты олардан бөліп, оны тойға шақырып, оларды Фергустың ұлы Фиаху Емен Махаға жеткізеді. Олар келгенде Фиаху, Наоизе және оның бауырлары Конхобардың бұйрығымен Эоган мак Дюртхардт тарапынан өлтіріледі, ал Дирдре Конхобарға үйленуге мәжбүр болады. Фергус ұлының өліміне және ар-намысына жасалған сатқындыққа ашуланып, Конхобарға қарсы соғыс жасайды, оған Кормак Конд Лонгас та қосылады, ол өз әкесіне қарсы асырап алған әкесінің жағын тартады, сондай-ақ Дубтах Доэлтенга да. Олар Эменді өртеп, Ольстердің қыздарын қырғынға ұшыратып, Медб пен оның күйеуі Аиллильмен Коннахтта жер аударылады. Дирдре Конхобармен бір жыл өмір сүреді, бірақ ол осы уақыт ішінде ешқашан күлімсіремейді, сирек тамақтанады немесе ұйықтайды және көңіл көтеруге келмейді. Конхобар одан неден жек көретінін сұрайды, ал ол: «сені және Эоган мак Дюртхардтты» деп жауап береді. Конхобар оны Эоганға береді. Ертесі күні Эоганның күймесінде отырып, ол басын тасқа соғып, өз-өзіне қол жұмсады.

Кулидің ірі қара шабуылы

Медб Ирландияның бес провинциясының төртеуінен әскер жинап, Таин Бо Куайлингедегі Донн Куайлинге бұқасын ұрлау үшін Ольстерге шабуыл жасағанда, Кончобар, Ку Кулайннен басқа барлық Ольстерлер сияқты, Маханың қарғысынан мүгедек болып, шайқаса алмайды. Ку Хулайн Коннахт чемпиондарымен жеке жекпе-жектер сериясын өткізеді, осылайша Ольстерліктерге қалпына келіп, шайқасқа түсуге уақыт беруді үміттенеді. Соңында, Ку Хулайнның әкесі Суалтам Кончобарға Эмен-Махаға келіп, Коннахт армиясының келтірген қырыптықтары туралы ескертеді және тым кеш болмай тұрып, әскерін жинауын талап етеді. Кончобар мен оның друидтері Суалтамды сот тәртібін бұзғаны үшін өлім жазасына кесуге келіседі – Кончобардың алдында ешкімге сөйлеуге рұқсат жоқ, бірақ друидтер Суалтамды тоқтатуға тырысады, ол қашып келе жатып құлап, қалқанының өткір жиегіне басын шабады. Оның кесілген басы қалқанымен қайтарылып әкелінеді, әлі де ескертуін айтады. Кончобар әскерін жинап, шайқасқа бастап шығады. Шайқас барысында Фергус оны жеңілуге жақын қалдырады, бірақ Кормак Конд Лонгас асырап алған әкесінің биологиялық әкесіне зиян келтіруіне жол бермейді, ал Фергус үш төбенің басын қияды. Медб ақырында Ку Хулайннің күшімен шегінуге мәжбүр болады, бірақ бұқаны Коннахтқа алып оралады, онда ол күйеуі Айлиллдің Финнбеннах бұқасымен күресіп, оны өлтіреді және шаршап қайтыс болады.

Росна Риг шайқасы

Таиннен кейін Кончобар ауырып, тамақ жемейді де, ұйықтамайды. Улайдтар Кэтбадтан патшаларының неге ауырғанын білуді сұрайды. Кончобар Кэтбадқа Ирландияның қалған төрт провинциясы оған қарсы жазасыз соғыс ашқандықтан ауырғанын айтады. Ол Аилиль мен Медбті жеңгенімен, олардың екеуі де шайқаста қаза болмады, сондай-ақ өзінің бұқасын жоғалтты. Ол Коннахтпен соғыс жалғастырғысы келеді, бірақ қазір қыс мезгілі, сондықтан Кэтбад оған жазға дейін күтуге кеңес береді, сол кезде оның әскері мен аттары күшті болады, ал соның ішінде барлық шет елдік одақтастарын күшін арттыру үшін шақырады. Ол Шотландия аралдарында жиын төлемін алып жүрген Коналл Чернахқа хабар жібереді, ол Скандинавия мен Фарер аралдарында Улайдтың одақтастарынан үлкен флот жинап, оларды Ольстерге әкеледі. Бұл әскер жиналысына жауап ретінде басқа провинциялар да әскер жинауға кіріседі. Мюнстер патшасы Эоху мак Лухта, Медбтің ойынша дұрыс болмаса да, Аилиль мен Медбті Кончобарға өтемақы төлеуге көндіреді. Аилиль Улайдтардың сенімсіздігін тудырған адамды елші ретінде жібереді. Кончобар ұсынысты қабылдамайды және Ирландияның кез келген жерінде шатырын тігуге мүмкіндік болмағанша қанағаттанбайтынын айтады. Одан түнгі орнын сұрағанда, ол Бойн өзенінің жағасындағы Рос-на-Риг (Роснари) жерін таңдайды. Рос-на-Ригте Улайдтар бір жағынан, Кончобардың күйеу баласы, Тара патшасы Кайрпре Ниа Фер бастаған Мид патшалығы және Ленстердің Гайлиондары, олардың патшасы Финд мак Росса басқа жағынан шайқасады. Шайқас Улайдтар үшін қиынға соғады, бірақ Коналл Чернах шайқасқа қосылады, себебі әлсіз Ульстерліктер одан қашуға қорқады. Коналл шайқаста мың адамды өлтіреді. Кайрпре Ниа Фер Ку Хулайн оны алыстан лақтырылған сүйретімен өлтірер алдында 800 адамды өлтіреді, содан кейін оның денесі жерге тимей тұрып басын кеседі. Гайлиондар шегінеді, ал Улайдтар Тараны басып алады. Кайрпренің ұлы және Кончобардың немересі Эрк Тараның жаңа патшасы болып тағайындалады. Ол Кончобарға адалдыққа ант етеді және Ку Хулайнның қызы Финскотты әйелдік өмірге алып келеді.

Өлім

Конхобардың өлімі туралы әңгіме ортағасырлық дәуірде кең таралған халықтық әңгімелердің бірі болып табылады және көптеген қолжазбаларда жазылған, олар оқиғаның әртүрлі нұсқаларын келтіреді. Конхобар ақырында Коннахт жауынгері Сет мак Магач салған жарақаттан қаза табады. Сет Ульстердің шайқастағы жеңіс трофейлерінің бірін – Лейнстер патшасы Месгеграның тасқа айналған миын ұрлап, оны лақтырып, Конхобардың басына кіргізеді; бұл оқиға Урчардағы (Арднурхер) Бейл Атта болған делінеді. Конхобардың дәрігерлері оны алып тастай алмайды, бірақ жараны тігіп, патшаға, егер ол қатты ашуланбаса немесе күш салса, тірі қалатынын айтады. Жеті жыл бейбіт өмірден кейін, Конхобар Мәсіхтің өлімі туралы естіп, қатты ашуланып, миы жарылып, көз жұмады. Жарадан шыққан қан оны христиан дінімен шомылдырып, жаны жұмаққа көтеріледі. Оның өлімі туралы бұл әңгіме сырттай христиандыққа бейімделгенімен, ол скандинавиялық Тордың Хрунгнирмен болған шайқасы туралы мифке ұқсас келеді, бұл екі оқиғаның ортақ бастауы немесе Ирландиядағы викингтердің ықпалы кезінде кейіннен алынғанын көрсетеді. Ульстерліктер оның ұлы Кормак Конд Лонгасты, әлі де Коннахтта жер аударылып жүргенін, патшалыққа шақырады, бірақ ол Эмен Махаға бара жатқанда геасасын немесе тыйымдарын бұзуға мәжбүр болады және Да Чоканың қонақ үйінде шайқаста қаза табады. Коналл Чернахтың ұсынысымен патшалық Конхобардың тағы бір ұлы, Кускрейд Менд Махаға беріледі.