Fluxus: Эксперименттік өнер және шығармашылық орталығы

Кіріспе

Халықаралық суретшілер, композиторлар және дизайнерлер желісі – бағдарламалау ортасы.

Флюкс – 1960 және 1970 жылдары дайын туындыдан гөрі көркемдік процеске басымдық берген тәжірибелік өнермен айналысқан суретшілер, композиторлар, дизайнерлер мен ақындардың халықаралық, пәнаралық қауымдастығы. Флюкс әртүрлі көркемдік салалар мен пәндерге жасаған тәжірибелік үлесімен және жаңа өнер формаларын жасауымен белгілі. Осы өнер формаларына Fluxus суретшісі Дик Хиггинс енгізген «интермедиа» термині, алғаш рет Флюкспен байланысты суретші Генри Флинт дамытқан тұжырымдамалық өнер, сондай-ақ Nam June Paik және Wolf Vostell бастама көтерген бейнеөнер жатады. Голланд галерея иесі және өнер сыншысы Гарри Руэ Флюксті «алпысыншы жылдардың ең радикалды және тәжірибелік өнер қозғалысы» деп сипаттады. Олар қойылымдарды, оның ішінде партитураларды орындауды, «Нео-Дада» шулы музыкасын, уақытқа негізделген жұмыстарды, сондай-ақ нақты поэзияны, бейнелеу өнерін, қала құрылысын, сәулетті, дизайнды, әдебиетті және баспа ісін жасады. Көптеген Fluxus суретшілері коммерцияға және өнерге қарсы көзқарастарды бөліседі. Флюкс кейде «интермедиа» деп те аталады. Композитор Джон Кейджтің идеялары мен тәжірибесі Флюкске зор әсер етті. Атап айтқанда, оның шығарманың соңы туралы алдын ала түсініксіз бастау қажеттігі, және туындыны суретші мен көрермен арасындағы өзара әрекеттесу алаңы ретінде түсінуі. Шығару процесі дайын туындыдан басымдық алды. Тағы бір маңызды ықпал – француз суретшісі Марсель Дюшанның Дада дәуірінде (1916 – шамамен 1922 жыл) жасаған «дайын жасалған заттар». Бұл қозғалыстың негізін қалаушы деп есептелетін Джордж Мачунас 1961 жылы жоспарланған журналдың атауы ретінде «Fluxus» деген атты таңдады. 1960 жылдардағы көптеген суретшілер Флюкс іс-шараларына қатысты, олардың ішінде Джозеф Бойс, Виллем де Риддер, Джордж Брехт, Джон Кейдж, Роберт Филио, Аль Хансен, Дик Хиггинс, Бенгт аф Клинтберг, Элисон Ноулз, Адди Кёпке, Йоко Оно, Нам Джун Пайк, Шигеко Кубота, Ла Монте Янг, Мэри Бауэрмейстер, Джозеф Берд, Бен Паттерсон, Дэниел Споерри, Кен Фридман, Терри Райли және Вольф Востелл болды. Олар бір-біріне ықпал еткен, әртүрлі серіктестер қауымы ғана емес, сонымен қатар жақын достар еді. Олардың өнер және қоғамдағы өнердің рөлі туралы сол кездегі радикалды идеялары болды. Флюкс негізін қалаушы Джордж Мачунас белгілі манифест ұсынды, бірақ көптеген адамдар Флюксті нағыз қозғалыс деп санамағандықтан, манифест кеңінен қабылданбады. Керісінше, Висбаден, Копенгаген, Стокгольм, Амстердам, Лондон және Нью-Йорктегі бірқатар фестивальдер көптеген ұқсас нанымдары бар еркін, бірақ тұрақты қауымдастықтың құрылуына әкелді. Флюкс эксперименттерге арналған форум ретінде танылғандықтан, өнер деп саналатын нәрсені кеңейтуде маңызды рөл атқарды.

Fluxus was an international, interdisciplinary community of artists, composers, designers and poets during the 1960s and 1970s who engaged in experimental art performances which emphasized the artistic process over the finished product. Fluxus is known for experimental contributions to different artistic media and disciplines and for generating new art forms. These art forms include intermedia, a term coined by Fluxus artist Dick Higgins; conceptual art, first developed by Henry Flynt, an artist contentiously associated with Fluxus; and video art, first pioneered by Nam June Paik and Wolf Vostell. Dutch gallerist and art critic Harry Ruhé describes Fluxus as "the most radical and experimental art movement of the sixties". They produced performance "events", which included enactments of scores, "Neo Dada" noise music, and time based works, as well as concrete poetry, visual art, urban planning, architecture, design, literature, and publishing. Many Fluxus artists share anti commercial and anti art sensibilities. Fluxus is sometimes described as "intermedia". The ideas and practices of composer John Cage heavily influenced Fluxus. Especially, his notions that one should embark on an artwork without a conception of its end, and his understanding of the work as a site of interaction between artist and audience. The process of creating was privileged over the finished product. Another notable influence were the readymades of Marcel Duchamp, a French artist who was active in Dada (1916 – c. 1922). George Maciunas, largely considered to be the founder of this fluid movement, coined the name Fluxus in 1961 to title a proposed magazine. Many artists of the 1960s took part in Fluxus activities, including Joseph Beuys, Willem de Ridder, George Brecht, John Cage, Robert Filliou, Al Hansen, Dick Higgins, Bengt af Klintberg, Alison Knowles, Addi Køpcke, Yoko Ono, Nam June Paik, Shigeko Kubota, La Monte Young, Mary Bauermeister, Joseph Byrd, Ben Patterson, Daniel Spoerri, Ken Friedman, Terry Riley and Wolf Vostell. Not only were they a diverse community of collaborators who influenced each other, they were also, largely, friends. They collectively had what were, at the time, radical ideas about art and the role of art in society. Fluxus founder George Maciunas proposed a well known manifesto, but few considered Fluxus to be a true movement, and therefore the manifesto was not largely adopted. Instead, a series of festivals in Wiesbaden, Copenhagen, Stockholm, Amsterdam, London, and New York, gave rise to a loose but robust community with many similar beliefs. In keeping with the reputation Fluxus earned as a forum of experimentation, Fluxus played an important role in the broadening of what is considered art.

Шығу тегі

Флюксус тарихы композитор Джон Кейдждің 1930-1960 жылдардағы тәжірибелік музыкасында зерттелген көптеген идеяларға қатысты. Д.Т. Судзукиден Дзен буддизмі бойынша дәрістерді тыңдағаннан кейін, Кейдж 1957 жылдан 1959 жылға дейін Нью-Йорктегі Әлеуметтік зерттеулер мектебінде тәжірибелік композициядан сабақтар берді. Бұл сабақтарда өнердегі мүмкіндік пен белгісіздік ұғымдары зерттелді, музыкалық ноталар композициялардың негізі ретінде қолданылды, оларды шексіз көптеген тәсілдермен орындауға болатын. Флюксусқа қатысқан суретшілер мен музыканттардың арасында Джексон Мак Лоу, Ла Монте Янг, Джордж Брехт, Ал Хансен және Дик Хиггинс болды. Марсель Дюшаннің туындылары үлкен әсер етті. Роберт Матервеллдің редакциялаған «Дада ақындары мен суретшілері» кітабы да маңызды болды, ол Флюксус мүшелері кеңінен оқыған дадаистік мәтіндердің аудармаларын қамтыды. «Анти-өнер» термині, Даданың алдында пайда болған, Дюшан 1913 жылы табылған немесе сатып алынған қарапайым заттардан жасалған алғашқы реди-мейдтерін жасағанда қолданылды. Кездейсоқ таңдалған, реди-мейдтер мен өзгертілген реди-мейдтер академиялық өнер дағдыларына тәуелді, өнердің табиғи визуалды тәжірибе ретіндегі түсінігіне қарсы шықты. Ең танымал мысалы – Дюшаннің өзгертілген реди-мейді «Фонтан» (1917), ол «R. Mutt» деген қолтаңбамен жасалған. 1915 жылы Бірінші дүниежүзілік соғыстан қашу үшін Нью-Йоркке келген Дюшан Франсис Пикабия және американдық суретші Ман Рэймен бірге Дада тобын құрды. Басқа маңызды мүшелеріне Артур Кравэн, Флорин Стеттхаймер және Эльза фон Фрейтаг Лорингховен кірді, кейбіреулер оның Дюшанға «Фонтан» идеясын ұсынғанын айтады. 1916 жылға қарай бұл суретшілер, әсіресе Дюшан, Ман Рэй және Пикабия Нью-Йорктегі радикалды анти-өнер қозғалысының орталығына айналды. Олардың туындылары Флюксус пен тұжырымдық өнерді қалыптастырды. Флюксустың пайда болуына немесе прото-Флюксус оқиғаларын құруына себеп болған басқа да бірқатар заманауи оқиғалар бар. Мысалы, 1963 жылдың мамыр айында Джордж Брехт пен Роберт Уоттстың Нью-Йорк штатында өткізген бір айлық «Yam» фестивалі, Рей Джонсон мен Аллан Капроудың қатысуымен (бір жылдық пошта арқылы жасалған өнер туындыларының кульминациясы). Қозғалыстың негізін қалаушыларының бірі Дик Хиггинс былай деді:
Флюксус жұмыстан басталды, содан кейін бірігіп, бұрыннан бар туындыларға «Флюксус» атауын берді. Бұл жағдайдың басынан емес, ортасынан басталып кеткендей болды. Америкалық музыкант және суретші Ла Монте Янг «Beatitude East» әдеби журналының бір нөмірін редакциялауға шақырылды және макетке көмектесу үшін оқымысты дизайнер Джордж Мачунасқа жүгінді. Мачунас сол кездегі Нью-Йорк авангарды суретшілерінің шамалы кездейсоқ тобының туындыларын қамтитын антологияны басып шығару үшін қағаз, дизайн және ақша берді. 1961 жылдың соңында «Мүмкіндік операциялары антологиясы» аяқталмас бұрын (оны 1963 жылы Мак Лоу мен Янг жариялады), Мачунас кредиторларынан қашу үшін Германияға көшіп, АҚШ әскері үшін жұмыс істеді. Содан ол Нью-Йорк суретшілерімен және Еуропада кездескен Бенджамин Паттерсон мен Эммет Уильямс сияқты эмигрант американдық суретшілермен байланысын жалғастырды. 1962 жылдың қыркүйегінде Дик Хиггинс пен Элисон Ноулз оған қосылды, олар Еуропаға барып, «Флюксус» деп аталатын екінші жоспарланған басылымды насихаттауға көмектесті, ол суретшілердің туындыларының «жылдық кітаптары» сериясының біріншісі болды.

The origins of Fluxus lie in many of the concepts explored by composer John Cage in his experimental music of the 1930s through the 1960s. After attending courses on Zen Buddhism taught by D. T. Suzuki, Cage taught a series of classes in experimental composition from 1957 to 1959 at the New School for Social Research in New York City. These classes explored the notions of chance and indeterminacy in art, using music scores as a basis for compositions that could be performed in potentially infinite ways. Some of the artists and musicians who became involved in Fluxus, including Jackson Mac Low, La Monte Young, George Brecht, Al Hansen, and Dick Higgins attended Cage's classes. A major influence is found in the work of Marcel Duchamp. Also of importance was Dada Poets and Painters, edited by Robert Motherwell, a book of translations of Dada texts that was widely read by members of Fluxus. The term anti art, a precursor to Dada, was coined by Duchamp around 1913, when he created his first readymades from found objects (ordinary objects found or purchased and declared art). Indifferently chosen, readymades and altered readymades challenged the notion of art as an inherently optical experience, dependent on academic art skills. The most famous example is Duchamp's altered readymade Fountain (1917), a work which he signed "R. Mutt." While taking refuge from WWI in New York, in 1915 Duchamp formed a Dada group with Francis Picabia and American artist Man Ray. Other key members included Arthur Cravan, Florine Stettheimer, and the Elsa von Freytag Loringhoven, credited by some with proposing the idea for Fountain to Duchamp. By 1916 these artists, especially Duchamp, Man Ray, and Picabia, became the center for radical anti art activities in New York City. Their artworks would inform Fluxus and conceptual art in general. A number of other contemporary events are credited as either anticipating Fluxus or as constituting proto Fluxus events. the month long Yam festival held in upstate New York by George Brecht and Robert Watts in May 1963 with Ray Johnson and Allan Kaprow (the culmination of a year's worth of Mail Art pieces); As one of the movement's founders, Dick Higgins, stated:
Fluxus started with the work, and then came together, applying the name Fluxus to work which already existed. It was as if it started in the middle of the situation, rather than at the beginning. The American musician and artist La Monte Young had been enlisted to guest edit an issue of a literary journal, Beatitude East, and asked George Maciunas, a trained graphic designer, for help with the layout. Maciunas supplied the paper, design, and some money for publishing the anthology which contained the work of a more or less arbitrary group of New York avant garde artists from that time. By the end of 1961 before An Anthology of Chance Operations was completed (it was finally published in 1963 by Mac Low and Young), Maciunas had moved to Germany to escape his creditors and work for the U. S. military. From there, he continued his contact with the New York artists and with expatriot American artists like Benjamin Patterson and Emmett Williams, whom he met in Europe, by September 1962 was joined by Dick Higgins and Alison Knowles, who traveled to Europe to help him promote a second planned publication to be called "Fluxus", the first of a series of "yearbooks" of artists' works.

Нео-Дададан ертедегі флюксқа дейін

Литвада туған Джордж Мачунас, ортақ сезімталдыққа ие әртүрлі суретшілердің туындылары үшін Fluxus деген атты қолданды, бұл «мәдени, әлеуметтік және саяси революционерлерді біріктіріп, біртұтас фронтқа және әрекетке біріктіру» әрекеті болды. Екінші дүниежүзілік соғыстың соңында Литвадан қашқаннан кейін, оның отбасы Нью-Йоркте қоныстанды, онда ол алғаш рет Джон Кейдж және Ла Монте Янг айналасындағы авангард суретшілер мен музыканттар тобымен танысты. Мадисон авенюінде Хиггинс, Йоко Оно, Джонас Мекас, Рей Джонсон, Флинт және Янгтың туындыларын көрсеткен қысқа мерзімді өнер галереясын ашқаннан кейін, Мачунас 1961 жылдың соңында АҚШ Әуе күштерінде графикалық дизайнер болып жұмысқа орналасып, Батыс Германияның Висбаден қаласына көшті. Мачунас алғаш рет Fluxus терминін («ағып кету» деген мағынаны білдіреді) 1962 жылдың 9 маусымында Батыс Германияның Вупперталь қаласында өткен, өзі ұйымдастырған Après Cage; Kleinen Sommerfest (Кейджден кейін; Кішкентай жазғы фестиваль) фестивалінің қатысушыларына таратып берген «брошюра-проспектісінде» ресми түрде қолданды. Мачунас өнер тарихын жақсы білген және бастапқыда Fluxus-ты «нео-дадаизм» немесе «жаңартылған дадаизм» деп атады. Ол өзінің идеяларын баяндап, алғашқы дадаист Рауль Хаусманға бірнеше хат жазды. Хаусман бұл терминді қолдануға қарсы болды: «Неміс неодадасы туралы айтқандарыңызды қуана еске аламын, бірақ менің ойымша, тіпті америкалықтар да «неодадаизм» терминін қолданбауы керек, өйткені «нео» сөзінің мағынасы жоқ, ал «изм» сөзі көне. Неге жай ғана «Fluxus» демейміз? Менің ойымша, бұл әлдеқайда жақсы, себебі ол жаңа, ал дада тарихи». Фестиваль аясында Мачунас «АҚШ-тағы нео-дадаизм» атты лекция жазды. «Конкретистік нео-дадаизм» өнерін анықтауға тырысқаннан кейін, ол Fluxus күнделікті өмірді өнерден шеттетуге қарсы екенін түсіндірді. «Анти-өнер және көркемдік банальдықтарды» пайдалана отырып, Fluxus «дәстүрлі өнердің жасалмалығына» қарсы күреседі. Лекция «Анти-өнер – өмір, табиғат, нағыз шындық – ол біртұтас» деген мәлімдемемен аяқталды. Бұл Мачунас, Хиггинс және басқалардың Висбаденде орындауы кезінде фортепианоның толыққанды қирауына әкелді. Бұл қойылым немiс теледидарында төрт рет көрсетілді, ал кіріспеде «Жабайылар қашқан!» делінді. Соңында біз Корнердің фортепианомен жасаған әрекеттерін оның нұсқауларына сәйкес орындамадық, себебі біз 5 долларға сатып алған фортепианоны жүйелі түрде қираттық және оны тастау үшін бөлшектеп кесуге мәжбүр болдық, әйтпесе жылжыту қызметін пайдалануға тура келер еді – бұл өте практикалық композиция болды, бірақ немістер бұл «Шопеннің аспабы» туралы ренжіді және осыған байланысты дау тудырды. Сонымен қатар, Мачунас жұмыстағы байланыстарын пайдаланып, спектакльдерге қатысқан суретшілердің арзан, көптеп шығарылған кітаптары мен бірнешеулерін басып шығара бастады. Басып шығарылған алғашқы үш туынды – Ла Монте Янгтың 1961 жылғы «Композициясы», Янг пен Мак Лоу редакциялаған «Кездейсоқ операциялар антологиясы» және Джордж Брехттің «Су жамылғысы» болды. Water Yam, шағын қағаз парақтарға басылған және картон қорапқа жиналған оқиғалар сериясы, Мачунас басып шығарған алғашқы өнер туындысы болды, ол Fluxkits деп аталды. Арзан, көптеп шығарылатын және оңай таратылатын Fluxkits бастапқыда қазіргі заманғы өнердің кеңейіп келе жатқан кітапханасын құруға арналған. Water Yam 1000 данада басылып шықты және бастапқыда 4 долларға бағаланды. 1964 жылдың сәуірінде, яғни бір жылға жуық уақыт өткен соң, Мачунас әлі де 996 данасын сата алмады. Мачунас бастапқыда әр басылымды өзі жобалап, редакциялап, ақысын өзі төлеуді жоспарлаған, ал авторлық құқықты коллектив иеленуі керек еді. Пайда алғашында 80/20 пайыздық үлеспен бөлінетін еді, суретшінің пайдасына. Көптеген композиторлардың баспагерлермен келісімшарттары болғандықтан, Fluxus тез арада музыкадан спектакль және бейнелеу өнеріне қарай жылжыды. Мысалы, Джон Кейдж өзінің музыка баспаларымен келісімшарты болғандықтан ешқашан Fluxus атауымен жұмысын жарияламады. Мачунас бірдеңелерді орындауға керемет қабілеті бар сияқты көрінеді, егер сізде басып шығаруға нәрсе болса, ол оны басып шығара алатын еді. Шығыс Брансуикте сапалы офсеттік баспаға қол жеткізу өте қиын. Бұл мүмкін емес емес, бірақ оңай да емес, және мен өте жалқау болғандықтан, менің қолымнан ауыртпалықты алып тастай алатын адамды табу оңай болды. Міне, Мачунас деген жігіт бар еді, литвалық немесе болгар, немесе қандай да бір босқын немесе «жақсы киінген» – «көрінісі таңғажайып» деген сөз жақсырақ болар еді. Ол менің 57 миль қашықтықта принтерді іздеуімнің қажеті болмауы үшін, біржола бәрін шеше алатын сияқты. Мачунас түс соқыр болғандықтан, Fluxus бірнешеулері көбінесе қара және ақ түсте болды.

Lithuanian born George Maciunas coined the name Fluxus for art produced by a range of artists with a shared sensibility as an attempt to 'fuse cultural, social, & political revolutionaries into [a] united front and action'. After fleeing Lithuania at the end of World War II, his family settled in New York, where he first met a group of avant garde artists and musicians centered around John Cage and La Monte Young. After opening a short lived art gallery on Madison Avenue, which showed work by Higgins, Yoko Ono, Jonas Mekas, Ray Johnson, Flynt and Young, Maciunas moved to Wiesbaden, West Germany, having taken a job as a graphic designer with the US Air Force in late 1961 after the gallery had gone bust. Maciunas first publicly coined the term Fluxus (meaning 'to flow') in a 'brochure prospectus' that he distributed to the audience at a festival he had organized, called Après Cage; Kleinen Sommerfest (After Cage; a Small Summer Festival), in Wuppertal, West Germany, 9 June 1962. Maciunas was an avid art historian, and initially referred to fluxus as 'neo dadaism' or 'renewed dadaism'. He wrote a number of letters to Raoul Hausmann, an original dadaist, outlining his ideas. Hausmann discouraged the use of the term;
I note with much pleasure what you said about German neodadaists—but I think even the Americans should not use the term "neodadaism" because neo means nothing and ism is old fashioned. Why not simply "Fluxus"? It seems to me much better, because it's new, and dada is historic. As part of the festival, Maciunas wrote a lecture entitled 'Neo Dada in the United States'. After an attempt to define 'Concretist Neo Dada' art, he explained that Fluxus was opposed to the exclusion of the everyday from art. Using 'anti art and artistic banalities', Fluxus would fight the 'traditional artificialities of art'. The lecture ended with the declaration "Anti art is life, is nature, is true reality—it is one and all. "—resulted in the total destruction of a piano when performed by Maciunas, Higgins and others at Wiesbaden. The performance was considered scandalous enough to be shown on German television four times, with the introduction "The lunatics have escaped!" At the end we did Corner's Piano Activities not according to his instructions since we systematically destroyed a piano which I bought for $5 and had to have it all cut up to throw it away, otherwise we would have had to pay movers, a very practical composition, but German sentiments about this "instrument of Chopin" were hurt and they made a row about it
At the same time, Maciunas used his connections at work to start printing cheap mass produced books and multiples by some of the artists that were involved in the performances. The first three to be printed were Composition 1961 by La Monte Young see, An Anthology of Chance Operations edited by Young and Mac Low and Water Yam, by George Brecht. Water Yam, a series of event scores printed on small sheets of card and collected together in a cardboard box, was the first in a series of artworks that Maciunas printed that became known as Fluxkits. Cheap, mass produced and easily distributed, Fluxkits were originally intended to form an ever expanding library of modern performance art. Water Yam was published in an edition of 1000 and originally cost $4. By April 1964, almost a year later, Maciunas still had 996 copies unsold. Maciunas' original plan had been to design, edit and pay for each edition himself, in exchange for the copyright to be held by the collective. Profits were to be split 80/20 at first, in favor of the artist. Since most of the composers already had publishing deals, Fluxus quickly moved away from music toward performance and visual art. John Cage, for instance, never published work under the Fluxus moniker due to his contract with the music publishers Edition Peters. Maciunas seemed to have a fantastic ability to get things done if you had things to be printed he could get them printed. It's pretty hard in East Brunswick to get good offset printing. It's not impossible, but it's not so easy, and since I'm very lazy it was a relief to find somebody who could take the burden off my hands. So there was this guy Maciunas, a Lithuanian or Bulgarian, or somehow a refugee or whatever—beautifully dressed—"astonishing looking" would be a better adjective. He was somehow able to carry the whole thing off, without my having to go 57 miles to find a printer. Since Maciunas was colorblind, Fluxus multiples were almost always black and white.

Нью-Йорк пен флюкс-шоптар

АҚШ Әуе күштерімен жасаған келісімшарты денсаулығына байланысты бұзылғаннан кейін, Мачунас 1963 жылғы 3 қыркүйекте АҚШ-қа қайта оралуға мәжбүр болды. Нью-Йоркке келген соң ол бірқатар көшедегі концерттер ұйымдастырып, Канал көшесінде ‘Fluxhall’ атты жаңа дүкен ашты. 1964 жылғы 11 сәуірден 23 мамырға дейін Канал көшесінде «Нью-Йорк өнер әлемінің қалыпты жолынан ауытқу» принципімен 12 концерт өтті. Мачунас түсірген фотосуреттерімен қатар, Бен Вотье, Элисон Ноулз және Такехиса Косугидің туындылары көшеде тегін орындалды, бірақ шындығында «Флюкстуң мүшелерін ашық саяси ұстанымға итермелейтін» «көрерменге аса қатысы болған жоқ». Осы пікірсайыстардың бірі – 1964 жылғы 8 қыркүйекте неміс композиторы Карлхайнц Штокхаузеннің жаңа туындысы «Оригинале» американдық тұсаукесерінде пикет ұйымдастыру болды. Мачунас пен Флинт Штокхаузенді «мәдени империалист» деп санады, ал топтың басқа мүшелері мұның әбден қате екенін айтты. Соның салдарынан Нам Джун Пайк және Джексон Мак Лоу сияқты Флюкстың мүшелері, Бен Вотье және Такако Сайто сияқты пикетке шыққандардың арасынан өтіп, Штокхаузенді «Еуропалық Солтүстік Американың үстем тап суретшісі» деп жариялаған парақтарды таратты. Дик Хиггинс пикетке қатысып, кейін ішкі сахнадағы орындаушыларға қосылды; Мачунас пен оның досы Генри Флинт Флюкстың жандарын «Оригинале» жаман деген жазуы бар ақ қағаздармен цирк айналасында жүруге көндіруге тырысты. Олар цирк ішіндегі Флюкстың мүшелері енді Флюкстың құрамына кірмейтінін айтты. Бұл сөздер ақылға сыймады, себебі бұл топты бөліп тастады. Мен бұл әрекетті қызық көріп, алдымен Мачунас пен Генримен бірге қағазбен жүрдім, содан кейін ішке кіріп циркке қосылдым; нәтижесінде екі топ та маған ашуланды. Жарайды. Кейбіреулер Флюкстың сол күні өліп қалғанын айтады, мен де бір кезде солай ойлағанмын, бірақ қателескенімді мойындауға тура келді. Шарлотта Мурманның ұйымдастырған 2-ші жылдық Нью-Йорк Авангард фестивалінің аясында өткен бұл оқиға Мачунас пен оның арасындағы араздықты күшейтті. Мачунас Флюкспен байланысты суретшілердің фестивальге қатысуын жиі тыйымдап, оның талаптарын орындамағандарды шеттетуге тырысты. Бұл жаушылық Мачунастың өмірі бойына сақталды, Мурманның Флюкс өнерін және суретшілерін қолдауына қарамастан.

After his contract with the US Air Force was terminated due to ill health, Maciunas was forced to return to the US on 3 September 1963. Once back in New York, he set about organizing a series of street concerts and opened a new shop, the 'Fluxhall', on Canal Street. 12 concerts, "away from the beaten track of the New York art scene", took place on Canal Street, 11 April to 23 May 1964. With photographs taken by Maciunas himself, pieces by Ben Vautier, Alison Knowles and Takehisa Kosugi were performed in the street for free, although in practice there was 'no audience to speak of' who encouraged members of Fluxus to take a more overtly political stance. One of the results of these discussions was to set up a picket line at the American premiere of Originale, a recent work by the German composer Karlheinz Stockhausen, 8 September 1964. Stockhausen was deemed a 'Cultural Imperialist' by Maciunas and Flynt, while other members vehemently disagreed. The result was members of Fluxus, such as Nam June Paik and Jackson Mac Low, crossing a picket line made up of other members, including Ben Vautier and Takako Saito who handed out leaflets denouncing Stockhausen as "a characteristic European North American ruling class Artist". Dick Higgins participated in the picket, and then coolly joined the other performers inside;
Maciunas and his friend Henry Flynt tried to get the Fluxus people to march around outside the circus with white cards that said Originale was bad. And they tried to say that the Fluxus people who were in the circus weren't Fluxus any more. That was silly, because it made a split. I thought it was funny, and so first I walked around with Maciunas and with Henry with a card, then I went inside and joined the circus; so both groups got angry with me. Oh well. Some people say that Fluxus died that day—I once thought so myself—but it turned out I was wrong. The event, arranged by Charlotte Moorman as part of her 2nd Annual New York Avant Garde Festival, would cement animosities between Maciunas and her, with Maciunas frequently demanding that artists associated with Fluxus have nothing to do with the annual festival, and would often expel artists who ignored his demands. This hostility continued throughout Maciunas' life—much to Moorman's bemusement—despite her continued championing of Fluxus art and artists.

Прото-өнер өнері

1965 жылдың 25 қыркүйегінде ФлюксОркестра, Ла Монте Янг дирижерімен, Нью-Йорктегі Карнеги концерт залында Джордж Мачунас жасаған плакат пен бағдарламамен өнер танытты. Бағдарламаның көшірмелері қағаз ұшақтарға бүктеліп, кеш бойына ұшырылды. Кеште Чиеко Шиомидің "Falling Event", Джордж Брехттің "Оқпан қайшысынан едендегі 3-ші симфониясы", Йоко Ононың "Ла Монте Янгке арналған оркестрге арналған 4 пьеса", Шиомидің "Жүз үшін музыка", Энтони Кокстың "Оркестр үшін тактикалық пьесалар" және "Адриано Оливетти естелігіне арналған Olivetti қосу машинасы", Уоттстың "Оркестр үшін транс", Ононың "Иса Мәсіхке арналған аспан пьесасы", Брехттің "Оқпан қайшысынан судың ішіндегі октет", Шигеко Куботаның "Пьеса", Янгтің "1965 $50", Томас Шмиттың "Пиано пьесасы", Кокстың "Қылыш пьесасы", Шиомидің "Кешкі шайға арналған музыка", Уоттстың "2", Уоттстың "c/t Trace", Виллем де Риддердің "Интермиссия оқиғасы", Стен Вандербектің "Муви музыкасы", Джо Джонстың "Механикалық оркестр" және Бен Вотьедің "Құпия бөлмесі" орындалды. 1969 жылы Fluxus суретшісі Джо Джонс 18 North Moore Street мекенжайында өзінің JJ Music Store (немесе Tone Deaf Music Store) дүкенін ашты, онда ол қайталанатын дрон музыка машиналарын көрсетті. Ол терезеде орнатылған инсталляция жасады, онда кез келген адам көптеген есік түймелерін басып, онда орналасқан шулы музыка машиналарын ойната алатын болды. Джонс сондай-ақ Йоко Оно және Джон Леннон сияқты басқа Fluxus суретшілерімен бірге немесе жеке шағын музыкалық инсталляциялық өнер танытты. 1970 жылдың 18 сәуірінен 12 маусымына дейін Оно мен Леннон (Plastic Ono Band деп те аталады) GRAPEFRUIT FLUXBANQUET деп аталатын Fluxus өнер шаралары мен концерттер сериясын ұсынды. Бұл шараны Fluxus көшбасшысы Джордж Мачунас жасаған плакатпен жарнамалады. Қойылымдарға: Джон Леннон мен Йоко Ононың бейнесін сомдау, Джордж Мачунас, Йошимаса Вада, Най Ффаррабас (бұрынғы Бичи Форбс және Бичи Форбс Хендрикс), Джеффри Хендрикс және Роберт Уоттс; Йоко Ононың "Өзің жаса" (11 сәуір), Джон Леннонның "Билеттері + Fluxagents" (18 сәуір), Уода, Бен Вотье және Мачунаспен; Йоко Ононың "Клиникасы + Hi Red Center" (25 сәуір - 1 мамыр), Йоко Ононың "Көк бөлмесі + Fluxmasterliars" (2 мамыр - 8 мамыр), Йоко Ононың "Салмақ және су + Fluxfiremen" (9 мамыр - 15 мамыр), Йоко Ононың "Капсула + Flux Space Center" (16 мамыр - 22 мамыр), Мачунас, Пол Шаритс, Джордж Брехт, Ай О, Оно, Уоттс, Джон Каванамен; Йоко Ононың "Жас бұлт ретінде Джон Леннонның портреті + Барлығы" (23 мамыр - 29 мамыр), Йоко Ононың "Дүкен + Fluxfactory" (30 мамыр - 5 маусым), Оно, Мачунас, Вада, Ай О; және соңында Йоко Ононың "Тексеру + Fluxschool" (6 маусым - 12 маусым), Оно, Джеффри Хендрикс, Уоттс, Миеко Шиоми және Роберт Филлиумен.

On September 25, 1965, the FluxOrchestra, with La Monte Young conducting, played at Carnegie Recital Hall in New York City with a poster and program designed by George Maciunas. Copies of the program were folded into paper airplanes and launched during the evening, which included performances of "Falling Event" by Chieko Shiomi, "Symphony No. 3 'On the Floor from 'Clouds Scissors'" by George Brecht, "4 Pieces for Orchestra to La Monte Young" by Yoko Ono, "Disappearing Music for Face" by Shiomi, "Tactical Pieces for Orchestra" and "Olivetti Adding Machine in Memoriam for Adriano Olivetti" by Anthony Cox, "Trance for Orchestra" by Watts, "Sky Piece to Jesus Christ*" by Ono, "Octet for Winds 'In the Water' from 'Cloud Scissors" by Brecht, "Piece" by Shigeko Kubota, "1965 $50" by Young, "Piano Piece" by Tomas Schmit, "Sword Piece" by Cox, "Music for Late Afternoon Together With" by Shiomi, "2" by Watts, "c/t Trace" by Watts, "Intermission Event" by Willem de Ridder, "Moviee Music" by Stan Vanderbeek, "Mechanical Orchestra" by Joe Jones, and "Secret Room" by Ben Vautier. In 1969, Fluxus artist Joe Jones opened his JJ Music Store (aka Tone Deaf Music Store) at 18 North Moore Street, where he presented his repetitive drone music machines. He created there an installation in the window so that anyone could press numerous door buttons to play the noise music machines displayed there. Jones also presented small musical installation performances there, alone or with other Fluxus artists, such as Yoko Ono and John Lennon, among others. From April 18 to June 12, 1970, Ono and Lennon (aka Plastic Ono Band) presented a series of Fluxus art events and concerts there called GRAPEFRUIT FLUXBANQUET. It was promoted with a poster designed by Fluxus leader George Maciunas. Performances included Come Impersonating John Lennon & Yoko Ono, Grapefruit Banquet (April 11–17) by George Maciunas, Yoshimasa Wada, Nye Ffarrabas (formerly Bici Forbes and Bici Forbes Hendricks), Geoffrey Hendricks, and Robert Watts; Do It Yourself (April 11–17) by Yoko Ono; Tickets by John Lennon + Fluxagents (April 18–24) with Wada, Ben Vautier and Maciunas; Clinic by Yoko Ono + Hi Red Center (April 25 May 1); Blue Room by Yoko + Fluxmasterliars (May 2–8); Weight & Water by Yoko + Fluxfiremen (May 9–15); Capsule by Yoko + Flux Space Center (May 16–22) with Maciunas, Paul Sharits, George Brecht, Ay O, Ono, Watts, John Cavanaugh; Portrait of John Lennon as a Young Cloud by Yoko + Everybody (May 23–29); The Store by Yoko + Fluxfactory (May 30 June 5), with Ono, Maciunas, Wada, Ay O; and finally Examination by Yoko + Fluxschool (June 6–12) with Ono, Geoffrey Hendricks, Watts, Mieko Shiomi and Robert Filliou.

Шекараларды бұзатын нысандар

Флюкс біртіндеп танымал бола бастаған сайын, Мачунастың арзан көптемелерді сатуға қатысты амбициялары артты. Екінші флюкс антологиясы, Fluxkit (1964 жылдың соңында), бизнесменнің чемоданында ұжымдық түрде жасалған 3D жұмыстарды жинады, бұл идея тікелей Дюшанның «Boîte en Valise» туындысынан алынған. Бір жыл ішінде жаңа антологияның жоспары, Fluxus 2, дамып, Джон Кейдж мен Йоко Ононың Flux фильмдерін (қолға ұсталатын проекторлармен бірге), Бен Вотьедің бұзылған қаптама қораптары мен пошта карточкаларын, Клас Ольденбургтің пластик тағамдарын, Шигеко Куботаның FluxMedicine-ін (бос таблетка қаптамаларымен), сондай-ақ тастардан жасалған өнер туындыларын, сиямен мөрленгендерді, қолданыстан шыққан билеттерді, шешімі жоқ жұмбақтарды және ғырғыздауға көмектесетін құралды қамтуға тиіс болды. Мачунастың ұжымға деген сенімі авторлыққа дейін жетті, осы кезеңдегі бірқатар туындылар авторсыз, дұрыс емес көрсетілген немесе авторлығы күмәнді болды. Әрі қарай күрделілікті арттыра түсетін жайт, Мачунас туындыларды өндіріске беру алдында әртүрлі суретшілер ұсынған идеяларды күрт өзгертуге бейімділік танытты. Мысалы, Пер Киркебиге 1967 жылы жатқызылған «Пластик қорапшадағы қатты пластик» алғашқыда Киркебидің «Бұл қорапта ағаш бар» деген жазуы бар металл қорап ретінде жүзеге асырылған. Қорап ашылғанда ішінде ұнтақталған ағаш кездесетін. Бірақ Мачунас көптемелік нұсқасын жасаған кезде, ол бір түсті пластик қорапқа салынған қатты пластик блокқа айналды.

Өнер өнерін ойлап табу

1969 жылдан бері топпен байланысқан Ларри Миллер өзінің көптеген түпнұсқа композицияларымен қатар, «классикалық» партитуралардың интерпретаторы ретінде де белсенділік танытты және топтың туындыларын кең жұртшылыққа жеткізуге жауапты болды, бұл суретші, продюсер және зерттеуші арасындағы шекараны жойды. Миллердің жеке шығармашылығынан өзге, ол көптеген Fluxus шараларын ұйымдастырып, қайта жаңғыртты және орындады, сондай-ақ Fluxus тарихына қатысты материалдардың мол жинағын құрды. Миллердің арқасында Fluxus 1999 жылы Ньюарк мұражайында өткен Off Limits көрмесіне CNN арнасы тарапынан жасалған дүниежүзілік жарияланым сияқты, БАҚ назарына ілікті. Fluxus ортасындағы Миллердің ұйымдастырушы, орындаушы және презентатор ретіндегі басқа да қызметтеріне Ниццадағы Музей д’Арт э д’Арт Контемпорайндағы 1963–2003 жылдардағы Performance in Fluxus Continue; Амстердамдағы Fluxus a la Carte; және Утрехт қаласындағы (Нидерланды) Centraal Museum-дегі Centraal Fluxus фестивалі кіреді. 2004 жылы Джефф Хендрикстің «Критикалық масса: оқиғалар, Fluxus, перформанс, интермедиа және Ратгерс университеті 1958–1972» атты жұмысы үшін Миллер 1970 жылы алғаш таныстырылған Fluxus Олимпиадасының жеңіл атлетика жарыстарын қайта жаңартып, жаңартты. Do it Yourself Fluxus үшін Кембридж (Массачусетс штаты), AI – Art Interactive – Миллер көрермендерге қолмен тәжірибе алуға мүмкіндік беретін жұмыстардың көрмесі үшін кураторлық кеңесші ретінде жұмыс істеді, оның ішінде тарихи Fluxus лабиринтінің бірнеше бөлімдерін қайта құру да болды. Бұл лабиринтті Миллер 1976 жылы Берлиндегі (Германия) Академие дер Күнстеде Джордж Мачиунаспен бірлесіп жасаған, және ол Fluxus суретшілерінің бірнеше бөлімдерін қамтыды. Миллер 1994 жылы Уокер өнер орталығында өткен «Fluxus рухында» көрмесінде Fluxus лабиринтінің жаңа нұсқасын жасады, онда Гриль Маркус: «Миллер монстрді жақсы баптапты» деді.

Утопиялық қоғамдастықтар

Топтың бірқатар суретшілері "суретші қауымдастығы мен қоршаған қоғам арасындағы алшақтықты жоюға" ниет білдірген Flux коммуналарын құруға қызығушылық танытты. Солардың алғашқысы, La Cédille qui Sourit немесе The Cedilla That Smiles, Францияның Вильфранш-сюр-Мер қаласында Роберт Филио мен Джордж Брехт 1965–1968 жылдары құрды. "Мәңгілік шығармашылықтың халықаралық орталығы" ретінде қарастырылған дүкенде Fluxkits және басқа да кішігірім тауарлар сатылды, сондай-ақ "мектеп емес" орны болды, "Ақпарат пен тәжірибе алмасудың еркін мүмкіндігі. Оқушылар да, мұғалімдер де жоқ. Толық еркіндік, кейде тыңдау үшін, кейде сөйлесу үшін" деген ұранмен. 1966 жылы Мачунас, Уоттс және басқалар Манхэттеннің "Ақтөбе жүз акры" деп аталатын аймағын жаңартуға бағытталған жаңа заңнамадан пайдаланды, ол көп ұзамай Сохо деп аталды, бұл суретшілерге Брум көшесі бойында салыну жоспарланған 18 жолақты тас жолға байланысты қираған аймақта тұруға және жұмыс істеуге арналған орындарды сатып алуға мүмкіндік берді. Мачунас Fluxus туралы ойларын Fluxus суретшісі Ларри Миллермен жасаған "Джордж Мачунаспен сұхбат" деп аталатын маңызды видео сұхбаттар сериясында қалдырды, ол халықаралық деңгейде көрсетілді және көптеген тілдерге аударылды. Соңғы 30 жылда Миллер Джо Джонс, Кароли Шниман, Бен Вотье, Дик Хиггинс және Элисон Ноулз туралы жазбаларды, сондай-ақ 1978 жылғы Мачунаспен жасаған сұхбатты түсіріп, жинады.

1978 жылдан бері ағысы

Мачунас 1970-ші жылдардың соңында Батыс Массачусетс штатындағы Беркшир тауларына көшіп келді. Осыған 20 жыл бұрын бостондық өнер жинаушы Жан Браун және оның күйеуі Леонард Браун суреттерді жинағаннан кейін, дадаизм мен сюрреализм өнеріне, манифесттерге және мерзімді басылымдарға қызығушылық таныта бастады. 1971 жылы Браун мырзаның қайтысынан кейін, миссис Браун Тирингхэмге көшіп, Fluxus-қа жақын салаларға, оның ішінде суретшілердің кітаптарына, нақты поэзияға, оқиғаларға, пошта арқылы таралған өнерге және перформанс өнеріне қарай кеңейді. Мациунас оның үйін, бастапқыда шейкер тұқымдық үйін, Fluxus суретшілері мен зерттеушілері үшін маңызды орталыққа айналдыруға көмектесті, миссис Браун кезекпен тамақ дайындап, қонақтарға өзінің жинағын көрсетті. Іс-шаралар Мачунас салған екінші қабаттағы үлкен мұрағат бөлмесінде өтті. Мачунас жақын маңдағы Грейт-Баррингтонға қоныстанды. 1977 жылы оған бүйрек және бауыр қатерлі ісігінің диагнозы қойылды. Өліміне үш ай қалғанда ол өзінің досы және серігі, ақын Билли Хатчингке үйленді. Лидеде (Массачусетс штаты) заңды некеден кейін, 1978 жылдың 25 ақпанында олар досының СоХодағы студиясында «Fluxwedding» тойын өткізді. Мачунастың үйлену тойының бейнежазбасын Димитрий Девяткин түсірді. Келін мен күйеу киім алмастырды. Мачунас 1978 жылдың 9 мамырында Бостон ауруханасында қайтыс болды. Джордж Мачунас қайтыс болғаннан кейін, Fluxus-ты белгілі бір кезеңде (1962-1978 жылдар) өнер қозғалысы ретінде қарастырған бірнеше коллекционерлер мен кураторлар мен суретшілер арасында дау туды, ал көптеген суретшілер Fluxus-ты өзінің негізгі құндылықтары мен көзқарасымен байланысты тірі бір құбылыс деп санай берді. Әртүрлі теоретиктер мен тарихшылар осы екі көзқарасқа да қабылдады. Сондықтан Fluxus өткен шақта немесе қазіргі шақта әртүрлі айтылады. Fluxus-тың анықтамасы әрқашан даулы болды, бірақ бұл мәселе қазір одан да күрделі, себебі Мачунас қайтыс болған кезде әлі де тірі болған көптеген алғашқы суретшілердің өзі де қазір қайтыс болды. Кейбіреулер куратор Джон Хендрикстің ірі тарихи Fluxus коллекциясын (Гилберт пен Лила Сильверман коллекциясы) бақылауы, оның коллекциясының қаржыландыруымен жарық көрген көптеген кітаптар мен каталогтар арқылы Fluxus Мачунаспен бірге қайтыс болды деген пікірге ықпал етуге мүмкіндік берді деп санайды. Хендрикс Fluxus-тың белгілі бір уақытта болған тарихи қозғалыс екенін, Дик Хиггинс және Нам Джун Пайк сияқты негізгі Fluxus суретшілері 1978 жылдан кейін өзін белсенді Fluxus суретшілері деп атауға болмайтынын және Fluxus-тың ықпалымен қазіргі суретшілер Fluxus суретшілері деп айта алмайтынын мәлімдеді. Қазіргі заманғы өнер мұражайы да осы қозғалысты 1960 және 1970 жылдарға жатқызады. Алайда, Fluxus-тың ықпалы мультимедиалық цифрлық өнерде бүгінгі күнге дейін жалғасуда. 2011 жылдың қыркүйегінде Other Minds Сан-Францискодағы SOMArts ғимаратында Fluxus-тың 50 жылдығын тойлауға арналған қойылым ұйымдастырды. Қойылымды Адам Фонг ұйымдастырды, ол сондай-ақ Йоши Вада, Элисон Ноулз, Ханна Хиггинс, Лучано Чесса және Адам Овертонмен бірге өнер көрсетуге қатысты. Басқалар, соның ішінде Fluxus суретшілері Элисон Ноулз мен Дик Хиггинстің қызы Ханна Хиггинс, Мачунас маңызды қатысушы болғанымен, одан да көп адамдар, оның ішінде Fluxus-ты құрған Хиггинс, Мачунас қайтыс болғаннан кейін де Fluxus аясында жұмыс істегенін айтты. 1990 жылдары Интернеттің пайда болуы Fluxus-тан кейінгі белсенді қауымдастықтың онлайн пайда болуына мүмкіндік берді. 1960 және 1970 жылдардағы алғашқы Fluxus суретшілерінің кейбірі, соның ішінде Хиггинс, Fluxlist сияқты онлайн-қоғамдастықтарды құрғаннан кейін, олар кеткеннен кейін жас суретшілер, жазушылар, музыканттар және орындаушылар өз жұмыстарын киберкеңістікте жалғастыруға тырысты. Fluxus-тың әлі де жұмыс істеп жатқан көптеген алғашқы суретшілері Fluxus-қа әсер еткен жас суретшілердің құрметіне Fluxus-қа арналған іс-шараларды ұйымдастырады, бірақ жас суретшілердің «Fluxus» таңбасын қолдануын ұнатпайды. 2018 жылы Лос-Анджелес филармониясы өзінің Fluxus фестивалінде Джон Кейдждің «Европера 1 және 2» операсын, режиссері Юваль Шарон қойған түрінде ұсынды. Fluxus суретшілері бүгінгі күні кішкентай масштабта өнер көрсетуді жалғастыруда.

Maciunas moved to the Berkshire Mountains in Western Massachusetts in the late 1970s. Two decades earlier, after collecting paintings, the Boston art collector Jean Brown, and her late husband Leonard Brown, began to shift their focus to Dadaist and Surrealist art, manifestoes and periodicals. In 1971, after Mr. Brown's death, Mrs. Brown moved to Tyringham, and expanded into areas adjacent to Fluxus, including artists' books, concrete poetry, happenings, mail art and performance art. Maciunas helped turn her home, originally a Shaker seed house, into an important center for both Fluxus artists and scholars, with Mrs. Brown alternately cooking meals and showing guests her collection. Activities centered on a large archive room on the second floor built by Maciunas, who settled in nearby Great Barrington, where it was discovered that Maciunas developed cancer of the pancreas and liver in 1977. Three months before his death, he married his friend and companion, the poet Billie Hutching. After a legal wedding in Lee, Massachusetts, the couple performed a "Fluxwedding" in a friend's loft in SoHo, 25 February 1978. A videotape of the Maciunas' wedding was produced by Dimitri Devyatkin. The bride and groom traded clothing. Maciunas died on 9 May 1978 in a hospital in Boston. After the death of George Maciunas a rift opened in Fluxus between a few collectors and curators who placed Fluxus as an art movement in a specific time frame (1962 to 1978), and the artists themselves, many of whom continued to see Fluxus as a living entity held together by its core values and world view. Different theorists and historians adopted each of these views. Fluxus is therefore referred to variously in the past or the present tense. While the definition of Fluxus was always a subject of controversy, the question is now significantly more complex due to the fact that many of the original artists who were still living when Maciunas died are now dead themselves. Some have argued that the unique control that curator Jon Hendricks holds over a major historical Fluxus collection (the Gilbert and Lila Silverman collection) has enabled him to influence, through the numerous books and catalogues subsidized by the collection, the view that Fluxus died with Maciunas. Hendricks argues that Fluxus was a historical movement that occurred at a particular time, asserting that such central Fluxus artists as Dick Higgins and Nam June Paik could no longer label themselves as active Fluxus artists after 1978, and that contemporary artists influenced by Fluxus cannot lay claim to be Fluxus artists. The Museum of Modern Art makes the same claim dating the movement to the 1960s and 1970s. However, the influence of Fluxus continues today in multi media digital art performances. In September, 2011 Other Minds presented a performance at the SOMArts building in San Francisco to celebrate the 50th anniversary of Fluxus. The performance was curated by Adam Fong who was also one of the performers along with Yoshi Wada, Alison Knowles, Hannah Higgins, Luciano Chessa and Adam Overton. Others, including Hannah Higgins, daughter of fluxus artists Alison Knowles and Dick Higgins, assert that although Maciunas was a key participant, there were many more, including Fluxus co founder Higgins, who continued to work within Fluxus after the death of Maciunas. The rise of the Internet in the 1990s enabled a vibrant post Fluxus community to emerge online. After some of the original Fluxus artists from the 1960s and 1970s including Higgins, created online communities such as the Fluxlist, following their departure, younger artists, writers, musicians, and performers have attempted to continue their work in cyberspace. Many of the original Fluxus artists still working enjoy homages by younger Fluxus influenced artists who stage events to commemorate Fluxus, but discourage the use of the "Fluxus" label by younger artists. In 2018 the Los Angeles Philharmonic in its Fluxus Festival presented a fluxus performance incorporating John Cage's "Europeras 1 and 2" directed by Yuval Sharon. Fluxus artists continue to perform today on a smaller scale.

Әсерлер

Мациумас пікірінше, Флюксустың тікелей алдындағысы – Гутай тобы болды. Олар өнерді антиакадемиялық, психофизикалық тәжірибе ретінде насихаттады. 1956 жылы Ширага Кадзуо түсіндіргендей, бұл «материяның өзінің өнері» болды. Гутай флюксустың таңбалық белгісін – мәдениеттілік пен қарапайымдылық, жоғары және төмен арасындағы екіұштылықты болжап, белгілі бір деңгейдегі көркемдік жаппай өндіріспен байланысты болды. Шындығында, Жапониядағы авангард өнер көбінесе тұжырымдамалық емес, бейресми элементтерге ұмтылып, жапон өнеріндегі қатаң формальдық пен символизмге қарсы тұрды. 1950 жылдарғы Нью-Йорк музыкалық аренасында көптеген дамыған елдердегі соғыстан кейінгі көңілсіздікпен байланысты көптеген мәселелер байқалды. Мұндай ашу-ыза буддизм мен дзенге күнделікті өмірде – ойлау, медитация, тамақтану және дене күтімі сияқты мәселелерде жүгінуді ұсынды. Дегенмен, одан да радикалды көркемдік сезімталдыққа жалпы қажеттілік бар екені де айтылды. Өнердегі құлдырау мен қазіргі заман идеясының жеткіліксіздігі тақырыбы ішінара Дюшан мен Дададан, ішінара заманауи қоғамда өмір сүрудің алаңдаушылығынан туындады. Флюксус бейнелеу ұғымдарына қарсы шығып, оның орнына қарапайым көрсетуді ұсынды. Бұл, шын мәнінде, батыс және жапон өнері арасындағы маңызды айырмашылықты көрсетеді. Флюксустың тағы бір маңызды ерекшелігі – өнер мен өмір арасындағы қабылданатын шекараларды жою болды, бұл соғыстан кейінгі өнердегі айқын тенденция еді. Бұл Жозеф Бёйс еңбектері мен жазбаларында көрінді, ол «әр адам – суретші» деп мәлімдеді. Флюксустың тәсілі – қағаз бен пластиктен жасалған кішкентай заттарды өндіруде көрінетін күнделікті, «экономикалық» тәсіл болды. Бұл жапон мәдениетінің негізгі ерекшеліктерімен, яғни күнделікті әрекеттер мен заттардың жоғары көркемдік құндылығымен және қарапайымдылықтың эстетикалық бағалануымен үндеседі. Бұл жапон өнерімен де байланысты, сондай-ақ шибуми тұжырымдамасымен, ол толық еместігімен және ашық емес, нәзіктікті бағалау арқылы жалаңаш заттарды бағалауды білдіреді. Әйгілі жапондық эстетика ғалымы Ониси Ёсинори жапон өнерінің мәнін пантономиялық деп атады, себебі табиғат, өнер және өмір арасында ешқандай айырмашылық жоқ деген сана бар. Өнер – бұл өмір мен табиғатқа, нақты өмірге сәйкес келетін көзқарас.

An immediate predecessor of Fluxus, according to Maciunas, was the Gutai group which promoted art as an anti academic, psychophysical experience, an "art of matter as it is" as explained by Shiraga Kazuo in 1956. Gutai became connected with a sort of artistic mass production, anticipating Fluxus's trademark, i. e., ambiguity between the cultivated and the trivial, between high and low. Indeed, avant garde art in Japan tended toward informal rather than conceptual elements, radically opposing the extreme formality and symbolism found in Japanese art. In the 1950s New York music scene there could be discerned many issues related to the post war disenchantment experienced by many throughout the developed world. Such disillusionment in itself presented a case for commitment to Buddhism and Zen in everyday matters such as mental attitude, meditation, and approach to food and body care. It was also felt, however, that there was a general need for a more radical artistic sensibility. The themes of decay and of the inadequacy of the idea of modernity in artistic fields were adopted, partly from Duchamp and Dada and partly from consciousness of the uneasiness of living in contemporary society. It is said that Fluxus challenged notions of representation, offering instead simple presentation. This, in fact, corresponds to a major difference between Western and Japanese art. Another important Fluxus characteristic was the elimination of perceived boundaries between art and life, a very prominent trend in post war art. This was exemplified by the work and writings of Josheph Beuys who stated, "every man is an artist." Fluxus's approach was an everyday, "economic" one as seen in the production of small objects made of paper and plastic. Again, this strongly corresponds with some of the fundamental characteristics of Japanese culture, i. e., the high artistic value of everyday acts and objects and the aesthetic appreciation of frugality. This also links with Japanese art, and the concept of shibumi, which may involve incompleteness, and supports the appreciation of bare objects, emphasizing subtlety rather than overtness. The renowned Japanese aesthetics scholar Onishi Yoshinori called the essence of Japanese art pantonomic because of the consciousness of no distinction between nature, art and life. Art is the way to approach life and nature/reality corresponding to actual existence.

Флюкс өнері

Флюкс "өз қолыңмен жаса" эстетикасын қадағалап, күрделіліктен гөрі қарапайымдылықты бағалады. Дада сияқты, Флюкс коммерцияға қарсы және өнерге қарсы көзқарастың күшті ағымдарын қамтыды, дәстүрлі, нарыққа бағытталған өнер әлемін суретшіге бағытталған шығармашылық процестің пайдасына сынға алды. Флюкс суретшісі Роберт Филиу жазғандай, Флюкс Дададан байрақ мақсаттарымен ерекшеленді, ал Флюкстің оң әлеуметтік және қауымдық ұмтылыстары топты сипаттаған өнерге қарсы бейімділіктен әлдеқайда басым болды. Оның алғашқы серіктестерінің қатарында Джозеф Бойс, Дик Хиггинс, Дэви Дет Хомпсон, Нам Джун Пайк, Вольф Востелл, Ла Монте Янг, Джозеф Берд, Аль Хансен және Йоко Оно болды, олар перформанс өнерінен поэзияға, эксперименталды музыкадан киноға дейін түрлі БАҚ түрлерін зерттеді. Өздерінің дәстүр мен кәсібиліктің өнер саласындағы идеяларына қарсы шығып, Флюкс тобы суретшінің туындыларына емес, оның жекелігіне, іс-әрекеттеріне және пікірлеріне назар аударды. 1960 және 1970 жылдары (олардың ең белсенді кезеңі) олар "әрекеттер" ұйымдастырды, саясатқа қатысты, публицистикамен айналысты және дәстүрлі емес материалдардан жасалған мүсіндік жұмыстарды жасады. Олардың дәстүрлі емес туындыларының мысалы ретінде Нам Джун Пайк пен Шарлотта Мурманның бейне өнері және Джозеф Бойс пен Вольф Востеллдің перформанс өнері бар. Флюкстің алғашқы жылдарында Флюкс суретшілерінің көңіл көтеруге бейімділігі кейбіреулер оларды әуесқойлар тобы деп санауға себеп болды. Флюкс сонымен қатар Дада мен поп-арттың кейбір аспектілерімен салыстырылды және пошта өнері мен жаңа толқын суретшілерінің бастауы ретінде қарастырылады. Марк Блох сияқты келешек ұрпақтың суретшілері өздерін Флюкс деп атауға тырыспайды, бірақ Флюкспан немесе Юнг Флюкс сияқты Флюкс идеяларын 21 ғасырда, пошта өнерінен кейінгі контексте жалғастырудың жолын іздейді. Көркемдік тұрғысынан алғанда, Флюкс суретшілері қолдағы барлық материалмен жұмыс істеуді қалап, өздерінің туындыларын жасады немесе шығармашылық процесте әріптестерімен бірлесіп жұмыс істеді. Шығармашылық процестің бір бөлігін коммерциялық өндіріске тапсыру Флюкс практикасының бөлігі болған жоқ. Мачунас көптеген Флюкс көптеген нұсқаларын және басылымдарын жеке өзі жинады. Мачунас көптеген нысандарды қолмен құрастырғанмен, оларды жаппай өндіру үшін жобалаған. Көптеген баспагерлер қолтаңбаланған, нөмірленген, шектеулі санда шығарылған және жоғары бағамен сатылатын нысандарды жасағанда, Мачунас төмен бағамен ашық басылымдарды жасады. Хиггинс "интермедиа" терминін 1966 жылы жазған эссесінде енгізді. Флюкспен ең тығыз байланысты өнер түрлері – оқиғалар мен Флюкс қораптары. Флюкс қораптары (кейде Fluxkits немесе Fluxboxes деп аталады) Джордж Мачунас басылған карточкалар, ойындар мен идеялар жинақтарын жинап, оларды кішкентай пластик немесе ағаш қораптарға жинақтауымен басталды.

Fluxus encouraged a "do it yourself" aesthetic, and valued simplicity over complexity. Like Dada before it, Fluxus included a strong current of anti commercialism and an anti art sensibility, disparaging the conventional market driven art world in favor of an artist centered creative practice. As Fluxus artist Robert Filliou wrote, however, Fluxus differed from Dada in its richer set of aspirations, and the positive social and communitarian aspirations of Fluxus far outweighed the anti art tendency that also marked the group. Among its early associates were Joseph Beuys, Dick Higgins, Davi Det Hompson, Nam June Paik, Wolf Vostell, La Monte Young, Joseph Byrd, Al Hansen and Yoko Ono who explored media ranging from performance art to poetry to experimental music to film. Taking the stance of opposition to the ideas of tradition and professionalism in the arts of their time, the Fluxus group shifted the emphasis from what an artist makes to the artist's personality, actions, and opinions. Throughout the 1960s and 1970s (their most active period) they staged "action" events, engaged in politics and public speaking, and produced sculptural works featuring unconventional materials. Their radically untraditional works included, for example, the video art of Nam June Paik and Charlotte Moorman and the performance art of Joseph Beuys and Wolf Vostell. During the early years of Fluxus, the often playful style of the Fluxus artists resulted in them being considered by some to be little more than a group of pranksters. Fluxus has also been compared to Dada and aspects of Pop Art and is seen as the starting point of mail art and no wave artists. Artists from succeeding generations such as Mark Bloch do not try to characterize themselves as Fluxus but create spinoffs such as Fluxpan or Jung Fluxus as a way of continuing some of the Fluxus ideas in a 21st century, post mail art context. In terms of an artistic approach, Fluxus artists preferred to work with whatever materials were at hand, and either created their own work or collaborated in the creation process with their colleagues. Outsourcing part of the creative process to commercial fabricators was not usually part of Fluxus practice. Maciunas personally hand assembled many of the Fluxus multiples and editions. While Maciunas assembled many objects by hand, he designed and intended them for mass production. Where multiple publishers produced signed, numbered objects in limited editions intended for sale at high prices, Maciunas produced open editions at low prices. Higgins created the term "intermedia" in a 1966 essay. The art forms most closely associated with Fluxus are event scores and Fluxus boxes. Fluxus boxes (sometimes called Fluxkits or Fluxboxes) originated with George Maciunas who would gather collections of printed cards, games, and ideas, organizing them in small plastic or wooden boxes.

Жарыс қорытындысы

Георг Брехттің "Drip Music" сияқты оқиғалық ұпайлар, негізінен, орындаушылық өнер сценарийі болып табылады, олар көбінесе бірнеше ғана жолдан тұрады және диалогтан гөрі орындалатын әрекеттердің сипаттамаларынан құралады. Флюкс суретшілері оқиғалық ұпайларды "оқиғалардан" ажыратады. Оқиғалар кейде күрделі, ұзақ қойылымдар болатын, олар орындаушы мен көрермен, орындау мен шындық арасындағы шекараны жоюға бағытталған. Ал оқиғалық қойылымдар әдетте қысқа және қарапайым болар еді. Оқиғалық қойылымдардың мақсаты – күнделіктінің мәнін арттыру, қарапайым нәрселерге назар аудару және академиялық және нарықтық музыка мен өнердің жоғары мәдениетін бұзу болды. Оқиға идеясы Генри Коуэллдің музыка философиясынан бастау алды. Джон Кейджтің және кейін Дик Хиггинстің ұстазы болған Коуэлл, Хиггинс және басқалар кейіннен орындалатын жұмыстың қысқа, айқын сипаттамаларына қолданған термин енгізді. "Ұпай" термині музыкалық ұпайды сипаттау үшін қолданылатын мағынада қолданылады: жұмысты орындауға кез келген адамға мүмкіндік беретін ноталар тізбегі. Бұл идея Нэм Джун Пайк атаған "өз қолымен жасау" көзқарасымен және Кен Фридман "музыкалылық" деп атаған нәрсемен байланысты. Өнерде "өз қолымен жасау" көзқарасы кең таралғанымен, бұл идеяның музыкада пайда болғанын мойындау маңызды. Пайк, Хиггинс немесе Корнер сияқты маңызды Флюкс суретшілері композиторлар ретінде бастап, өнерге әр адам "оны жасау арқылы" шығармашылықты жасай алады деген ойды әкелді. Фридман музыкалылықты осылай түсіндірді, бұл идеяны одан да радикалды түрде кеңейтіп, кез келген адам кез келген ұпайдан кез келген жұмысты жасай алады деген қорытымға келді, композиторды жұмыстың авторы ретінде мойындап, жұмысты еркін жүзеге асырып, тіпті оны түпнұсқа композитор ойлағаннан мүлдем басқаша түсіндіруге дейін барар еді. Флюкс практиктері қолданған басқа да шығармашылық формаларға коллаж, дыбыс өнері, музыка, бейне және поэзия – әсіресе бейнелі поэзия және нақты поэзия кіреді.

Шок қолдану

Нам Джун Пайк және оның Флюкс өнер қозғалысындағы әріптестері шоқтың көрерменге тигізетін әсерін және маңыздылығын толық түсінді. Флюкс суретшілері шоқтың көрерменді өз ойлау қабілетін күмәндандыру ғана емес, сонымен қатар "әдетпен күшейтілген" тұйыққа түсіп қалған сезімнен ояту құралы деп санайтын. Пайк өзінің Флюкс жұмысындағы шок факторын былай сипаттады: "Менің концерттерімге келгендер немесе менің туындыларымды көргендердің санасы басқа күйге көшуі керек. Олар көтеріңкі сезімде болуы керек. Ал оларды осы күйге жеткізу үшін, сәл шок қажет. Менің көрмеме келгендердің бәрі бас көрді және көтеріңкі сезімде болды". Пайктің "басы" – 1963 жылы Германияның Вупперталь қаласындағы Парнасс галереясында өткен "Музыканың электрондық экспозициясы" көрмесінің кіреберісінде қойылған нағыз сиырдың басы еді. Флюкс суретшілері күнделікті заттар мен өнер арасындағы байланысты көрсету үшін минималды қойылымдарды пайдаланды, бұл Дюшанның "Фонтан" сияқты туындыларында да байқалады. Оқиғалардың өзі минималды нұсқаулардан тұрды, бұл оларды жазатайым оқиғалар мен басқа да күтпеген салдарларға ашық қылды. Оқиғалардың кездейсоқтығына көрермендерді қойылымдарға қатыстыру арқылы, Дюшанның туындыны көрермен толықтыратын идеясын іске асыру да ықпал етті. Флюкс өзін бір топқа бөлуге қарсы тұрып, тұрақты сәйкестігі болмағандықтан, кең қатысуға мүмкіндік берді, бірақ тарихқа қарағанда, бұл мүмкіндікті де жойды. Мачунас 1962 және 1978 жылдар аралығында ұжымды тұрақсыздандыру үшін жиі шеттетулер жасады. Кристин Стайлз бір эссесінде Флюкстің мәні "перформативті" дейді, ал жақында ол бұл мәннің "жойылғанын немесе қауіп төндіріп тұрғанын" сезінеді. Флюкс жарияланған туындыларды бағалауға көшті, Стайлз былай деп мәлімдейді: "Флюкс тарихи тұрғыдан радикалды процесс пен көрнекі өнерден дәстүрлі, статикалық және бейнелеу өнеріне айналмауы керек".

Таңдалған библиография

Юрген Бекер, Вольф Востелл, хэппенингтер, флюкс, поп-арт, жаңа реализм. «Документация» Rowohlt Verlag, Reinbek 1965. «Хэппининг және Флюкс». Кёльнский өнер қауымы, 1970. Баас, Жаклинн, Фридман, Кен. Флюкс және өмірдің маңызды сұрақтары. Чикаго және Ганновер, НХ: Чикаго университетінің баспасы және Худ өнер мұражайы, 2011. Бернштейн, Рослин және Шейл Шапиро. Заңсыз өмір сүру: 80 Вустер көшесі және Сохоның эволюциясы (Джонас Мекас қоры), www.illegalliving.com, 2010 жылдың қыркүйегі. Блок, Рене, ред. 1962 жылғы Висбаден флюксі, 1982. Висбаден: Харлекин Арт, Висбаден мұражайы және Нассау өнер қауымы, 1982. Клэй, Стив және Кен Фридман, ред. Интермедиа, Флюкс және «Тағы бір нәрсе» басылымы: Дик Хиггинстің таңдамалы жазбалары. Кэтскилл, Нью-Йорк: Siglio Press, 2018. «Флюксус арманы». Джордж Мачунас: «Eine Künstlerbiographie» (Суретшінің өмірбаяны). Томас Келлейн, Уолтер Кёниг, 2007. Fluxus und Freunde: Sammlung Maria und Walter Schnepel, каталог Neues Museum Weserburg Bremen көрмесіне; Fondazione Morra, Napoli; Kunst Museum Bonn 2002. Фридман, Кен, ред. «Флюкс оқушысы». Чичестер, Батыс Сассекс және Нью-Йорк: Academy Editions, 1998. Грей, Джон. «Іс-қимыл өнері». Футуризмнен флюксусқа және одан әрі суретшілердің өнерлерінің библиографиясы. Вестпорт, Коннектикут: Greenwood Press, 1993. Хаскелл, Барбара. «Жарылыс!». Поп, минимализм және перформанс 1958–1964. Нью-Йорк: W. W. Norton, Уитни американдық өнер мұражайымен бірлесіп, 1984. Хансен, Ал және Бек Хансен. «Ойыншықтармен ойнау». RAM USA, 1998. Харрен, Натили. «Флюкс формалары»: партитуралар, көбеюлер және мәңгілік желі. Чикаго: Чикаго университетінің баспасы, 2020. Хапгуд, Сюзан және Корнелия Лауф. «Флюкс көзқарастары». Гент: Imschoot Uitgevers, 1991. Хелд, Джон-младший. «Пошта өнері»: түсіндірме библиографиясы. Метучен, Нью-Джерси және Лондон: Scarecrow Press, 1991. Хелд, Джон-младший. «Құпия қайда жасырылған»: жинақталған эсселер. Бреда: TAM Publications Нидерланды, 2011. Хендрикс, Джеффри, ред. «Критикалық масса», хэппенингтер, флюкс, перформанс, интермедиа және Ратгерс университеті 1958–1972. Мейсон Гросс өнер галереясы, Ратгерс және Мид өнер галереясы, Амхерст, 2003. Хендрикс, Джон, ред. «Флюкс және басқалар»: Гилберт және Лайла Сильверман коллекциясы. Блумфилд-Хиллз, Мичиган: Кранбрук өнер мұражайы, 1982. Хендрикс, Джон. «Флюкс кодексі». Нью-Йорк: Harry N. Abrams, 1988. Хиггинс, Ханна. «Флюкс тәжірибесі». Беркли: Калифорния университетінің баспасы, 2002. Янсен, Рууд. «Пошталық сұхбаттар» 1-бөлім. Пошта өнері және флюкс суретшілерімен сұхбаттар. Бреда: TAM Publications, Нидерланды, 2008. Келлейн, Томас. «Флюкс». Лондон және Нью-Йорк: Thames & Hudson, 1995. Мильман, Эстера, ред. «Флюкс: тұжырымдамалық ел», «Көрінетін тіл» журналы [ерекше шығарылым], т. 26, № 1/2, Провиденс: Род-Айленд дизайн мектебі, 1992. «Флюкс және Ди Маджио». Востелл Малпартида мұражайы, 1998. Морен, Лиза. «Интермедиа». Балтимор, Мэриленд: Мэриленд университеті, Балтимор округі, 2003. Паул, Сильке және Герве Вюрц, ред. «Біз қалай танысқанбыз немесе микродемистификация». AQ 16 [ерекше шығарылым], (1977). Сапер, Крейг Дж. «Желілі өнер». Миннеаполис: Миннесота университетінің баспасы, 2001. Шмидт Буркхардт, Астрит. «Мачунастың оқу машиналары»: өнер тарихынан флюксус хронологиясына дейін, Джон Хендрикс алғы сөзімен. Екінші, қайта қаралып, кеңейтілген басылым. Вена және Нью-Йорк: Springer, 2011. Смит, Оуэн Ф. «Флюкс: көзқарас тарихы». Сан-Диего, Калифорния: Сан-Диего мемлекеттік университетінің баспасы, 1998. «Ешқашан бұзылмасын!». Аахен авангарды 1964 жылдан бері, Kerber Verlag, 2011. «Флюкс 50 жылдығы». Стефан Фрике, Александр Клар, Сара Маске, Kerber Verlag, 2012. «Флюкс!». 50 жылдық флюкс. Вернер Эссер, Штеффен Энгле, Штутгарт мемлекеттік галереясы, 2012. Штегман, Петра, ред. «Жабайылар босқа шықты». Еуропалық флюкс фестивальдары 1962–1977. «Өнерге бас!». Берлин, 2012. Штегман, Петра, ред. «Флюкс шығысы». Орталық және Шығыс Еуропадағы Fluxus желілері. Бетянин атындағы өнер үйі, Берлин, 2007. Вюрц, Флюрице. «Флюкс Ницца». Саарбрюкен (Германия): AQ Verlag, 2011. Заничелли, Елена (2012). «Флюксустағы әйелдер және басқа да тәжірибелік әңгімелер»: оқиғалар, партитуралар, перформанс. Бёйс, Брок, Востелл. «Іс-қимыл, демонстрация, қатысу» 1949–1983. ZKM – Zentrum für Kunst und Medientechnologie, Hatje Cantz, Карлсруэ, 2014.

Jürgen Becker, Wolf Vostell, Happenings, Fluxus, Pop Art, Nouveau Réalisme. Eine Dokumentation. Rowohlt Verlag, Reinbek 1965. Happening & Fluxus. Kölnischer Kunstverein, 1970. Baas, Jacquelynn, Friedman, Ken Fluxus and the Essential Questions of Life. Chicago and Hanover, NH: University of Chicago Press and Hood Museum of Art, 2011. Bernstein, Roslyn, and Shael Shapiro. Illegal Living: 80 Wooster Street and the Evolution of SoHo (Jonas Mekas Foundation), www. illegalliving. com , September 2010. Block, René, ed. 1962 Wiesbaden Fluxus 1982. Wiesbaden: Harlekin Art, Museum Wiesbaden, and Nassauischer Kunstverein, 1982. Clay, Steve, and Ken Friedman, eds. Intermedia, Fluxus and the Something Else Press: Selected Writings by Dick Higgins. Catskill, New York: Siglio Press, 2018. Der Traum von Fluxus. George Maciunas: Eine Künstlerbiographie. Thomas Kellein, Walther König, 2007. Fluxus und Freunde: Sammlung Maria und Walter Schnepel, Katalog zur Ausstellung Neues Museum Weserburg Bremen; Fondazione Morra, Napoli; Kunst Museum Bonn 2002. Friedman, Ken, ed. The Fluxus Reader. Chicester, West Sussex and New York: Academy Editions, 1998. Gray, John. Action Art. A Bibliography of Artists' Performance from Futurism to Fluxus and Beyond. Westport, Connecticut: Greenwood Press, 1993. Haskell, Barbara. BLAM! The Explosion of Pop, Minimalism and Performance 1958–1964. New York: W. W. Norton in association with the Whitney Museum of American Art, 1984. Hansen, Al, and Beck Hansen. Playing with Matches. RAM USA, 1998. Harren, Natilee. Fluxus Forms: Scores, Multiples, and the Eternal Network. Chicago: University of Chicago Press, 2020. Hapgood, Susan, and Cornelia Lauf. FluxAttitudes. Ghent: Imschoot Uitgevers, 1991. Held, John Jr. Mail Art: an Annotated Bibliography. Metuchen, New Jersey and London: Scarecrow Press, 1991. Held, John Jr. Where the Secret is Hidden: Collected Essays Breda: TAM Publications Netherlands, 2011. Hendricks, Geoffrey, ed. Critical Mass, Happenings, Fluxus, Performance, Intermedia and Rutgers University 1958–1972. Mason Gross Art Galleries, Rutgers, and Mead Art Gallery, Amherst, 2003. Hendricks, Jon, ed. Fluxus, etc. : The Gilbert and Lila Silverman Collection. Bloomfield Hills, Michigan: Cranbrook Museum of Art, 1982. Hendricks, Jon. Fluxus Codex. New York: Harry N. Abrams, 1988. Higgins, Hannah. Fluxus Experience. Berkeley: University of California Press, 2002. Janssen, Ruud. Mail Interviews Part 1 Interviews with Mail Art and Fluxus Artists. Breda: TAM Publications, Netherlands 2008. Kellein, Thomas. Fluxus. London and New York: Thames & Hudson, 1995. Milman, Estera, ed. "Fluxus: A Conceptual Country", Visible Language [Special Issue], vol. 26, nos. 1/2, Providence: Rhode Island School of Design, 1992. Fluxus y Di Maggio. Museo Vostell Malpartida, 1998, Moren, Lisa. Intermedia. Baltimore, Maryland: University of Maryland, Baltimore County, 2003. Paull, Silke, and Hervé Würz, eds. "How We Met or a Microdemystification". AQ 16 [Special Issue], (1977)
Saper, Craig J. Networked Art. Minneapolis: University of Minnesota Press, 2001. Schmidt Burkhardt, Astrit. Maciunas' Learning Machines: From Art History to a Chronology of Fluxus, with a foreword by Jon Hendricks. Second, revised and enlarged edition, Vienna and New York: Springer, 2011. Smith, Owen F. Fluxus: The History of an Attitude. San Diego, CA: San Diego State University Press, 1998. Nie wieder störungsfrei! Aachen Avantgarde seit 1964, Kerber Verlag, 2011, Fluxus at 50. Stefan Fricke, Alexander Klar, Sarah Maske, Kerber Verlag, 2012, Fluxus! 50 Jahre Fluxus. Werner Esser, Steffen Engle, Staatsgalerie Stuttgart, 2012. Stegmann, Petra, ed. 'The lunatics are on the loose ' European Fluxus festivals 1962–1977. Down with art! Berlin 2012. Stegmann, Petra, ed. Fluxus East. Fluxus Netzwerke in Mittelosteuropa. Fluxus Networks in Central Eastern Europe. Künstlerhaus Bethanien, Berlin 2007. Würz, Fleurice Fluxus Nice. Saarbrücken (Germany): AQ Verlag, 2011. Zanichelli, Elena (2012). Women in Fluxus & Other Experimental Tales: Eventi Partiture Performance. Beuys Brock Vostell. Aktion Demonstration Partizipation 1949–1983. ZKM – Zentrum für Kunst und Medientechnologie, Hatje Cantz, Karlsruhe, 2014, .