Кіріспе

Этаин немесе Эдаин (қазіргі ирланд тілінде: Éadaoin) – ирланд мифологиясының кейіпкері, ең көне және ең бай мифологиялық оқиғалардың бірі – «Этаиннің құдайы» (Tochmarc Étaíne) хикаясының басты кейіпкері ретінде белгілі. Ол сонымен қатар «Да Дерганың қонақүйін қирату» (Togail Bruidne Dá Derga) орта ирланддық әңгімесінде де кездеседі. Т. Ф. О’Райли оны күн қадірлісі деп атады.

Атауы

Этайин деген есімнің әртүрлі жазылу түрлері бар: Эдайн, Айдин, Этаоин, Эдаоин, Аэдин немесе Адаон. Ол көне ирланд тіліндегі "ét" сөзінің кішірейтілген түрінен шыққан, мағынасы – "күшті құмарлық, қызғаныш". Кейде ол "Экраида" ("атпен жүруші") деген лақап атымен белгілі, бұл ат оны ат құдайларымен және Уэльстің Рианнон мен Галлияның Эпона сияқты тұлғалармен байланысты екенін көрсетеді. "Тохмарк Этайне" шығармасында Мидир оны "Бе Финд" ("Ақ сұлу") деп атайды. Дегенмен, мәтінге енгізілген "Рагха лиумдағы Бе Финд" деген өлең бұрынғы, байланыссыз туынды болуы мүмкін және кейінірек осы әңгімеге қосылған болуы ықтимал.

Шежіресі

Тохмарк Этайнада Этайн – Улайд патшасы Айлиллдің қызы. Тогиль Бруидне Да Дерга (Да Дерганың қонақ үйін қирату) кітабында сәл өзгеше тегі айтылады. Мұнда ол Этардың қызы (эльфтердің төбелерінің патшасы деп сипатталады) және Жоғары патша Эохайд Феидлехке үйленеді. Олардың Этайн Ог (Кіші Этайн) есімді қызы бар, ол Ольстер патшасы Кормакқа үйленеді. Ол Кормакқа Месс Буахалла есімді қыз дүниеге келтіреді, бірақ ұлдары болмайды. Кормак Месс Буахалланы тастап кетеді, бірақ оны малшы тауып, өрбітеді. Ол өскенде Жоғары патша Этерскелге үйленеді және Коньер Мордың анасы болады. Тегілдік жазбаларда ол Ольстер ханзадасы Кормак Конд Лонгастың әйелі болған деп айтылады. Басқа жерлерде Этайн, поэзияда Эадон деп аталады, Диан Сехттің қызы болып көрінеді. Сол сияқты, Мойтураның екінші шайқасындағы Этайн – фоморларды сатиралайтын және ұятқа қалдыратын ақын Карпренің анасы.

Тохмарк Этайн

Туатха Де Дананнанның Мидирі Этайнге ғашық болып, онымен үйленгенде, Мидирдің бас тартқан бірінші әйелі Фуаманх қызғанышқа бой алдырып, оған бірнеше сиқырлар тілейді. Алдымен Фуамнах Этаинді су тоғанға, содан кейін құртқа (кейбір нұсқаларда жыланға) және содан кейін әдемі қызыл ұшқа айналдырады. Мидир бұл ұшқының Этаин екенін білмейді, бірақ ол оның тұрақты серігі болады, ал әйелдерге қызығушылығы жоқ. Содан кейін Фуамнах жел соқтырып, оны ұшырып жібереді, ол жеті жыл бойы теңіздің жартастарына ғана қона алады. Ақырында ол Этаин екенін таныған Оэнгустың киімдеріне қонады, бірақ ол Мидирмен соғысып жатыр және оны қайтара алмайды. Ол оның кіре-шығуы үшін терезелі кішкентай бөлме жасап береді және ол бөлмені өзімен бірге қайда барса да алып жүреді. Бірақ Фуамнах бұл туралы естіп, оны одан тағы жеті жылға соқтыратын тағы бір жел жасайды. Ақырында ұш шарапқа түседі. Шарапты (ұшпен бірге) Конхобар мак Нессаның тұсында Ольстердің әміршісі Этардың әйелі жұтып қояды. Ол жүкті болады, ал Этайн өзінің алғашқы туылғаннан кейін мың он екі жыл өткен соң қайта туылады. "Этайнды ұсыну" кітабын оқыған көптеген қазіргі заманғы оқырмандар "ұш" сөзін көбелек немесе құмырсқа деп түсінеді, бірақ ирланд сөзі анық түрде ұш (немесе қоңыз) деп аударылады. Ирландияда көбелектер мен құмырсқалар бар және екеуінің де ирланд тіліндегі сөздері болғандықтан, оның айналған жаратылысының шынымен де ұш екені анық. Өскен соң, Этайн Жоғарғы патша Эохайд Аирэмге үйленеді. Олардың кездесуі "Тогойль Бруйн Да Дерга" сериалының алғашқы бөлімінде баяндалады. Эокейдтің інісі Аилил Ангубе оған ғашық болады және денсаулығы нашарлай бастайды. Ақырында ол Этайнға оның өзі үшін өліп бара жатқанын мойындайды, ал ол оның өмірін сақтап қалу үшін онымен бірге ұйықтауға келіседі. Олар кездесуге келіседі, бірақ Мидир Аилилді ұйықтатып, кездесуді өткізбейтін сиқыр жасайды. Алайда, Этайн сол жерде Аилилге ұқсайтын, сөйлегенімен де, көрінісімен де ұқсайтын еркекпен кездеседі, бірақ ол онымен ұйықтамайды, өйткені ол ол емес екенін сезеді. Бұл үш рет қайталанады, ал Аилилге ұқсаған адам Мидир екенін және оның бұрынғы өмірі туралы әйелі ретінде айтады. Ол күйеуінің рұқсатынсыз онымен бірге кетуден бас тартады. Содан кейін ол Аилилге қайтып келеді және оның жазылғанын көреді. Содан кейін Мидир Эокейдке өзінің шынайы түрінде келіп, онымен фидчелл, тақта ойынын ойнауды сұрайды. Ол Эокейдке елу ат ұсынды, жеңіліп, Эокейдке аттарды берді. Мидир оны көбірек ойындарға, жоғары ставкаға шақырады, бірақ үнемі жеңіліп отырады. Эокейд, оның асырап алған әкесі Мидирдің үлкен күшті тұлға екенін ескертіп, оған бірқатар тапсырмалар береді, соның ішінде Моин Ламригеге жол салуды ұсынады, ол оны еріксіз орындайды. Содан кейін ол Эокейдке фидчеллдің соңғы ойынына, жеңімпазды атауға шақырады. Бұл жолы Мидир жеңіске жетіп, Этайнан құшақтап, сүйгенін талап етеді. Эокейд бір айдан кейін қайтып келсе, оны алатынын айтады. Бір айдан кейін Мидир қайта оралады. Ол Этаинді құшақтап, олар қарлығасқа айналып, ұшып кетеді. Эокейд пен оның адамдары Мидирдің тұратын жері Бри Лейт үйіндісін қазып бастайды. Мидир оларға көрінеді және Эокейдке әйелі келесі күні қайтарылатынын айтады. Келесі күні Этайнға ұқсайтын елу әйел пайда болады, ал қарт сиқыршы Эокейдке қайсысын әйеліне таңдауын айтады. Ол біреуін таңдайды, бірақ Мидир кейін Этаинді алып кеткен кезде ол жүкті болғандығын және оның таңдаған қызы екенін айтады. Эокейд қорқып қалды, өйткені ол қызға жүкті болған өз қызымен ұйықтады. Қыз бала дүниеге келгенде, оның бет-әлпеті ашылады, бірақ оны малшы мен оның әйелі тауып алып, тәрбиелейді. Кейін ол Жоғарғы Король Конайр Мордың анасы болады.

Диндсеншалар

Тохмарк Этайнеден алынған екі эпизод өлшемді Диндсенхастарда да айтылады. Диндсенханың Рат-Эса туралы өлеңі Эохайд Айреннің Этаинді қалай қайтарып алғанын баяндайды. Рат Круахан туралы өлең Мидирдің Этаинді алып кеткеніне сілтеме жасайды.

Күміс алабы

Күміс алабы (ирл. ұзын) төңірегіндегі төрт алтын құс бейнелі немесе діни мағынаға ие болуы мүмкін. Маргарет Доббс Медбтің "Брикреннен қашып құтылған" Ольстер батырларына ұсынған үш тостағанның параллельдігін атап өтті. Осы үш тостағанның әрқайсысының ішіне әртүрлі материалдық құндылығы бар құс қойылған: қола тостағанға – findruine құсы, findruine тостағанға – алтын құс, ал алтын тостағанға – асыл тастардан жасалған құс мүсіні орналастырылған. Сонымен қатар, ол Орталық Еуропадан табылған кеш Халштат дәуірінің қыш және қола ыдыстарымен байланысты болу мүмкіндігін көрсетеді, онда су құстарының бейнелері ыдыстарға немесе вазаларға бекітілген. Бұл ыдыстар арнайы діни рәсімдер үшін жасалған немесе діни идеяларды жалпы мағынада жеткізген болуы мүмкін. Оның пікірінше, әдеби образ "құдыққа табыну және онда сиқырлы белгілермен белгіленген киелі ыдыстармен орындалған рәсімдер" туралы естелік сақтап қалған болуы мүмкін, бұл жаман сиқырға қарсы болған. Мұндай діни амалдар мен ырым-жырымдар шамамен б.з.д. 600-300 жылдар аралығында Ұлыбритания мен Ирландияға қоныс ауып келген кезде Ирландияға жеткен болуы мүмкін. Ирландияның ерте әдебиетіндегі аққулардың қасиетті мәнін ескере отырып, Доббс бұл эпизодтың Фуамнаштың зұлым сиқырына және Этайн мен Мидирдің аққуға айналуына қатысы болуы мүмкін екенін де атап өтеді.

Қосымша сілтемелер

Айдиннің қабірі – Ирландияның Бинн Эадар аймағында орналасқан, Этардың қызы Этаинмен байланысты болуы мүмкін мегалиттік портал қабірі.

Негізгі дереккөздер

; ауд. Дж. Ганц, Ерте ирланд мифтері мен сагалары. Хармондсворт, 1981. 60–106. Тохмарк Этайн, ред. Э. Эрнст, "Тохмарк Этайн: "Этайн үшін күрес". "Ирланд тіліндегі мәтіндер, аудармалар және сөздік" 1 (1891). 113–33. "Рат Эса", ред. және ауд. Эдвард Дж. Гвин, "Метрикалық диндшеншалар". 2-том. Дублин: DIAS, 1901. Басылымы мен аудармасы CELT-тен қолжетімді. "Рат Круахайн", ред. және ауд. Эдвард Дж. Гвин, "Метрикалық диндшеншалар". 3-том. Дублин: DIAS, 1901. 348. Басылымы мен аудармасы CELT-тен қолжетімді.

Екіншілік көздер

Чарльз Эдвардс, Т. М. "Тохмарк Этайн: Сөздік түсіндіру". Огма: Próinséas Ní Chatháin құрметіне арналған кельт зерттеулері, Майкл Рихтер және Жан Мишель Пикард редакциясымен. Дублин, 2002 жыл. 165–81. Доббс, М. Е. "Этайннің күміс табағы". "Кельт филологиясы журналы" 24 (1954): 201–3. Мак-Кана, Проинсиас (1989) "Ерте ирландтық повестьтерде проза мен өлеңнің үйлесімі туралы ескертулер". Трантер, Стивен Норман; және Тристрам, Хильдегард Л. С., Ерте ирланд әдебиеті: Медиа және коммуникация, 125–148 беттер. Гунтер Нарр баспасы. Маккиллоп, Джеймс (1998). "Кельт мифологиясының сөздігі". Лондон: Оксфорд. Сэйерс, Уильям. "Ерте ирландтықтардың шаш, сақал, тоңдақ және басқа шашылуға деген көзқарасы". "Кельт филологиясы журналы" 44 (1991): 154–89:169.