Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Этаин немесе Эдаин (қазіргі ирланд тілінде: Éadaoin) – ирланд мифологиясының кейіпкері, ең көне және ең бай мифологиялық оқиғалардың бірі – «Этаиннің құдайы» (Tochmarc Étaíne) хикаясының басты кейіпкері ретінде белгілі. Ол сонымен қатар «Да Дерганың қонақүйін қирату» (Togail Bruidne Dá Derga) орта ирланддық әңгімесінде де кездеседі. Т. Ф. О’Райли оны күн қадірлісі деп атады.
Étaín or Édaín (Modern Irish spelling: Éadaoin) is a figure of Irish mythology, best known as the heroine of Tochmarc Étaíne (The Wooing Of Étaín), one of the oldest and richest stories of the Mythological Cycle. She also figures in the Middle Irish Togail Bruidne Dá Derga (The Destruction of Da Derga's Hostel). T. F. O'Rahilly identified her as a sun goddess.
Атауы
Этайин деген есімнің әртүрлі жазылу түрлері бар: Эдайн, Айдин, Этаоин, Эдаоин, Аэдин немесе Адаон. Ол көне ирланд тіліндегі "ét" сөзінің кішірейтілген түрінен шыққан, мағынасы – "күшті құмарлық, қызғаныш". Кейде ол "Экраида" ("атпен жүруші") деген лақап атымен белгілі, бұл ат оны ат құдайларымен және Уэльстің Рианнон мен Галлияның Эпона сияқты тұлғалармен байланысты екенін көрсетеді. "Тохмарк Этайне" шығармасында Мидир оны "Бе Финд" ("Ақ сұлу") деп атайды. Дегенмен, мәтінге енгізілген "Рагха лиумдағы Бе Финд" деген өлең бұрынғы, байланыссыз туынды болуы мүмкін және кейінірек осы әңгімеге қосылған болуы ықтимал.
The name Étaín is alternately spelt as Edain, Aideen, Etaoin, Éadaoin, Aedín, or Adaon. It is derived from a diminutive form of Old Irish ét, "passion, jealousy". She is sometimes known by the epithet Echraide ("horse rider"), suggesting links with horse deities and figures such as the Welsh Rhiannon and the Gaulish Epona. In Tochmarc Étaíne Midir names her Bé Find (Fair Woman). However, the poem embedded in the text, "A Bé Find in ragha lium" may be an older, unrelated composition that was appended to the story later.
Шежіресі
Тохмарк Этайнада Этайн – Улайд патшасы Айлиллдің қызы. Тогиль Бруидне Да Дерга (Да Дерганың қонақ үйін қирату) кітабында сәл өзгеше тегі айтылады. Мұнда ол Этардың қызы (эльфтердің төбелерінің патшасы деп сипатталады) және Жоғары патша Эохайд Феидлехке үйленеді. Олардың Этайн Ог (Кіші Этайн) есімді қызы бар, ол Ольстер патшасы Кормакқа үйленеді. Ол Кормакқа Месс Буахалла есімді қыз дүниеге келтіреді, бірақ ұлдары болмайды. Кормак Месс Буахалланы тастап кетеді, бірақ оны малшы тауып, өрбітеді. Ол өскенде Жоғары патша Этерскелге үйленеді және Коньер Мордың анасы болады. Тегілдік жазбаларда ол Ольстер ханзадасы Кормак Конд Лонгастың әйелі болған деп айтылады. Басқа жерлерде Этайн, поэзияда Эадон деп аталады, Диан Сехттің қызы болып көрінеді. Сол сияқты, Мойтураның екінші шайқасындағы Этайн – фоморларды сатиралайтын және ұятқа қалдыратын ақын Карпренің анасы.
In Tochmarc Étaine, Étaín is the daughter of Ailill, king of the Ulaid. A slightly different genealogy is told in Togail Bruidne Dá Derga (The Destruction of Da Derga's Hostel). Here she is the daughter of Étar (described as king of the cavalcade of the elfmounds), and marries the High King Eochaid Feidlech. They have a daughter, called Étaín Óg (Étaín the Younger), who marries Cormac, king of Ulster. She bears him a daughter, Mess Buachalla, but no sons. Cormac abandons Mess Buachalla, but she is found and brought up by a herdsman. When she grows up she marries the High King Eterscél and becomes the mother of Conaire Mor. In genealogical tracts she is said to have been the wife of the Ulster prince Cormac Cond Longas. Elsewhere Étaín, called Eadon the poetess, appears to be a daughter of Dian Cécht. Similarly, the Etain mentioned in the Second Battle of Moytura is the mother of Carpre the poet who satirizes and shames the Fomorians.
Тохмарк Этайн
Туатха Де Дананнанның Мидирі Этайнге ғашық болып, онымен үйленгенде, Мидирдің бас тартқан бірінші әйелі Фуаманх қызғанышқа бой алдырып, оған бірнеше сиқырлар тілейді. Алдымен Фуамнах Этаинді су тоғанға, содан кейін құртқа (кейбір нұсқаларда жыланға) және содан кейін әдемі қызыл ұшқа айналдырады. Мидир бұл ұшқының Этаин екенін білмейді, бірақ ол оның тұрақты серігі болады, ал әйелдерге қызығушылығы жоқ. Содан кейін Фуамнах жел соқтырып, оны ұшырып жібереді, ол жеті жыл бойы теңіздің жартастарына ғана қона алады. Ақырында ол Этаин екенін таныған Оэнгустың киімдеріне қонады, бірақ ол Мидирмен соғысып жатыр және оны қайтара алмайды. Ол оның кіре-шығуы үшін терезелі кішкентай бөлме жасап береді және ол бөлмені өзімен бірге қайда барса да алып жүреді. Бірақ Фуамнах бұл туралы естіп, оны одан тағы жеті жылға соқтыратын тағы бір жел жасайды. Ақырында ұш шарапқа түседі. Шарапты (ұшпен бірге) Конхобар мак Нессаның тұсында Ольстердің әміршісі Этардың әйелі жұтып қояды. Ол жүкті болады, ал Этайн өзінің алғашқы туылғаннан кейін мың он екі жыл өткен соң қайта туылады. "Этайнды ұсыну" кітабын оқыған көптеген қазіргі заманғы оқырмандар "ұш" сөзін көбелек немесе құмырсқа деп түсінеді, бірақ ирланд сөзі анық түрде ұш (немесе қоңыз) деп аударылады. Ирландияда көбелектер мен құмырсқалар бар және екеуінің де ирланд тіліндегі сөздері болғандықтан, оның айналған жаратылысының шынымен де ұш екені анық. Өскен соң, Этайн Жоғарғы патша Эохайд Аирэмге үйленеді. Олардың кездесуі "Тогойль Бруйн Да Дерга" сериалының алғашқы бөлімінде баяндалады. Эокейдтің інісі Аилил Ангубе оған ғашық болады және денсаулығы нашарлай бастайды. Ақырында ол Этайнға оның өзі үшін өліп бара жатқанын мойындайды, ал ол оның өмірін сақтап қалу үшін онымен бірге ұйықтауға келіседі. Олар кездесуге келіседі, бірақ Мидир Аилилді ұйықтатып, кездесуді өткізбейтін сиқыр жасайды. Алайда, Этайн сол жерде Аилилге ұқсайтын, сөйлегенімен де, көрінісімен де ұқсайтын еркекпен кездеседі, бірақ ол онымен ұйықтамайды, өйткені ол ол емес екенін сезеді. Бұл үш рет қайталанады, ал Аилилге ұқсаған адам Мидир екенін және оның бұрынғы өмірі туралы әйелі ретінде айтады. Ол күйеуінің рұқсатынсыз онымен бірге кетуден бас тартады. Содан кейін ол Аилилге қайтып келеді және оның жазылғанын көреді. Содан кейін Мидир Эокейдке өзінің шынайы түрінде келіп, онымен фидчелл, тақта ойынын ойнауды сұрайды. Ол Эокейдке елу ат ұсынды, жеңіліп, Эокейдке аттарды берді. Мидир оны көбірек ойындарға, жоғары ставкаға шақырады, бірақ үнемі жеңіліп отырады. Эокейд, оның асырап алған әкесі Мидирдің үлкен күшті тұлға екенін ескертіп, оған бірқатар тапсырмалар береді, соның ішінде Моин Ламригеге жол салуды ұсынады, ол оны еріксіз орындайды. Содан кейін ол Эокейдке фидчеллдің соңғы ойынына, жеңімпазды атауға шақырады. Бұл жолы Мидир жеңіске жетіп, Этайнан құшақтап, сүйгенін талап етеді. Эокейд бір айдан кейін қайтып келсе, оны алатынын айтады. Бір айдан кейін Мидир қайта оралады. Ол Этаинді құшақтап, олар қарлығасқа айналып, ұшып кетеді. Эокейд пен оның адамдары Мидирдің тұратын жері Бри Лейт үйіндісін қазып бастайды. Мидир оларға көрінеді және Эокейдке әйелі келесі күні қайтарылатынын айтады. Келесі күні Этайнға ұқсайтын елу әйел пайда болады, ал қарт сиқыршы Эокейдке қайсысын әйеліне таңдауын айтады. Ол біреуін таңдайды, бірақ Мидир кейін Этаинді алып кеткен кезде ол жүкті болғандығын және оның таңдаған қызы екенін айтады. Эокейд қорқып қалды, өйткені ол қызға жүкті болған өз қызымен ұйықтады. Қыз бала дүниеге келгенде, оның бет-әлпеті ашылады, бірақ оны малшы мен оның әйелі тауып алып, тәрбиелейді. Кейін ол Жоғарғы Король Конайр Мордың анасы болады.
When Midir of the Tuatha Dé Danann falls in love with and marries Étaín, Midir's rejected first wife Fúamnach becomes jealous and casts a series of spells on her. First Fúamnach turns Étaín into a pool of water, then into a worm, (in some versions a snake) and then into a beautiful scarlet fly. Midir does not know that the fly is Étaín, but it becomes his constant companion, and he has no interest in women. Fúamnach then creates a wind that blows the fly away and does not allow it to alight anywhere but the rocks of the sea for seven years. Eventually it lands on the clothes of Óengus, who recognises it as Étaín, but he is at war with Midir and cannot return her to him. He makes her a little chamber with windows so she can come and go, and carries the chamber with him wherever he goes. But Fúamnach hears of this and creates another wind which blows her away from him for another seven years. Eventually the fly falls into a glass of wine. The wine is swallowed (together with the fly) by the wife of Étar, an Ulster chieftain, in the time of Conchobar mac Nessa. She becomes pregnant, and Étain is reborn, one thousand and twelve years after her first birth. Many modern readers of "The Wooing of Etaine" assume that "fly" must mean butterfly or dragonfly, but the Irish word clearly translates as fly (or beetle). Since there are both butterflies and dragonflies in Ireland and specific Irish words for both, it is clear that the creature she becomes is actually a fly. When she grows up, Étaín marries the High King, Eochaid Airem. Their meeting is related in the opening episode of Togail Bruidne Dá Derga. Eochaid's brother Ailill Angubae falls in love with her, and begins to waste away. Eventually he admits to Étaín that he is dying of love for her, and she agrees to sleep with him to save his life. They arrange to meet, but Midir casts a spell which causes Ailill to fall asleep and miss the assignation. However, Étaín meets a man there who looks and speaks like Ailill but does not sleep with him because she senses that it is not actually him. This happens three times, and the man who looks like Ailill reveals himself to be Midir, and tells her of her previous life as his wife. She refuses to leave with him unless her husband gives her permission. She then returns to Ailill to find him cured. Midir then goes to Eochaid in his true form and asks to play fidchell, a board game, with him. He offers a stake of fifty horses, loses, and gives Eochaid the horses as promised. Midir challenges him to more games, for higher stakes, and keeps losing. Eochaid, warned by his foster father that Midir is a being of great power, sets him a series of tasks, including laying a causeway over Móin Lámrige, which he performs reluctantly. He then challenges Eochaid to one final game of fidchell, the stake to be named by the winner. This time, Midir wins, and demands an embrace and a kiss from Étaín. Eochaid agrees that he will have it if he returns in a month's time. A month later Midir returns. He puts his arms around Étaín, and they turn into swans and fly off. Eochaid and his men begin digging at the mound of Brí Léith where Midir lives. Midir appears to them and tells Eochaid his wife will be restored to him the following day. The next day fifty women who all look like Étain appear, and an old hag tells Eochaid to choose which one is his wife. He chooses one, but Midir later reveals that Étaín had been pregnant when he had taken her, and the girl he has chosen is her daughter. Eochaid is horrified, because he has slept with his own daughter, who became pregnant with a girl. When the girl is born she is exposed, but she is found and brought up by a herdsman and his wife. She later becomes the mother of the High King Conaire Mor.
Диндсеншалар
Тохмарк Этайнеден алынған екі эпизод өлшемді Диндсенхастарда да айтылады. Диндсенханың Рат-Эса туралы өлеңі Эохайд Айреннің Этаинді қалай қайтарып алғанын баяндайды. Рат Круахан туралы өлең Мидирдің Этаинді алып кеткеніне сілтеме жасайды.
Two episodes from the Tochmarc Étaíne are also recounted in the metrical Dindsenchas. The Dindsenchas poem on Rath Esa recounts how Eochaid Airenn won back Étaín. The poem on Ráth Crúachan refers to Midir's abduction of Étaín.
Күміс алабы
Күміс алабы (ирл. ұзын) төңірегіндегі төрт алтын құс бейнелі немесе діни мағынаға ие болуы мүмкін. Маргарет Доббс Медбтің "Брикреннен қашып құтылған" Ольстер батырларына ұсынған үш тостағанның параллельдігін атап өтті. Осы үш тостағанның әрқайсысының ішіне әртүрлі материалдық құндылығы бар құс қойылған: қола тостағанға – findruine құсы, findruine тостағанға – алтын құс, ал алтын тостағанға – асыл тастардан жасалған құс мүсіні орналастырылған. Сонымен қатар, ол Орталық Еуропадан табылған кеш Халштат дәуірінің қыш және қола ыдыстарымен байланысты болу мүмкіндігін көрсетеді, онда су құстарының бейнелері ыдыстарға немесе вазаларға бекітілген. Бұл ыдыстар арнайы діни рәсімдер үшін жасалған немесе діни идеяларды жалпы мағынада жеткізген болуы мүмкін. Оның пікірінше, әдеби образ "құдыққа табыну және онда сиқырлы белгілермен белгіленген киелі ыдыстармен орындалған рәсімдер" туралы естелік сақтап қалған болуы мүмкін, бұл жаман сиқырға қарсы болған. Мұндай діни амалдар мен ырым-жырымдар шамамен б.з.д. 600-300 жылдар аралығында Ұлыбритания мен Ирландияға қоныс ауып келген кезде Ирландияға жеткен болуы мүмкін. Ирландияның ерте әдебиетіндегі аққулардың қасиетті мәнін ескере отырып, Доббс бұл эпизодтың Фуамнаштың зұлым сиқырына және Этайн мен Мидирдің аққуға айналуына қатысы болуы мүмкін екенін де атап өтеді.
The silver basin (Ir. long) with the four golden birds around it may have symbolic or religious significance. Margaret Dobbs has noted the parallel of the three cups offered by Medb to the Ulster heroes in Fled Bricrenn. Each of these three cups had a bird of greater material value placed on the inside: the bronze cup was fitted out with a bird of findruine, the findruine one with a bird of gold and the gold cup with a bird of gems. Moreover, she points out a possible relationship to examples of late Hallstatt pottery and bronzeware from Central Europe in which figures of aquatic birds were attached to bowls or vases, whether they were specifically designed for religious ceremonies or conveyed religious ideas in more general contexts. She suggests that the literary image may preserve "a memory of well worship and of rites performed there with sacred vessels marked with magic symbols", possibly against evil magic. Such religious practices and ritual vessels may have reached Ireland between about 600 and 300 BC, when immigration took place in Britain and Ireland. In the light of the sacred significance of swans in early Irish literature, Dobbs also notes the episode's possible relevance to Fúamnach's malevolent spells and Étaín's and Midir's transformation into the shape of swans.
Қосымша сілтемелер
Айдиннің қабірі – Ирландияның Бинн Эадар аймағында орналасқан, Этардың қызы Этаинмен байланысты болуы мүмкін мегалиттік портал қабірі.
Aideen's grave is a megalithic portal tomb located in Binn Éadair, Ireland that is likely associated with Étaín, daughter of Étar.
Негізгі дереккөздер
; ауд. Дж. Ганц, Ерте ирланд мифтері мен сагалары. Хармондсворт, 1981. 60–106. Тохмарк Этайн, ред. Э. Эрнст, "Тохмарк Этайн: "Этайн үшін күрес". "Ирланд тіліндегі мәтіндер, аудармалар және сөздік" 1 (1891). 113–33. "Рат Эса", ред. және ауд. Эдвард Дж. Гвин, "Метрикалық диндшеншалар". 2-том. Дублин: DIAS, 1901. Басылымы мен аудармасы CELT-тен қолжетімді. "Рат Круахайн", ред. және ауд. Эдвард Дж. Гвин, "Метрикалық диндшеншалар". 3-том. Дублин: DIAS, 1901. 348. Басылымы мен аудармасы CELT-тен қолжетімді.
; tr. J. Ganz, Early Irish Myths and Sagas. Harmondsworth, 1981. 60–106. Tochmarc Étaíne, ed. E. Ernst, "Tochmarc Étáine: 'Das Freien um Etain'." In Irische Texte mit Übersetzungen und Wörterbuch 1 (1891). 113–33. "Ráth Esa", ed. and tr. Edward J. Gwyn, The Metrical Dindshenchas. Vol 2. Dublin: DIAS, 1901. Edition and translation available from CELT. "Ráth Crúachain", ed. and tr. Edward J. Gwyn, The Metrical Dindshenchas. Vol 3. Dublin: DIAS, 1901. 348 Edition and translation available from CELT.
Екіншілік көздер
Чарльз Эдвардс, Т. М. "Тохмарк Этайн: Сөздік түсіндіру". Огма: Próinséas Ní Chatháin құрметіне арналған кельт зерттеулері, Майкл Рихтер және Жан Мишель Пикард редакциясымен. Дублин, 2002 жыл. 165–81. Доббс, М. Е. "Этайннің күміс табағы". "Кельт филологиясы журналы" 24 (1954): 201–3. Мак-Кана, Проинсиас (1989) "Ерте ирландтық повестьтерде проза мен өлеңнің үйлесімі туралы ескертулер". Трантер, Стивен Норман; және Тристрам, Хильдегард Л. С., Ерте ирланд әдебиеті: Медиа және коммуникация, 125–148 беттер. Гунтер Нарр баспасы. Маккиллоп, Джеймс (1998). "Кельт мифологиясының сөздігі". Лондон: Оксфорд. Сэйерс, Уильям. "Ерте ирландтықтардың шаш, сақал, тоңдақ және басқа шашылуға деген көзқарасы". "Кельт филологиясы журналы" 44 (1991): 154–89:169.
Charles Edwards, T. M. "Tochmarc Étaíne: A Literal Interpretation." In Ogma: Essays in Celtic Studies in Honour of Próinséas Ní Chatháin, ed. Michael Richter and Jean Michel Picard. Dublin, 2002. 165–81. Dobbs, M. E. "The silver basin of Étaín." Zeitschrift für celtische Philologie 24 (1954): 201–3. Mac Cana, Proinsias (1989) "Notes on the Combination of Prose and Verse in Early Irish Narrative". In Tranter, Stephen Norman; and Tristram, Hildegard L. C., Early Irish Literature: Media and Communication, pp. 125–148. Gunter Narr Verlag. MacKillop, James (1998). A Dictionary of Celtic Mythology. London: Oxford. Sayers, William. "Early Irish Attitudes toward Hair and Beards, Baldness and Tonsure." Zeitschrift für celtische Philologie 44 (1991): 154–89 :169.