Кіріспе

Индус өркениетінің символдары

Индус жазуы, сондай-ақ Хараппа жазуы және Индус аңғары жазуы деп те аталады, Индус өркениетімен жасалған символдар жиынтығы болып табылады. Бұл символдарды қамтитын көптеген жазбалар өте қысқа, сондықтан олардың Хараппа тілін жазу үшін қолданылған жазу жүйесі екенін анықтау қиын, ал тілдер әлі анықталған жоқ. Көптеген әрекеттерге қарамастан, "жазу" әлі де шешілмеген, бірақ жұмыстар жалғасуда. Жазуды шешуге көмектесетін екі тілде жазылған ешқандай мәтін табылмаған, және ол уақыт өте келе маңызды өзгерістер көрсетпейді. Дегенмен, кейбір синтаксис (егер оны осылай атасақ) орналасқан жеріне байланысты өзгеріп отырады.

Корпус

1977 жылға қарай кем дегенде 2906 жазуы оқылған нысан табылды, ал 1992 жылға қарай шамамен 4000 нысанға жуық жазулы нысан табылды. Индус жазуының символдары көбінесе мөрлерде, қыш ыдыстарда, қола мен мыс табақтарда, құралдарда және қару-жарақтарда кездеседі. Мәтіндік корпус аталған мөрлердің өзінен, олардың іздерінен және қыш ыдыстарға салынған жазулардан тұрады. Мөрлер мен олардың іздері әдетте кішкентай және көшіруге ыңғайлы болған, олардың көпшілігі әр жағынан 2–3 сантиметрге дейін болған. Папирус, қағаз, мата, жапырақ, ағаш немесе қабық сияқты тез тозатын органикалық материалдарда Индус жазуының сақталған мысалдары табылған жоқ.

Ертедегі Хараппа

Индус жазуының алғашқы үлгілері шамамен б.з.д. 2800–2600 жылдарға дейінгі ерте Харапп кезеңіндегі керамикалық жазуларда және жазулы Харапп мөрлерінің саздық іздерінде табылды. Бұл кезеңнің Кот-Диджи фазасында мөрлер және стандартталған салмақтар сияқты әкімшілік заттармен бірге пайда болды. Алайда, Хараппадағы қазба жұмыстары б.з.д. 3500–2800 жылдарға дейінгі ерте Рави фазасына жататын құмырашының белгілері мен граффитиден кейбір символдардың дамуын көрсетті.

Жетілген хараппа

Ежелгі Хараппан кезеңінде, шамамен б.з.д. 2600–1900 жылдар аралығында, Инд жазуының тізбектері жалпақ, тікбұрышты мөрлерде жиі кездеседі, сондай-ақ қыш ыдыстар, құралдар, тақташалар және әшекейлер сияқты көптеген басқа да заттарға жазылған немесе қашалған. Жазу белгілері түрлі әдістермен жасалған, оның ішінде ойып беру, кесу, қалыптау және бояу арқылы терракота, құмтас, сабынтас, сүйек, қабық, мыс, күміс және алтын сияқты әртүрлі материалдарға жазылды. 1977 жылы Ираватхам Махадеван осы уақытқа дейін табылған Инд жазуының мөрлері мен жазулы заттардың шамамен 90% Пакистан аумағындағы Инд өзені және оның Мохенджо-Даро және Хараппа сияқты салаларының бойындағы жерлерден табылғанын, ал қалған 10% басқа жерлердегі ескерткіштерден табылды деп атап көрсетті. Мөрлердегі жазуға көбінесе бұқа, су бұқасы, піл, қарақұйрық және мифтік "бір мүйізді" сияқты жануарлар бейнеленген, бұл оқу білмейтіндерге мөрдің қайдан келгенін анықтауға көмектесуі мүмкін.

Кейінгі Хараппа

Кейінгі Хараппан кезеңі, шамамен 1900–1300 ж.б.д. – бұл одан да қалалық Зрелый Хараппан кезеңінен кейінгі, Индия субконтинентіндегі ерте темір дәуіріне дейінгі фрагментация мен жергіліктік даму кезеңі болды. Осы кезеңнің жергілікті фазаларымен байланысты алқаптарда жазулар табылды. Хараппада жазуды қолдану шамамен 1900 ж.б.д. жазылған мөрлерді қолдану тоқтағаннан кейін көбінесе тоқтады; алайда, Гуджараттың Рангпур сияқты басқа аймақтарда, әсіресе керамикаға сызылған жазулар түрінде, Инд жазуы одан ұзақ сақталған болуы мүмкін. Пакистанның қазіргі Синд провинциясында орталықтанған Кейінгі Хараппан кезеңінің Джукар фазасындағы мөрлерде Инд жазуы жоқ, бірақ осы кезеңге тән кейбір керамика жазулары белгілі. 2200–1600 ж.б.д. мерзіміне жатқан және қазіргі Махараштрада орналасқан Кейінгі Хараппан кезеңінің Даймабад мәдениетімен байланысты алқаптарда Инд жазуы бар мөрлер мен керамика сынықтары табылды.

Хараппаннан кейінгі кезең

Орталық Үндістан, Оңтүстік Үндістан және Шри-Ланкадан Мегалит темір дәуірінен, яғни Кейінгі Хараппан кезеңінен кейін табылған көптеген артефакттар, әсіресе қыш сынықтары мен құралдар, оларға салынған белгілермен кездеседі. Бұл белгілерге брахми және тамил брахми жазуларындағы жазулар кіреді, сонымен қатар тамил брахми жазуымен бір мезгілде болған, брахми емес граффити символдары да бар. Индус жазуы сияқты, осы брахми емес символдардың мағынасы туралы ғылыми келісім жоқ. Антрополог Грегори Позсель сияқты кейбір ғалымдар, брахми емес граффити символдарының біздің заманымызға дейінгі 1-мыңжылдықта Индус жазуының жалғасуы және дамуы екенін айтады. 1960 жылы археолог Б. Б. Лал зерттеген мегалитикалық символдардың көпшілігі Индус жазуымен сәйкес екенін анықтады, бұл Индус өркениеті мен кейінгі Мегалит дәуірі арасында мәдени байланыс болғанын көрсетеді. Сол сияқты, Үндістан эпиграфисі Ираватхам Махадеван мегалитикалық граффити символдарының тізбегінің салыстырмалы Хараппан жазуларындағы ретпен табылғанын және Оңтүстік Үндістанның темір дәуіріндегі халықтың тілі кейінгі Хараппан тілімен байланысты немесе бірдей болғанын дәлелдейді.

Сипаттамалары

Мұндағы таңбалар көбінесе бейнелі, олар ежелгі дүниеде, Хараппа мәдениетінде жергілікті жерде немесе табиғи әлемнен алынған заттарды көрсетеді. Дегенмен, көптеген абстрактілі таңбалар да анықталған. Кейбір таңбалар қарапайым бейнелі таңбалардың қосындысынан тұрады, ал басқалары жеке-жеке кездеспейді, тек күрделірек таңбалардың құрамдас бөліктері ретінде ғана қолданылады. Кейбір таңбалар санау белгілеріне ұқсайды және көбінесе алғашқы сандар ретінде түсіндіріледі.

Саны және жиілігі

Негізгі белгілердің саны 400-ден асып түседі, бұл әрбір таңбаның фонеграмма болуы үшін тым көп сан саналады, сондықтан бұл жазу жүйесі көбінесе логосиллабикалық деп есептеледі. Белгілердің нақты саны белгісіз, себебі кейбір белгілердің ерекше белгілер болып табылатынына, әлде сол белгінің нұсқаларына байланысты пікірталас бар. 1970 жылдары үнді эпиграфы Ираватхам Махадеван 419 түрлі белгіні нақты үлгілерде тізімдеген Индус жазуларының корпусын және сөздігін жариялады. Дегенмен, 2015 жылы археолог және эпиграф Брайан Уэллс шамамен 694 түрлі белгі болғанын бағалады. Махадеван анықтаған белгілердің 113-і бір рет ғана кездеседі (хапакс легомена), 47-сі екі рет, ал 59-ы бес реттен аз кездеседі. Индус символдарының барлық корпусында қолданылудың 80 пайызын тек 67 белгі құрайды. Ең көп қолданылатын белгі – Парполаның «311-белгі» деп атаған «құмыра» белгісі, бұл ежелгі Инд-Месопотамия қарым-қатынасының мысалы. Зерттеушілер сондай-ақ Инд өзені аңғарындағы жазуды Эламда қолданылған протоэламит жазуымен салыстырды, Элам – ежелгі Иранға дейінгі өркениет, ол Индус өркениетімен бір мезгілде болған. Олардың жазу жүйелері бір-бірімен замандас болды және екеуі де көбінесе пиктографиялық сипатта болды. Шамамен 35 протоэламит белгісі Индус белгілерімен салыстырылуы мүмкін. 1932 жылы Г.Р. Хантер Стивен Лэнгдонның пікіріне қарсы, ұқсастықтардың саны «кездейсоқтықпен түсіндіруге тым жақын» деп мәлімдеді.

Дравидия тілі

Ашық келісімге келмесе де, Инд жазуы дравид тілінде жазылған деген пікірді қолдайтындар бар. Алғашқы жақтастарының бірі археолог Генри Херас болды, ол протодравид тіліне сүйене отырып, бірнеше таңбаларды оқуға ұсыныс жасады. Компьютерлік талдау негізінде ресейлік ғалым Юрий Кнорозов жазудың түпкі тілі дравид тілі болуы мүмкін деп болжады. Фин ғалымы Аско Парпола 1960-80 жылдары фин командасын басқарды, бұл команда Кнорозовтың кеңестік тобы сияқты, компьютерлік талдау арқылы жазуларды зерттеуге ұмтылды. Парпола да Инд жазуы мен Хараппа тілінің "көбінесе дравид тілдері отбасына жатады" деген қорытындыға келді. Парполаның 1994 жылға дейінгі жұмысының толық сипаттамасы оның "Инд жазуын түсіндіру" кітабында келтірілген. Бұл жұмысты қолдау көрсетіп, археолог Уолтер Фейрсервис мөрлердегі Инд жазуы мәтінін есімдер, лауазымдар немесе кәсіптер ретінде оқуға болатынын айтты, сондай-ақ бейнеленген жануарлар туыстық байланысты немесе мүмкін кландық жатақты білдіретін тотемдар екенін ұсынды. Есептеу лингвисі Раджеш П.Н. Рао және оның әріптестері тәуелсіз есептеу талдауы жүргізіп, Инд жазуының жазылған тілдің құрылымына ие екенін анықтады, бұл Инд жазуындағы синтаксистік құрылымға қатысты бұрынғы дәлелдерді нығайтады, сонымен қатар Инд жазуының шартты энтропиясы ежескі түрік тіліне ұқсас екенін атап өтті. Бұл ғалымдар көптеген таңбаларды оқуды ұсынды; мұндай оқулардың бірі "балық" және "жұлдыз" деген дравидтік гомофондық сөздер, "мин", Хараппа мөрлерінде екеуінің де суреттерімен көрсетілген кезде расталды. 2011 жылғы сөйлеген сөзінде Раджеш П.Н. Рао Ираватам Махадеван мен Аско Парполаның "осы мәселені шешуде белгілі бір прогреске жеткенін" айтты, атап айтқанда Инд жазуын түсіндіруде, бірақ олардың ұсынған оқулары, мағыналы болғанымен, әлі дәлел емес екенін мәлімдеді. 2014 жылғы "Ригведа арқылы Инд жазуының дравидтік дәлелі: Кейс-стади" басылымында эпиграфист Ираватам Махадеван қайталап келетін төрт таңбадан тұратын тізбекті анықтады, оны "Қала саудагері" деп аударылатын ерте дравид тіркесі деп түсіндірді. 2014 жылғы басылымына пікір білдіргенде, ол Инд жазуын толыққанды түсіндірмегенін, бірақ оның күш-жігері Инд жазуының дравид жазуы екенін көрсетуге қатысты "дәлел деңгейіне жеткенін" сезінгенін айтты.

Үнді-арий тілдері

Мүмкін, Инд жазуы ертедегі индо-арий тілінің жазбасын қамтиды деген гипотезаның ең ықпалды жақтаушысы – үнді археологы Шикарипура Ранганатха Рао. Ол өзінің «Лотал және Инд өркениеті» (1973) және «Инд жазуының шифрлануы» атты кітаптарында жазуды қадағалап шығарғанын жазды. Джон Э. Митчиннер мұндай шифрлау әрекеттерінің көпшілігін жоққа шығарғанмен, «Раоның жазуда индо-еуропалық негізді анықтауға жасаған әрекеті, әлі де субъективті және толық сендірмейтін болғанымен, дұрыс негізделген» деп бағалады. С. Р. Рао кейінгі Хараппа таңбалары мен финикия әріптері арасында пішін және формадағы бірқатар ұқсастықтарды байқады және финикия жазуы Хараппа жазуынан дамыған, ал классикалық теорияда айтылғандай, прото-синай жазуынан емес деп тұжырымдады. Ол оны финикия әліпбиімен салыстырып, осы салыстыру негізінде дыбыстық мәндерді анықтады. Брахми сияқты, жазуды солдан оңға қарай оқып, Индус жазуларында сандар бар және олар «санскриттік» деген қорытындыға келді. С. Р. Раоның интерпретациясы индуист ұлтшылдығы және арийлік түпкүнін жақтаушылық көзқарастарды нығайтуға көмектесті, мысалы, Дэвид Фраули сияқты жазушылардың, индо-арий халқының Үнді субконтинентінің ежелгі қола дәуіріндегі түпкі тұрғындары екеніне және индо-еуропа тілдер отбасының Индияда пайда болғанына сенімділігін арттырды. Алайда, бұл гипотезада көптеген мәселелер бар, әсіресе Инд өзені өркениеті мен индо-еуропалық мәдениеттер арасындағы мәдени айырмашылықтар, мысалы, соңғыларында жылқының ролі. Парпола айтқандай, «Веда және Иран мәдениеттерінде жылқының орталық рөл атқарғанынан қашу жоқ». Сонымен қатар, Индус жазуында қосымшалар немесе жалғаулардың болуына дәлелдер жоқ, бұл Посселдің пікірінше, Индус жазуының тілі ретінде санскрит сияқты индо-еуропалық тілді жоққа шығарады. Тіл білімі маманы Стивен Бонта Индус жазуында кодталған тілдің индо-арий тілі екенін болжайды, себебі жазудың ішкі құрылымы, индо-арий тілдеріне тән, есімдердің шамадан тыс бірігуіне күшті дәлелдер келтіреді.

Мунда тілі

Аз танымал гипотеза бойынша, Инд жазуы мунда тілдер отбасына жатады. Бұл тілдер отбасы көбінесе Үндістанның орталық және шығыс бөліктерінде таралған, сондай-ақ Оңтүстік-Шығыс Азия тілдерімен байланысты. Бірақ, индо-арий тілдері сияқты, ерте мунда тілінің қайта құрастырылған лексикасы Хараппа мәдениетін көрсете алмайды, демек, оның Инд цивилизациясының тілі болу мүмкіндігі төмен.

Тілдік емес белгілер

Қарсы гипотеза бойынша, бұл символдар тілдік емес белгілер болып табылады, олар отбасыларды, руларды, құдайларды және діни ұғымдарды бейнелейді, сондай-ақ елтаңбалардың немесе тотемдік тіреулердің құрамдас бөліктеріне ұқсас. 2004 жылғы мақаласында Стив Фармер, Ричард Спроат және Майкл Витцель Инд жазуы тілдік емес екенін дәлелдейтін бірнеше аргумент келтірді. Басты аргументтері – жазулардың өте қысқа болуы, тым көп сирек кездесетін белгілердің болуы (ол жетілген Хараппа цивилизациясының 700 жылдық кезеңінде арта түседі) және тілге тән кездейсоқ сияқты белгілердің қайталануының жоқтығы.

Дау

Asko Parpola, Farmer және басқалардың 2005 жылғы диссертациясын қарап шығып, олардың аргументтері "оңай жолдан шығарылуы мүмкін" екенін айтты. Ол қытай тілінде көптеген сирек таңбалардың болуын атап өтті және "алғашқы логосиллабикалық жазу жүйесінде жазылған қысқа мөр мәтіндерінде таңбаларды қайталаудың аз себебі бар" екенін баса көрсетті. 2008 жылғы лекциясында мәселеге қайта оралған Parpola, Farmer және басқалардың 10 негізгі аргументін қарап, әрқайсысына қарсы аргументтер келтірді. 2009 жылы Science журналында жарияланған Раджеш П.Н. Рао, Ираватам Махадеван және басқалардың мақаласы да Инд жазуы тілдік емес символдар жүйесі болуы мүмкін деген пікірге қарсы шықты. Мақалада Инд жазуларының шартты энтропиясы шумерлік логосиллабикалық жүйе, Ригведа санскриті сияқты тілдік жүйелердің энтропиясына ұқсас екені тұжырымдалды, бірақ бұл өзі жазудың тілдік екенін білдірмейді. Соңынан жасалған зерттеуде символдардың жұптарынан асып түсетін ұзын тізбектерінің энтропиясы бойынша қосымша дәлелдер ұсынылды. Алайда, Sproat Рао және басқалардың жұмысында бірқатар түсініспеушіліктер болғанын, оның ішінде олардың моделінде айырмашылықты анықтау қабілетінің жетіспеушілігін айтты және олардың моделін Месопотамия құдайларының символдары сияқты белгілі тілдік емес жүйелерге қолданғанда Инд жазуына ұқсас нәтижелер алынғанын мәлімдеді. Рао және басқалардың Sproat-тың аргументтеріне қарсы пікірлері мен Sproat-тың жауабы 2010 жылдың желтоқсанында Computational Linguistics журналында жарияланды. 2014 жылдың маусым айындағы Language журналында Sproat-тың Рао және басқалардың әдістемесінде кемшіліктер бар екенін дәлелдейтін мақаласы жарияланды. Рао және басқалардың Sproat-тың 2014 жылғы мақаласына жауабы және Sproat-тың жауабы 2015 жылдың желтоқсанында Language журналында жарияланды.

Юникод

Инд символдарына ISO 15924 коды "Inds" тағайындалған. Майкл Эверсон 1999 жылы Юникодтың қосымша көптілді жазылымда осы жазуды кодтау бойынша толыққанды ұсыныс енгізді, бірақ Юникодтың техникалық комитеті бұл ұсынысты мақұлдаған жоқ. 2022 жылдың ақпанына дейін Жазуды кодтау бастамасы осы жазуды Юникод стандартында (және ISO/IEC 10646) әлі ресми түрде кодталмаған жазулар тізімінде сақтап тұрады. Индус қаріпі – Индус жазуын көрсететін Жеке пайдалану аймақтары (PUA) қаріпі. Бұл қаріп синдтанушы Аско Парполаның "Индус жазуын түсіндіру" кітабында жинақталған материалдар негізінде жасалды. Мохенджо-даро ұлттық қоры тіл маманы Амар Файаз Буриро мен қаріптерді жасаушы Шабир Кумбхарға осы қаріпті жасау жұмысын тапсырды және олар 2017 жылдың 8 ақпанында Мохенджо-даро және Индус өркениеті тақырыбындағы халықаралық конференцияда оны таныстырды.